Azərbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ GƏNCƏ DÖVLƏt universiteti



Yüklə 387,36 Kb.
səhifə1/3
tarix11.07.2018
ölçüsü387,36 Kb.
  1   2   3






AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI

TƏHSİL NAZİRLİYİ
GƏNCƏ DÖVLƏT UNİVERSİTETİ

Sədnik Paşa Pirsultanlı

Azərbaycan aşıq şeirinin sazla əlaqəli inkişaf yolu

Gəncə Dövlət Universitetinin Nəşriyyat

şöbəsinin 05 Aprel 2013-ci il tarixli

qərarı ilə çap olunur

Gəncə-2013

Redaktor: Məhərrəm Qasımlı

Filologiya elmləri doktoru, professor.

Sədnik Paşa Pirsultanlı

Azərbaycan aşıq şeirinin sazla əlaqəli



inkişaf yolu” 96 səh.
Bu araşdırmalar 1960-1970-ci illərdə başa çatdırılmışdır. Dərbənddən tutmuş Muğana, Muğandan Şirvana, Şirvandan Gəncəyə, Tovuz-Qazax bölgələrinə, Göyçə, Kəlbəcər elatlarına qədər, bu yerlərdə yaşayan ustad aşıqların çaldıqları saz havaları, şeir növləri müəllif tərəfindən lentə köçürülmüşdür. Onlar bir laboratoriya daxilində yenidən müqayisə yolu ilə daha dərindən araşdırılmışdır.

“Azərbaycan aşıq şeirinin sazla əlaqəli inkişaf yolu” adlı araşdırmadan ayrı-ayrı məqalələrdə istifadə etsək də, bütövlükdə nəşr olunmamış, arxivdə saxlanmışdı. Böyük zəhmət hesabına meydana gəlmiş bu əsərdən saz həvəskarlarının və araşdırıcılarının gələcəkdə faydalandalanacaqlarını nəzərə alaraq, onu bütövlükdə nəşr etdirməyi məqsədəuyğun hesab etdik.



GDU nəşriyyatı - 2013

EL 03 00043 ____ 8

043.05.04.2013
Azərbaycan aşıq poeziyasının sazla əlaqəli inkişaf yolu

Azərbaycan folkloru və onun ayrılmaz hissəsi olan aşıq yaradıcılığı qədim bir tarixə malikdir.

Bu geniş əhatəli, çoxsahəli, mürəkkəb yaradıcılığın mühüm bir qolunu təşkil edən aşıq şeiri Azərbaycan türklərinin ictimai fikir tarixi, onun həyat və məişəti ilə həmişə üzvi sürətdə bağlı olmuşdur. Əsrlər boyu ustad aşıqlar yaratmış, ifaçılar isə bu saysız-hesabsız söz incilərini ağızdan-ağıza, nəsildən-nəslə, əsrdən-əsrə verə-verə yaşatmaqda misilsiz xidmət göstərmişlər.

Akademik Həmid Araslı aşıq yaradıcılığının qədimliyindən bəhs edərək yazır: “Ən qədim aşıq şeiri nümunələrini XI əsrin yadigarlarında görürük. Bir çox ölkələri gəzib türk tayfalarının lüğətini yazmağa çalışan, və nəhayət, “Divani-lüğətit-türk” adlı məşhur əsərini 1077-ci ildə Bağdadda bitirən Qaşqarlı Mahmud öz kitabında Azərbaycan xalqının etnik tər­kibinə daxil olan oğuz, türkmən və qıpçaqların da şifahi və yazılı ədə­biy­yat­la­rın­dan nümunələr yazmışdır. Bu nümu­nələr içərisində qoşma şəklində qoşqu adlanan şeirlər qədim ozan şeirimizin nümunə­ləridir.”1

Aşıq sənəti, aşıq yaradıcılığı, yəni aşığın həm sazı, həm səsi, həm də sözü müxtəlif adlarla da olsa “Kitabi-Dədə Qorqud”a qədər də, sonra da daimi bir inkişaf prosesi keçmişdir.

Ehtimal ki, çox uzaq keçmişlərdə ozanlar və başqa adlı xalq poeziyası yaradıcıları şeirdə təxəllüs işlətmirlərmiş. Bununla da xalq şeiri yaradıcılarının irsi ümumxalq yaradıcılığı içərisində əriyirmiş.

Bizcə, xalq nəğmələri və bayatıların əksəriyyəti bu yol ilə yaranmış, bu ənənəyə məruz qaldıqları üçün anonim olmuşdur.

Bunu hiss edən el sənətkarları ədəbi irslərini öz adları ilə yaşatmaq üçün şeirdə təxəllüs və ya ad işlətməyi ən yaxşı vasitə saymışlar. Təxəllüs çox zaman aşığın həyat və məişətilə, doğulub böyüdüyü yerlə, yaradıcılıq idealı ilə, sənətkarın ruhu ilə əlaqədar olmuşdur. Dirili Qurban, Divar­qanlı Abbas, Sarı Aşıq, Xəstə Qasım, Göyçəli Aşıq Musa, şair Məmmədhüseyin, Dilqəm, Aşıq Ələsgər, Molla Cümə, Ağdabanlı Qurban və başqaları bu təxəllüs-ad rəngarəngliyinə misal ola bilər. Ancaq bizcə, bu ənənə tək bircə şeir yaradıcılığı ilə məhdudlaşmamışdır.

Usta aşıqlar şeirin son bəndində olduğu kimi, saz havalarına da öz ad möhürlərini basmışlar. Lakin bircə buna görə qəti hökm vermək olmaz ki, o saz havası ad möhürü olan sənətkarlarınkıdır.

Çünki, bəzən elə olur ki, saz havası onu yaradan “bəstəkar”ın adı ilə deyil, onu daha yaxşı ifa edən, yeni xallarla, güllərlə zəngin­ləşdirən şakərin adı ilə də şöhrət tapır və yaşayır. Məsələn Göyçəli şair Məmməədhüseynin “yatıb oyanmaz, oyan­maz” gəraylısı ilə bir yaratdığı “Məmməd­hüseyni” saz havasına sonralar “Heydəri” və “Kürdü” adları da qoşulmuşdur.

Bir sıra görkəmli aşıqların dediklərinə görə, Heydər bu havanı öz mahir ifası ilə şöhrətlən­dirən şakərin adıdır.

Yaxud, “Zülfüqari dübeytisi”nə həm “Qazax dübeytisi”, həm də “Mirzə dübey­tisi” deyilir. Bu havanın bizcə, ilk yara­dıcısı Zül­fü­qardır. O hava Qazax mahalın­da çox sevildiyinə görə “Qazax dübeytisi” və Tovuzlu Aşıq Mirzə Bayramov tərəfindən yaxşı ifa olunduğu üçün “Mirzə dübeytisi” adını almışdır. İndi o saz havası hər yerdə daha çox “Mirzə dübeytisi” kimi məşhurdur. Göründüyü kimi, həmin saz havası yaradıcı müəllifin adı ilə deyil, şakərinin adı ilə yaşayır və yayılır. Lakin biz elə saz havaları da tanıyırıq ki, bu gün öz müəllifinin adı ilə yaşayır ki, bu tipli havalara “Mansırı”, “Məmmədbağırı”, “Urfani”, “Qəhrəmanı”, “Dilqəmi”, “Aşıq Hüseyni” və başqa saz havalarını misal göstər­mək olar.

Bizcə, ozan şeiri qopuzla, aşıq şeiri sazla əlaqəli yaranmış və inkişaf etmişdir. Bəlkə də bizə formalaşmamış kimi görünən “Kitabi-Dədə Qorqud” şeirləri qopuzun tələblərinə uyğun olduğu üçün belə təsir bağışlayır.

Bizə görə, hər bir şeir janrı müəyyən bir çalğı aləti ilə əlaqəli bir şəkildə meydana gəlmiş, təşəkkül tapmış və inkişaf etmişdir.

Aşığın sazı ilə sözü ekiz doğulmuşdur. Bizə məlum olan aşıq şeirinin bütün formaları: gə­raylı, qoşma, divani, təcnis və müxəmməs sazla əlaqəli yaranmış, hər şeir janrı sazın qoluna öz danışan pərdəsini bağlamışdır. Sazın qolunda qoşmanın öz danışan şah pərdəsi, divaninin və təcnisin də öz müstəqil pərdələri vardır.

Aşıq şeirini sazla və saz havaları ilə əlaqəli öyrəndikdə, nəinki, təkcə onun şəkli xüsusiy­yətləri, hətta tarixən bu xalq sənətinin hansı ruhda yaşadığı da, şifahi və yazılı poeziyamızla əlaqəsi də, onun əsas mövzuları da aydınlaşır.

Aşıq şeiri və musiqisi ona görə bədii boyalarla, musiqi rəngləri ilə bu qədər zəngindir ki, onun tərkib hissələri müxtəlif çalarlı şeir­lər­dən: gəraylı və qoşmalardan, xalq poeziyasından gəlmiş bayatı və xalq mahnılarından, yazılı poeziyadan gəlmiş divani və müxəmməslərdən ibarətdir.

El sənətkarlarından öyrəndiyimiz 100 saz havasının 18-i gəraylılarla, 51-i qoşmalarla, 3-ü bayatılarla, 2-i xalq mahnıları ilə, biri təxmislə, 2-i divani, 3-ü isə müxəmməs şeir formaları ilə əlaqəli meydana gəlmişdir. Başqa sözlə deyilsə, saz havalarının əksəriyyəti qoşmalarla əlaqəli yaran­mışdır. Bu o deməkdir ki, tarixən aşıq şeirinin ən kütləvi forması qoşma olmuşdur. Ona görə də uzaq keç­mişlərdə ümu­miy­yətcə aşıq şeiri sadəcə olaraq qoşqu və qoşma adlandırılmışdır. Qoşqu və qoşma adı aşığın şeir yaratmaq vərdişi ilə əlaqədardır. Aşıq öz şeirini sazının köməyi ilə düzüb qoşur. Saz pərdələrinin mərkəzində, ana xəttində şah pərdə durduğu kimi, əsrlərdən bəri çağlayıb gələn çoxşaxəli, çoxşəkilli aşıq poezi­yasının ana xəttində də qoşma durur.

Qoşma saz havaları içərisində çoxluğu “Koroğlu” və “Əsli-Kərəm” dastanları ilə əlaqədar havalar təşkil edir. “Koroğlu” eposu ilə əlaqəli on beş, “Əsli-Kərəm” dastanı ilə əlaqəli on altı saz havası vardır. Bu o deməkdir ki, əsrlərdən bəri qəhrəmanlıq və məhəbbət möv­zu­ları Azərbaycan aşıq ədəbiyyatının baş mövzusu olmuşdur. Bunların da ən geniş yayılanları “Koroğlu” və “Əsli-Kərəm”dir.

Bəzi saz havalarını dinləyəndə insan kədərlənir, bəzisi insanda sevinc duyğuları yaradır, bəziləri isə insanı mübarizəyə, döyüşə, qəhrəmanlığa çağırır. Bu, aşıq şeirlərində ifadə olunan bəşəri hisslərlə əlaqədardır.

Kədər duyğularını ifadə edən 30, sevinc hisslərini ifadə edən 40, insanı mübarizəyə, döyüşə və qəhrəmanlığa çağıran 30 cəngi saz havası vardır.

Bu o deməkdir ki, el sənətkarı olan aşıqlar həmişə xalqa yaxın olmuş, onunla bir oturub-durmuş, bir nəfəs almış, xalq kədərlənəndə o da kədərlənib sazında kədərli mahnılar çalmış, xalq sevinəndə o da sevinib sazında sevinc mahnıları çalmış, lazım gəldikdə isə xalqı döyüşə, müba­ri­zə­yə ruhlandırmaq üçün sazında qəhrəmanlıq mahnıları, cəngi havaları çalmışdır.

Aşıq şeirini yazılı poeziya nümunə­lərindən fərqləndirən əsas cəhətlərdən biri də odur ki, o musiqili şeirdir, daha doğrusu, o sazla, sazın kök və pərdələri ilə, ayrı-ayrı musiqi motivləri ilə əlaqəli yaranır, musiqi ilə bir doğulur, bir də dil açır.

Aşıq şeiri musiqili olduğu üçün tez əzbərlənir və müəyyən bir musiqi motivinə bağlılıq onu yaddaşda möhkəmləndirib saxlayır. Aşıq şeirinin zehinlərdə, şüurlar­da, yaddaşlarda uzun illər yaşamasının başlıca səbəblərindən biri budur.

Hər hansı şairin şeirinə bəstəkar musiqi yazıb mahnı bəstələyir, aşıq şeiri isə başqadır. Onun öz aləmi, öz ahəngi, öz təbiəti vardır. Aşıq şeirinin formasını bə­zən musiqi dəyişir.

Aşıq poeziyasında şeirlə musiqi qarşılıqlı, bir-birinə təsir edə-edə, bir-birinin qoynunda, ürəyində inkişaf edir. Aşıq şeirini bu qədər oynaq və məlahətli edən onun musiqi dilidir.

Təkrirlər və rədiflər şeirdə musiqililiyi artırdıqları üçün, söz yaradıcısı olan aşıqlar çalışırlar ki, düzüb qoşduqları şeirlər rədifli olsun. Hər bəndin sonunda təkrar olunan rədiflər şeirdə bir növ nəqarət rolunu oynayır.

Sazın kök və pərdələrinə, ayrı-ayrı musiqi havalarına bələd olmadan, nəinki, aşıq poe­ziyamızın inkişaf xəttini öyrənmək olmaz, hətta, şeir və musiqi yaradıcısı olan ustad aşıqların tarixi xidmətlərini də düzgün qiymətləndirmək mümkün deyil. Xüsusilə, sazın danışan (işlək) və lal (yarım) pərdələri bu baxımdan hələlik oxunmamış, qatı açılmamış bir kitabdır.

Saz 11 heca ölçüsündə düzəldilmişdir. Şah pərdə sazın ana pərdəsi sayılır. Aşıq şeirinin doğma janrı olan qoşma ilə bu pərdənin ölçüsü birdir. Daha doğrusu, şah pərdə aşıq şeirinin ən kütləvi forması olan qoşma ilə ekiz yaranmışdır. Sazın kök və pərdələri ilə əlaqəli şeiri tənzim edən daxili ahəng qanunu vardır. Bu qanunun ölçü vahidi hecadır.

Aşıq şeirinin vəznləri sazla əlaqəli, daha doğrusu, sazın kök və pərdələrinin təsiri ilə formalaşır.

Hər bir vəzn ayrı-ayrılıqda müəyyən bir musiqi ahəngi ilə əlaqədar meydana gəldiyi üçün aşıq şeiri təbiəti etibarı ilə daha oynaqdır, musiqi dili axıcı və rəvandır.

Pərdələrinin sayına və düzülüşünə görə ən münasib sayılan, aşıq şeirinin inkişafını özündə düzgün əks etdirən sazın qolunda on danışan (işlək) və 5 lal (yarım) pərdə vardır.

Şeiri təmsil etməsinə görə işlək (danışan) pərdə bir misra, lal (yarım) pərdə isə yarım misra ölçüsündədir. Daha doğrusu, sazın Baş divani (Şər Xətai) pərdəsində, təcnis pərdəsində, şah pərdə­sində, Ayaq divani (Osmanlı) pər­də­sində, bayatı pərdəsində, beçə pərdəsində, Ayaq pərdəsində, habelə, Baş divaninin yuxarıdan birinci sinə pərdəsində, təcnisin ikinci sinə pərdəsində, şah pərdənin üçüncü sinə pərdəsində, əsasən, yeddi, səkkiz və on bir hecalı şeirlər oxunur, onlara uyğun musiqi havaları bəstələnir.

Beş yarım (lal) pərdələrdən biri cığalı təcnisin, biri qoşma-müstəzadın, biri cığalı müxəmməsin, biri cığalı qoşmanın, biri də cığalı gəraylınındır... Daha doğrusu, yarım (lal) pərdələr bu şeir növlərinin cığala­rı­nındır.

Hər hansı saz havasının musiqi ahəngi müəyyən bir pərdə ilə əlaqəli yaranır, lakin o saz havası bütün pərdələrdə, əlaqəli bir şəkildə icra olunur və tamamlanır. Hətta, motivləri bir-birinə yaxın olan saz havaları eyni kökdə (musiqi ahəngində) çalınır.

Bizə məlum olan 100 saz havası altı kökdə musiqi ahəngində ifa olunur.

Aşıq sazda çalanda Baş divani pərdə­sindən başlayıb, Beçə pərdədə, yəni pəsdən başlayıb zildə qurtarır.

Sazın ana pərdəsi sayılan şah pərdədən yuxarı pəs, şah pərdədən aşağı isə zildir. Şah pərdədən yuxarıdakı Baş (Baş Divani) və orta (Təcnis) pərdələrdə, daha doğrusu, bu pərdələrin köməyi ilə alınan köklərdə (musiqi ahənglərində) insanda kədər hissi doğuran, şah pərdədə və ona alt hissədə yaxın olan Ayaq divani pərdələrində insanda şadlıq və sevinc hissi doğuran, şah pərdədən aşağıda olan Beçə və Ayaq pərdələrdə isə insanı döyüşə, mübarizəyə çağıran cəngi havaları çalınır.

Ayrı-ayrı şeir janrlarının musiqi ahəngi ilə əlaqədar olaraq yaranmış pərdə kökləri aşağı­dakılardır: Şah pərdə kökü, Şah pərdənin Misri kökü, Çoban bayatısı kökü, Ayaq divani kökü, Ürfani kökü və Dilqəmi kökü.

Şah pərdə kökü, eləcə də Şah pərdənin Misri kökü Şah pərdəyə, Dilqəm kökü Baş divani pərdəsinə, Ürfani kökü təcnis pərdəsinə, Ayaq divani kökü Ayaq divani pərdəsinə, Çoban bayatısı kökü bayatı pərdəsinə məxsusdur. Beçə pərdə ilə Ayaq pərdənin isə müstəqil kökləri yoxdur. Beçə pərdə və onun Ayaq pərdəsi öz musiqi ahəngini ana pərdə olan Şah pərdədən alır. Ona görə də həmin pər­də­nin birinə ana pərdənin beçəsi, o birinə isə Beçə pərdənin sonu, ayağı deyilir. Şeirin forması sazın pərdələrində, motivi isə köklərdə öz əksini tapır.

Bir növ pərdə şeiri, kök musiqini, yaxud belə də demək olar: pərdə formanı, kök məzmunu təmsil edir. Forma olan pər­də ilə məzmun olan kökün daxili əlaqəsindən hər hansı bir şeir janrının sazda musiqi ahəngi alınır. Bu o deməkdir ki, sazla əlaqədə yaranan aşıq şeirinin forması məzmununa, məzmunu isə formasına təsir edir, bir-birini tənzim edir, bir-biri ilə vəhdətdə, əlaqədə inkişaf edirlər.

Məlumdur ki, aşıq poeziyası şifahi xalq poeziyası əsasında, onun bünövrələri üzərində yaranmış və yazılı poeziya ilə əlaqədə zən­gin­ləşmiş, yeni keyfiyyətlər kəsb etmişdir.

Bu da aydın və mübahisəsizdir ki, aşıq poeziyasının şifahi xalq poeziyası ilə əlaqəsi nisbətən daha qədimdir. Ona görə də aşıq poe­ziyasının şifahi xalq poeziyası ilə əlaqə tarixi tam dəqiqliyi ilə məlum deyildir.

Lakin onun yazılı poeziya ilə əlaqə­s­ini, keçid dövrlərini, bizcə sazın qolundakı pərdələrin və ayrı-ayrı şeir janrlarının kömə­yilə aydın­laş­dırmaq mümkündür.

Zənnimizcə, ilk keçid Şah İsmayıl Xətainin hakimiyyəti dövründə olmuşdur. Akademik H.Aras­lı bu baxımdan o dövrü çox gözəl və bizim məqsədimizə uyğun bir şəkildə xarakterizə etmişdir: “Səfəvilərin dini görüşlərini yaymaq, səfəvi hakimiyyə­tini möhkəmləndirmək üçün hər vasitədən istifadə etməyə çalışan Şah İsmayıl Xətai xalq müğənnilərinin nüfuz və qüdrətindən də istifadə etmişdir. Şah İsmayılın uşaqlıq illəri xalq içərisində keçmişdir. Onun şairlik isteda­dının inkişafında aşıq şeirinin böyük təsiri vardır. O, aşıq yaradıcılığına böyük diqqət verir, özü də aşıq şeiri üslubunda əsərlər yazırdı. Bu əsrdə aşıq şeiri yeni istiqamətdə inkişaf edir, aşıq yaradıcılığında şiə görüşlərinin təsiri gündən-günə qüvvətlənirdi...

Xətai adına saz havası və xüsusi qoşma şəkli (divani şeir janrı-S.P.) mey­da­na çıxmışdır. Hətta, Xətainin əruz vəznində yazdığı qəzəllər də saz havalarına uyğun­laş­dırılaraq aşıqlar tərə­findən oxunurdu.


Şah Xətai seyrə çıxdı açdı Hürrün qəbrini,

Ya ilahi, sən bilirsən günahkaram doğrusu- beyti ilə bitən qəzəli aşıqlar son zamanlara qədər ustadnamələr yerində oxuyurdular.”2

Bizcə, elə həmən dövrdə, yəni XVI əsrin bu illərində sazla yoldaşlıq edən qəzəllər əsasında aşıq poeziyasının divani forması yaranmışdır:


Fələk sənlə əlləşməyə, bir belə meydan ola,

Tut əlimi fürsət sənin, lütf ilə ehsan ola.

Getmiş idim mürşüdümə, dərdimə dərman qıla,

Mən nə bilim, mən gəlincə, xak ilə yeksan ola.

***

Kölgəsində zülflərinin bir zaman yatmaq gərək,



Tabutu sərv ağacından, kəfəni yarpaq gərək.

Tez yuyun, tez götürün ki, mənzilə çatmaq gərək,

Bari-ilahim, necə qıydın, bir belə cavan ölə.

***


Bir gülü ki, dərəmmirsən, dərib xəndan eyləmə!

Bir könlü ki, hörəmmirsən, yıxıb viran eyləmə!

Haqq-taaladan səda gəldi: Qurbani, çox qəm yemə!

Qorxum budu: bu gün burda çoxları peşman ola!3


Aşıq poeziyası yazılı poeziya ilə bu və ya digər şəkildə əlaqədar olsa da, öz təbiəti etibarilə şifahi xalq poeziyasına daha yaxındır.

Şifahi xalq poeziyasından saza gələn yeddi hecalı bayatı və yaxud səkkiz hecalı xalq mahnıları, eləcə də, on bir hecalı şeirlər öz şəkillərini olduğu kimi saxladıqları halda, yazılı poeziyadan gələn şeirlər öz quruluşunu bəzən tamamilə, bəzən də qismən dəyişir, sazın kök və pərdələrinin təsiri ilə yeni formalar alır.

Yazılı poeziyamızın qəzəl janrı əsasında formalaşan divani şeiri də sazla ünsiyyətdə, yəni sazda ifa olunduqda əvvəlki şəklini itirməli olur. Başqa şəkildə deyilsə, misralar saza gələndə sınır, hər misra bir beytə çevrilir. 15 hecalı divaninin hər beytində misranın biri səkkiz, o biri isə yeddi hecalı olur. Məsələn:

Fələk, sənlə əlləşməyə,

Bir belə meydan ola.

Tut əlimi, fürsət sənin,

Lütf ilə ehsan ola.

Getmiş idim mürşüdümə,

Dərdimə dərman qıla,

Mən nə bilim, mən gəlincə,

Xak ilə yeksan ola.

***
Kölgəsində zülflərinin,

Bir zaman yatmaq gərək.

Tabutu sərv ağacından,

Kəfənin yarpaq gərək.

Tez yuyun, tez götürün ki,

Mənzilə çatmaq gərək.

Bari-ilahim, necə qıydın,

Bir belə cavan ölə.

***


Bir gülü ki, dərəmmirsən,

Dərib xəndan eyləmə!

Bir könlü ki, hörəmmirsən,

Yıxıb viran eyləmə!

Haqq-taaladan səda gəldi:

Qurbani, çox qəm yemə,

Qorxum budu:bu gün burda

Çoxları peşman ola!

Bunun sirri və səbəbi ondadır ki, qəzələ bağlı olan tar 15-16 heca ölçüsündə, qoşmaya bağlı olan saz isə 11 heca ölçüsündə düzəl­dilmişdir. Aşıq şeirini sazın kök və pərdələri formalaşdırır, sənət süzgəcindən keçirir və bundan sonra ümumi yaradıcılığa daxil edir.

Divani şeiri “Baş divani” və “Ayaq divani” kimi musiqi havalarının yaranmasına səbəb olduğu kimi, sazın qoluna da, kədər və sevic duyğularını ifadə edən iki pərdə bağlamışdır.

Şah pərdə sazın qolunda bütün pərdələrin mərkəzindədir. Kədər ifadə edən divani pərdəsi şah pərdədən yuxarıda, yəni başda, sevinc ifadə edən divani pərdəsi isə şah pərdədən aşağıda, yəni ayaqda bağlanmışdır.

Buna görə də birinci pərdəsi başda bağlandığı üçün baş divani, ikinci pərdəsi isə ayaqda bağlandığı üçün ayaq divani adlan­dı­rılmışdır. Çox maraqlı və tamamilə qanunauyğun haldır ki, baş divaninin, ayaq divaninin şeirləri də öz pərdələrinə, öz əhvali-ruhiyyəsinə uyğun olur. Yəni, baş divaninin şeiri də kədərli, ayaq divaninin şeiri də mübariz ruhlu olur. Yaxud əksinə: kədər divanilər baş pərdədə, qalib ruhlu divanilər isə ayaq pərdədə çalınır.

Çox maraqlıdır ki, divani pərdələrinin və saz havalarının hər birinin dörd adı vardır: Baş divaninin ikinci adı Şər Xətai, üçüncü adı Qurbani, dördüncü adı isə Məclis divanisidir. Ayaq divaninin ikinci adı Osmanlı divanisi, üçüncü adı Meydan divanisidir. Elə bil ki, bu adlar müəyyən bir tarixi sirri gələcək nəsillərə danışmaq, demək üçün belə sıralanmış, zəncir kimi bir-birinə bağlanmışlar.
Baş divaninin ikinci adı, yəni Şər Xətai sözü bizcə əslində Şah Xətai imiş. Əsrlərdən bəri bu adla yaşayan havanın nə üçün belə adlandığının fərqinə varmayan aşıqlar sadəcə olaraq onu bu şəkildə təhrif etmişlər.

Bizcə, bu divanilərin hər ikisi, öz mətnləri və saz havaları ilə birlikdə eyni dövrdə, yəni Türkiyə ilə Səfəvilər arasında 1514-cü il Çal­dıran müharibəsi zamanı yaranmışdır.

Məclis divanisi çalınanda onun ahəngində dərin bir kədər, meydan divanisi çalınanda ahəngində coşqun bir cəngi duyulur. Bu isə o dövrün vəziyyəti ilə çox həmahəng səsləşir. Təbiidir ki, o günlər məğlub olan tərəf öz sazında kədər mahnıları, qalib tərəf isə cəngi mahnıları çalıb oxuyurmuş.

Bunlardan kədərli məclis divanisinin həm də Şah Xətai divanisi, meydan divanisinin isə eyni zamanda Osmanlı divanisi adlanmaları da bizim ehtimalımızı nisbətən qüvvətləndirir.

Ustad aşıqların deməsinə görə Osmanlı divanisi saz havasını XIX əsrin görkəmli el sənətkarı Göyçəli Aşıq Alı Türkiyə səfəri zamanı orada öyrənmiş və geri qayıtdıqdan sonra Azərbaycan aşıqları arasında yayılmışdır ki, bu bizim fikrimizə uyğun gəlir.

Qurbaninin ilk divani şeir nümunəsi kimi tanıdığımız “Ola” rədifli divanisi də yasla, matəmlə əlaqədar olduğu üçün sazın Baş divani pərdəsinin tələblərinə uyğun yazılmışdır.

Bəzən əslində çox nikbin əhval-ruhiyyəli, lakin saza, onun kök və pərdələrinə bələd olan sənətkarlar da, öz şeirlərini rəngarəng etmək üçün kədərli şeirlər yazmışlar. Çünki onlardan məclislərdə həm ayaq divani havası ilə oxunan, həm də baş divani havası ilə oxunan şeirlər tələb olunurmuş. İfaçı aşıq da sazının ahəngini və oxuduğu şeiri dəyişərək, eyni məclisdə həm kədər, həm də sevinc doğuran havalar çalır, mahnılar oxuyurmuş. Başqa sözlə deyilsə, baş divani özünə uyğun, ayaq divani də özünə uyğun şeir tələb edirmiş və yaxud əksinə, yəni hər pərdənin öz şeiri, hər şeirin öz pərdəsi vardır. Şux oynaq divanini baş divani, dərdli, kədərli divanini isə ayaq divani havasında oxumaq olmaz.

XVII əsrdə Koroğlu qoşmaları aşıq poe­ziyamıza döyüşkənlik, mübarizlik ruhu gətirmiş, onu dağ çeşmələrinin suyu kimi durultmuş, ümumiyyətcə, aşıq poeziyamızda qəhrəmanlıq motivlərini gücləndirmişdir.

Xalq qəhrəmanlarının, eləcə də məhəbbət aşiqlərinin könül arzularını daha təsirli bir şəkildə ifadə etmək, səslərini daha ucalara qaldırmaq və uzaqlara çatdırmaq üçün Koroğlu və Kərəm qoşmalarının bəndləri arasında münasib bayatılardan da çox istifadə edilmişdir. Belə bayatılar öz növbələrində qoşmaların ana xətti ilə birləşərək, qoşma cığalarına çevrilmişlər. Bizcə, Koroğlunun aşağıdakı cığalı qoşması fikrimizi təsdiq üçün əsas ola bilər:

Yığılsa məxluqat, qurulsa məhşər,

İsrafil surunu çala qoymaram.

Çəkərəm qılıncı, girrəm meydana,

Uçurdaram, burda qala qoymaram.

Mən aşıq təhlədənəm,

Tək evli Təhlədənəm.

Arasbar tərlanıyam,

Sonalar təhlədənəm.

***


Xəbər olsun Bayazidin elinə,

Düşməmisiz mən dəlinin felinə.

“Hoy” deyib minərəm Qırat belinə,

Bu qisası Rüstəm-Zala qoymaram.

Mən aşiq ləngəridi,

Gəmidi, ləngəridi.

Çox bilib, az danışmaq

İyidin ləngəridi.

***

Bir iyid ki, atasından var ola,



Tülək tərlan qürbət eldə sar ola,

Bayazidlə neçə gözəl var ola,

Aya aparmasam, ilə qoymaram.

Əzizim, ordu bada,

Salmasdan Ordubada,

Sərkərdə qoçaq olsa,

Heç verməz ordu bada.

***


Badələr içmişəm, hələ sərxoşam,

Qorx o gündən ki, qaynayam coşam,

Tüləklər sındıran bir tərlan quşam,

Ovlaram yuvalar, bala qoymaram.

Mən aşiq ovun ovlar,

Gözlərin ovun ovlar,

Alvızdan qalxan tərlan,

Murğuzda ovun ovlar.

***

Qırram qayaları, yıxaram dağı,



Xanla zəhər içər, sultanlar ağı,

Çənlibeldir qoç Koroğlu oylağı,

Şah da gəlsə Çənlibelə qoymaram.

Mən aşığam şonqara,

Şikar gərək şonqara,

Cik-cik deyən sərçələr,

Neylər şahin, şonqara?4

Qoşma və gəraylıların, təcnis və mü­xəm­məslərin cığaları sazın tələbləri əsasında, daha doğrusu şeirin yeniş şəkilləri, aşıqların axtarıb tapdıqları yeni-yeni ifa tərzi, ifa üsulları ilə əlaqədar olaraq meydana gəlmişdir.

Telli saz da Misri qılıncla bərabər Koroğ­luya kömək etmiş, onunla döyüş meydanlarına getmiş, öz coşğun sədası ilə qəhrəmanları vəcdə gətirmiş, onların dodaqlarından söz almış, onu öz telləri ilə həmahəng edib yeni musiqi melo­diyaları yaratmaq imkanı əldə etmişdir.

Koroğlu şeirləri ilə əlaqəli yaranmış cəngi havaları saza xüsusi bir ahəng gətirmişdir. Hətta, həmin əsrdə Koroğlunun zildə oxunan şeirləri, cəngi havaları sazın qoluna ayaq pərdə deyilən bir pərdə də bağlamışdır. “Bəlkə də zaman gəlib keçdikdə Koroğlunun bu və digər hərbi məharəti unudulacaqdır. Lakin, şair Koroğlunun bu qızıl sözləri xalqımızın sinəsində nəsildən-nəsilə keçib yaşayacaq, özünə daha parlaq bir gələcək qazan­dıracaqdır.”5

Bu obrazlı fikir təkcə deyilişinə görə yox, həm də tarixi həqiqətə, gerçəkliyə əsaslandığı üçün gözəldir. Xalq şairimiz Səməd Vurğunu həyatı boyu aşıq poeziyasına qırılmaz tellərlə bağlayan da bu inam idi. Onda bu böyük və yenilməz inamı aşıq poeziyasının ölməz abidələri olan “Kitabi-Dədə Qorqud”, “Koroğlu”, “Əsli-Kərəm” və başqa dastanlarımız yaratmışdı.

Qəhrəmanların özləri, onların şan və şöhrətləri, unudulmaz igidlikləri də bu abidələrdə yaşamırmı?

XVI və XVII əsrlərdə, daha doğrusu, Şah İsmayıl Xətai və Koroğlu zamanında saza çox böyük üstünlük verilmişdir. XVII əsrdə bu meyil, demək olar ki, bir az daha güclənmiş və ictimai xarakter almışdır. Hətta, bu əsrdə eposdan görün­düyü üzrə Koroğlu kimi qəhrəmanlar sazdan ötrü məəttəl qalırmış, Çənlibeldən gəlib usta sorağına düşmüş, elə ki, yaxşı bir usta tapdı, ona “usta qulun ollam, al düzəlt sazı!” da deyirmiş:

Çənilbeldən səni deyib gəlmişəm,

Usta, qulun ollam, al düzəlt sazı!

Qırılıbdı sazım, mətəl qalmışam,

Usta, qulun ollam, al düzəlt sazı!

Hətta, saz düzəlib gələnə qədər qoşun Çənlibelin düzünə çıxıb, Koroğlunun və onun sazının səsini gözləyirmiş:

Qoşun çıxdı Çənlibelin düzünə,

Qurban olum şagirdinin gözünə.

Xırda sədəf doğra sazın üzünə,

Usta, qulun ollam, al düzəlt sazı!6

Divarqanlı Abbas da həmin əsrdə təxminən buna yaxın bir tərzdə ustaya müraciət eləmişdir:

Usta, məni gözlərinə fəda qıl,

Səndən saz istərəm, amma saz ola.

Dindirəndə imran dillə danışa,

Şeyda bülbüllər tək xoş avaz ola.

Lakin, Divarqanlı Abbasın bu şeirindən anlaşılır ki, o əsrdə “şeyda bülbüllər tək xoş avaz”la ötən, daha doğrusu, qoluna təzə pərədələr bağlanmış sazları düzəldən ustalar da tək-tək tapılırmış:

Yamanı yamana, yaxşını mərdə,

Tərifini edim hər düşən yerdə.

Dolaşmaya simlər, vurmaya pərdə,

Gözəllər tək onda işvə, naz ola!

Simləri dolaşmayan, pərdələri vurmayan saz­ların qiyməti isə adi sazlardan baha olurmuş:

Qiymətin soruşsan tamam on tümən,

Nə ondan çox ola, nə də az ola.

Divarqanlı Abbas öz parlaq istedadının, zəngin həyat müşahidələrinin gücü ilə, qüdrəti ilə yaratdığı geniş mündərəcəli, hikmətli qoşmalarla aşıq poeziyamıza yeni məna dərinliyi gətir­miş­dir:

Ulğun coşa gəlsə, köpük yağ olmaz,

Söyüd bar gətirsə, bağça-bağ olmaz.

Zibil təpə olmaz, güllük dağ olmaz,

Yel əsəndə alçaqlara endirər.

***

Abbas bu sözləri deyər sərinnən,



Arxı qazın, suyu gəlsin dərinnən.

El bir olsa, dağ oynadar yerinnən,

Söz bir olsa, zərbi kərən sındırar.7

Bizcə, Sarı Aşığın yaratdığı, hətta, bəlkə də kəşf etdiyi cinas qafiyələr öz dövründə və özündən sonrakı aşıq ədəbiyyatımızda təcnis ya­radıcılığının inkişafında mühüm rol oynamışdır. Gələcək təcnis binalarını tikmək üçün Sarı Aşıq mahir bir sənətkar kimi cinasdan tağ daşları yonmuşdur:

Mən aşığam bağdadı,

Sona meylin bağdadı.


Getməz bülbül sərindən

Gül sevdası, bağ dadı.8

Və yaxud:

Aşığam, su dayandı,

Sel gəldi, su dayandı.

Özümü suya vurdum,

Odumdan su da yandı.9

Bayatılarında sevgi, məhəbbət, hicran, vüsal həsrəti ifadə olunmuş bu istedadlı sənətkarın ol­duqca az yaşadığı aydın hiss olunur.

Aşıqlar axtardıqları cinasları çox zaman onun şeir xəzinəsində hazır tapmışlar:

Mən aşıq, oda para,

Ay doğdu o da para.

Varmı bir odu sönmüş,

Canımdan od apara.10

Sarı Aşığın özünəməxsus bir ustalıqla yaratdığı cinas qafiyəli bayatılar yeni təşbihlərlə gözəl bəzən­mişdir ki, istər-istəməz insanı təsirsiz buraxmır.

Bizcə, bundan sonra sənət meydanına gəlmiş olan Xəstə Qasım bu zəngin xəzinədən istifadə yolu ilə təcnisin binalarını qurmağa başlamışdır:

Lal olur bülbüllər, solanda güllər,

Lalə libas geyinmisən Sənəm, al,

Ləblərindir mənə sayi-səlsəbil,

“La” demərəm bir canım var Sənəm, al!
Lazım olur yoxsul üçün bircə mal,

Laf eyləmə, var saqidən bir cəm al,

Leyli, göstər mən Məcuna bir cəmal,

Leysan çeşmim məni eylər sənə mal.11

Başqa bir misal:

Xəstə könlüm yar bəsləmiş, həm dərdi,

Dərd bilməzə demək olmaz həm dərdi.

Bir iyidin yaxşı olsa həmdərdi,

Qışı nurdur, yazı nurdur, yayı nur.12

Bu istedadlı sənətkar cığalı təcnisin də ilk nümunələrini yarada bilmişdir:

Həqiqət bəhrinə qəvvasam deyən,

Qəvvas isən, gir dəryaya üzhaüz.

Aşıq deyər üzhaüz,

Sonam göldə üzhaüz,

Qarı düşmən dost olmaz,

Yalvarsan da üzhaüz.

Bir mərd ilə ilqarını vur başa,

Namərd ilə kəs ülfəti üzhaüz.

****

Parçalandı qəmim, qaldı dərində,



Mən qərq oldum dənizində, dərində.

Aşıq deyər dərində,

Dayazında dərində,

Sidqi haqqa düz olan,

Hərgiz qalmaz dərində.

Qismət olsa o mövlanın dərində,

Üz döşəyək, səcdə qılaq üzhaüz.

****


Xəstə Qasım deyər, canan can deyər,

Can danışar, can eşidər, can deyər.

Aşıq deyər can deyə,

Vəfalıya can deyə,

Görmədim hərcayilər

Cananına can deyə.

Yox vəfalım can deyənə can deyə,

Bivəfasan çək əlini üzhaüz.13

Ustad sənətkar təcnisin yeni növünü yaradarkən musiqinin tələblərinə uyğun olaraq hər bəndi iki yerə bölmüş, aralarında cinaslı, lakin mövzuya bağlı, hər bəndi özlüyündə tamamlayan bir bayatı işlətmişdir.

Bizcə, təcnisin cığalı və cığasız olmasına, əsasən, bir-birinə yaxın dövrlərdə yaşamış bu üç sənətkarın hansının, yəni Divarqanlı Abbasınmı, Sarı Aşığınmı, Xəstə Qasımınmı əvvəl və ya sonra yaşamış olduğunu aydınlaşdırmaq və müəyyən etmək mümkündür.

Divarqanlı Abbasın şeir yaradıcılığını diqqətlə araşdırdıqda görürük ki, onun forma və məzmun etibarı ilə bir-birini tamamlayan, bitkin, yüksək bədii dəyərə malik gəraylı və qoşmalarının yanında təcnisləri çox zəif görünür, özü də çox cüzi bir hissəni təşkil edir. Cığalı və dodaqdəyməz təcnisi isə heç yoxdur. Sarı Aşığın təcnis binaları yarımçıq qalmışdır. Xəstə Qasım isə gözəl təcnis nümunələri ilə yanaşı, həm də təcnisin yeni bir növünü yaratmışdır. Daha doğrusu, Divarqanlı Abbasın, Sarı Aşığın vaxtında təkamül dövrü keçirən təcnis onun yaradıcılığında formalaşmış və özünün yeni bir növünü meydana gətirmişdir.

Məntiqi nəticəyə görə belə deyə bilərik ki, ədəbi yaradıcılıq meydanına əvvəl Divarqanlı Abbas, sonra Sarı Aşıq, nəhayət, Xəstə Qasım gəlmişdir. Yaxud belə də demək olar ki, Divarqanlı Abbas XVII əsrin birinci yarısında, Sarı Aşıq həmin əsrin ortalarında, Xəstə Qasım isə XVII əsrin sonu ilə XVIII əsrin birinci yarısı arasında olan dövr ərzində yaşayıb yaratmışdır.

Xəstə Qasımın XVIII əsrin birinci yarısında yaşaması ehtimalı da sonra müqayisə üsulu ilə aydınlaşdırılacaqdır. Ancaq Xəstə Qasımın aşıq poeziyamıza gətirdiyi yenilik təkcə cığalı təcnis şeir növü ilə bitib-tükənmir. Aşıq ədəbiyyatının orijinal şeir növü olan qoşma-müstəzadın da ilk nümunəsini aşıq poeziyasında, bizcə, Xəstə Qasım yaratmışdır.

Mütəxəssislərimizin verdikləri məlumata görə, qəzəl-müstəzadların ilk nümunələrinə hələ böyük şairimiz Məhəmməd Füzulinin oğlu Fəzlinin yaradıcılığında rast gəlirik:

Ey sərvi-səhi, sən gələli seyr ilə bağə,

Sər çəkmədi ərər,

Çox alinəsəblər özünü saldı ayağə,

Qul oldu sənubər.

Sünbül özünü zülfünə bənzəti nigarın,

Bildi ki, xətadır.

Dağlarda bitər üzü qara, başı aşağə

Qayğulu, mükəddər.14

Bizcə, Xəstə Qasım da belə qəzəl-müstəzadlarla tanış olandan sonra sazın tələb­lərinə uyğun olaraq on bir heca ölçüsündə yeni aşıq şeiri yaratmağa başlamış və qoşma-müs­tə­zadın, yaxud ayaqlı qoşmanın binasını qoymuşdur.

Bir çarşıda dörd dərvişə uğradım,

Dördü bir-biriynən eylər ixtilat.

Dördünün də dili ayrı, dini bir,

İki də biz, onlarınan şəş cahat.

Əsil kainat.

***

Bir şəhərin gördüm padişahını,



Qulun, yasovulun, hər dəstgahını,

Üç yüz altmış altı xoş süpahını,

Onlar bir kişidən istədi sursat.

Xoş çəkər səffat.

***

Altı, səkkiz, doqquz idi binası,



Otuz cəlalı var, bəyaz sinəsi,

Altı min altı yüz məddu mənası,

Ərəb idi, əcəm idi, türkü tat,

Bir ismə fəryad.

***

İki dərya xoş görünmür gözünə,



İki qırx dörd gəlməz ərin dizinə,

Xəstə Qasımın bu şeirinə, sözünə,

Qazı, molla, müctəhidlər qaldı mat,

Tapmadı kəlmat.15

Əlbəttə ki, bu şeirdən bircə bənd verməklə kifayətlənmədik. Biz ona görə tam veririk ki, şeirin məzmun xüsusiyyəti də aydın görünsün. Görün­düyü üzrə, formaca müstəzad-qoşma, məz­mununa görə isə qıfılbənddir ki, Xəstə Qasım bunun da ən kamil ustalarından biridir.

Onun məharətlə qoşulmuş qıfılbəndləri özün­dən sonra sənət meydanına gəlmiş neçə-neçə ustad aşığı çətinlik qarşısında qoymuş, günlərlə, aylarla düşünməyə, baş sındırmağa vadar etmişdir. Onlar­dan bir neçəsini Aşıq Ələsgər və onun qardaşı oğlu Növrəs İman açmış, bir sıra qıfılbəndləri isə hələ də bağlı qalmaqdadır:

Bir ov gördüm öz yerində çarasız,

Bədənindən qanlar axır, yarasız,

On beş şey gəlibdi göydən qarasız,

Beşi isyan, beşi üfyan, beşi nə?16

Ümumiyyətcə, Xəstə Qasım şeirləri zəngin həyat müşahidələrinin məntiqi nəticələri kimi səslənir, insanı düşündürür, bədii zövq verir, onun idrakına, şüuruna təsir edir, mənəvi aləmini saf­laşdırır:

Bir məclisə varsan özünü öymə,

Şeytana bac verib kimsəyə söymə,

Qüvvətli olsan da yoxsulu döymə,

Demə ki, zorluyam, qolum yaxşıdı.

***


Xəstə Qasım kimə qılsın dadını,

Canı çıxsın, özü çəksin odunu,

Yaxşı oğul yaman etməz adını,

Çünki yaman addan ölüm yaxşıdı.17

Və yaxud:

Alimdən dərs aldım, əlif-bey üçün,

Sürahilər düzülübdür mey üçün.

Dəli könül, qəm çəkirsən nə üçün?

Qəmli günün şad günü var yanınca.18

Başqa bir misal:

Xəstə Qasım yazlarımız yazlanar,

Qızıl güllər pardaxlanar, nazlanar,

İgid daldasında igid gizlənər,

Tülkü daldasında heç bir zad olmaz.19

Xəstə Qasım təkcə söz yaradıcısı, söz aşığı deyil, o həm də mahir saz aşığı imiş.

Sazla yaxınlıq etməyən və ona dərindən bələd olmayan bir sənətkar öz şeirlərini şəkli cəhətdən zənginləşdirə bilməz. Bu istedadlı sənətkar bütün qaynaqlara baş vurduğu kimi, sazın da pərdələrində dönə-dönə əl gəzdirmiş, özünün yaratdığı cığalı şeirinin və müstəzadının yarım (lal) pərdələrinə danışan pərdələr arasında münasib yer axtarıb tapmışdır.

Bizcə, “Billur qaşlı, qızıl cildli kitabı, zərli qələmdanı” olan Xəstə Qasım öz dövrünün təhsil görmüş, istedadlı aşıq-şairi olmuşdur:

Xəstə Qasım, kəsilibdir xitabım,

Qızılgül tək çəkilibdir gülabım.

Büllur qaşlı, qızıl cildli kitabım,

Yoxdur zərli qələmdanım əlimdə.20

Xəstə Qasımın “qızıl cildli” kitabını əldə edə bilməsək də, biz onu zehinlərə, şüurlara və sinələrə yazılmış qızıl kitabının qızıl səhifələri ilə, qızıl sözləri ilə az-çox tanış ola bilmişik.

Xəstə Qasımın yaratdığı gözəl sənət inciləri, yəni təcnisləri, qıfılbəndləri, ustadnamələri və s. onun aşıq yaradıcılığındakı ədəbi mövqeyini düz­gün müəyyənləşdirməyə, istedadlı bir sənətkar olduğunu söyləməyə haqq verir.

Xəstə Qasım öz ədəbi mövqeyinə görə aşıq poeziyasının ana xəttində özünə elə bir yer seçib dayanmışdır ki, ondan sonra bu yol ilə gələn heç bir böyük sənəkarlar onun təsirindən kənarda qala bilməmişdir.

Akademik H.Araslı iki böyük sənətkarın yaradıcılığı arasında bir yaxınlıq görmüş və bu münasibətlə yazmışdır:

“Xəstə Qasımın əsərləri dil, ifadə xüsu­siy­yətləri ilə Vaqif yaradıcılığına çox yaxındır”.21

Bu Xəstə Qasımın Vaqif yaradıcılığı üzərində təsiri kimi də izah oluna bilər. Hörmətli akademikin bunu bu mənadamı, yaxud əks məqsədləmi demiş olduğunu biz bilmirik. Lakin biz bunu bu mənada başa düşürük ki, Xəstə Qasım Vaqifdən əvvəl yaşamışdır. Biz bu fi­kir­də­yik ki, əgər Xəstə Qasım Vaqifdən sonra yaşasaydı, sözsüz onun şeirləri içərisində müxəmməs də olardı. Ona görə ki, Xəstə Qasım bizim ustad sənətkarlar içərisində nadir yetişən sənətkarlardan birisi idi. Cəsarətlə demək olar ki, o özünə qədər mövcud olan aşıq şeirinin bütün janrlarında yazmışdır. Hətta, bu şeir janrlarının yeni növlərini yaratmaq sahəsində də az iş görməmişdir.

Xəstə Qasım aşıq yaradıcılığına yenilik gətirmək, onu bədii və şəkli cəhətdən zəngin­ləşdirmək məqsədi ilə bütün qaynaqlara baş vurmuş və hər sərçeşmədən bir dürr əldə etmişdir. Bu səbəbdən də onun şeir xəzinəsi qiymətli incilərlə doludur. Heç şübhəsiz ki, Xəstə Qasım Vaqifin poeziya yaradıcılığı ilə tanış olsaydı, onun şux müxəmməslərinə biganə qalmazdı. O da XVII əsrin axırlarında yaşamış Göyçəli Aşıq Musa və onlarca başqaları kimi müxəmməsin qəzəl nümunələrini yaradardı.

XVIII əsrdə Vaqif yaradıcılığı aşıq poeziyası ilə yazılı poeziyamızın görüş yeri olmaqdan əlavə, həm də hər iki qaynağın axarını öz məcrasında birləşdirmişdi.

Vaqif qəzəl və müxəmməslərlə yanaşı, həm də aşıq şeiri üslubunda qoşmalar, təcnislər yazırdı. Vaqif yaradıcılığı üzərində aşıq poezi­yasının təsiri aydın olduğu kimi, onun da aşıq poeziyası üzərindəki təsiri açıq və aydın idi. XVIII əsrdə onun bütün şeirləri kimi müxəm­məs­ləri də aşıq yaradıcılığına gəlmişdi:

Ey səba, yarə de kim, avarə gördüm Vaqifi,

Qəm əlindən bikəsu biçarə gördüm Vaqifi,

Bağrı olmuş sərbəsər sədparə gördüm Vaqifi,

Aqibət salmış özün onlara gördüm Vaqifi,

Gecə-gündüz müntəzir didarə gördüm Vaqifi.22
Yazılı poeziyamızdan aşıq yaradıcılığına gələn müxəmməs də sazla ünsiyyət bağlayandan sonra əvvəlki şəklini olduğu kimi saxlaya bilməmişdir. Sazın kök və pərdələrinin daxili ahəng qanununa uyğun olaraq müxəmməs də öz şəklini dəyişmiş və ən azı hər bir misra iki yerə bölünmüşdür:

Ey səba, yarə de kim,

Avarə gördüm Vaqifi.

Qəm əlindən bikəsu

Biçarə gördüm Vaqifi.

Bağrı olmuş sərbəsər

Sədparə gördüm Vaqifi.

Aqibət salmış özün

Odlarə gördüm Vaqifi.

Gecə-gündüz müntəzir

Didarə gördüm Vaqifi.

Buna görə də aşıqlar deyirlər ki, Vaqifin bir müxəmməsi saza gələndə bölünüb iki gəraylı olur. Yazılı ədəbiyyatdan müxəmməs adı ilə gələn bu şeir forması aşıq yaradıcılığında, sazla yoldaşlıqda hətta yeni adlar da qazanmışdır. Ona, dastanların sonunda oxunduqda duvaqqapma, adi vaxtlarda sazla oxunanda isə gözəlləmə deyilir.

İlk aşıq müxəmməsi (gözəllləmə) yara­dı­cıları onun misralarını bölərkən hər beytdə misranın biri yeddi, o biri səkkiz hecalı olurmuş. Misal üçün XVIII əsrin el sənətkarı Göyçəli Aşıq Musa aşıqlar arasında şux müxəmməslər müəllifi kimi tanınır. Onun da əsas müxəmməslərində hər beytin bir misrası səkkiz, o biri yeddi hecalıdır:

Mən səni çox sevirəm,

Bilirsən halım samavar.

Bir əyləş məclisimdə,

Cahi-cəlalım samavar.

Həm taxtım, həmi baxtım,

Həmi iqbalım samavar.23

Lakin sazla əlaqəli bu yaradıcılıq prosesi nəticəsində müxəmməs aşıq şeiri kimi forma­laşmışdır.

Bir müxəmməsdən iki gəraylı düzəldən aşıq­lar sazın tələblərinə uyğun olaraq misralarda heca­la­rın sayını bərabərləşdirmiş və hamısını gəraylı ölçüsündə, səkkiz hecalı yaratmağa baş­la­mış­lar. Həm də hər bənddə misraların sayı on deyil, səkkiz-səkkiz, yəni iki gəraylı ölçüsündə forma­laşmışdır. Aşıq Musanın dillər əzbəri olan “Ma­ral” müxəmməsi məhz deyilən tələblər əsa­sında düzü­lüb qoşulmuşdur:

Mən səni görəndən bəri,

Halım pərişandı, Maral,

Ləblərindi şəhdü-şəkər,

Xəstəyə dərmandı, Maral,

Açılıbdı qoynun içi,

Bağı-gülüstandı, Maral,

Dərd bilməzlər naqis dedi,

Dərd bilən inandı, Maral.24

Müxəmməs yaratmaq təcrübəsi olan yaradıcı aşıqlar bundan sonra cığalı müxəmməsin cila­lanmış, püxtələşmiş, ən mükəmməl nümunələrini yarada bilmişdir. Şəmkirli Aşıq Hüseyn və Molla Cümə bu sahədə daha irəli getmişlər. Nümunə üçün Aşıq Hüseynin bir müxəmməsindən aldığımız parçaya diqqət yetirək:

Həzarət, bircə baxın,

Canlar alandı bu gələn,

Gözləri cəlladə dönüb,

İsmi qaytandı bu gələn.

Özü bir səxa kanıdı,

Adil divandı bu gələn.

Özü gül, saçı sünbül,

Yaqut-yəməndi bu gələn.

Yaquta bənzər yanaq,

Mərmərə bənzər buxaq

Kövsərə bənzər dodaq,

Ağ gülə bənzər ayaq,

Qoy bassın gözüm üstə,

Qucmalı candı bu gələn.

Həm didarı şirindi,

Həm gövtarı şirindi,

Bağça barı şirindi

Qoşa narı şirindi.

Bir belə bəşər olmaz

Huri qılmandı bu gələn.25

Müxəmməs və cığalı müxəmməs aşıq sənətini təkcə şeir şəkli cəhətdən deyil, həm də yeni saz havaları cəhətdən zənginləşdirmişdir. “Baş müxəmməs” və “Orta müxəmməs” kimi sevinc və şadlıq ifadə edən saz havaları da bu şeirlərlə əlaqədar olaraq yaranmışdır.

Yuxarıda da deyildiyi kimi ümumiyyətlə, hər bir saz havası müəyyən bir şeir formasına bağlı yaranmışdır. Məsələn: “Güllü qafiyə” adlı saz havası Aşıq Əmrahın aşağıdakı şeiri ilə əlaqədar meydana gəlmişdir:

Dedim:gülşən nədi?-Dedi: bağımdı.

Dedim səfalıdı?- söylədi:yox, yox.

Dedim işrət nədi? –Dedi: səfamdı.

Dedim: gəlsən sürək?-Söylədi: yox, yox.

***

Dedim: əla nədi?-Dedi: gözümdü.



Dedim: şəkər nədi?-Dedi sözümdü.

Dedim: alma nədi?-Dedi:üzümdü.

Dedim: öpməliyəm-Söylədi: yox, yox.

Dedim: inci nədi?-Dedi:dişimdi.

Dedim: əbru nədi?-Dedi:qaşımdı.

Dedim:yumru nədi?-Dedi: döşümdü.

Dedim:əmməliyəm-Söylədi: yox, yox.

***


Dedim:siyah nədi?-Dedi: telimdi.

Dedim:şəkər nədi?-Dedi: dilimdi,

Dedim: nazik nədi?-Dedi:belimdi.

Dedim: qucmalıyam!-Söylədi yox, yox.

***

Dedim: qulac nədi? Dedi: qolumdu,



Dedim: Əmrah kimdi? Dedi: qulumdu,

Dedim: uzaq nədi?-Dedi: yolumdu.

Dedim: gəlsən gedək!-Söylədi yox, yox.26

XIX əsrin başlanğıcından etibarən aşıq şeiri və musiqisi böyük inkişaf yoluna düşür. Bu, hər şeydən əvvəl, sazın təkmilləşməsi və hər bir pərdənin öz yerini tutması ilə, sazda üç müstəqil səs qatarının yaranması ilə əlaqədar olur. Bir sözlə, sazda məhsuldar pərdənin sayı bir deyil, üç olur. Yəni, sazın daha iki pərdəsi böyük inkişaf yolu keçərək, şah pərdə səviyyəsinə qalxır. O pərdələrin də şah pərdə kimi üç səsi olur.

Məsələn, danışan pərdələrin aşağıdakı şəkildə səs qatarı yaranır:

1-ci səs qatarı

Baş divanisi pər­dəsi

Ayaq divani pərdəsi

1-ci sinə pərdə

2-ci səs qatarı

Təcnis pərdəsi

Beçə pərdəsi

2-ci sinə pərdə



3-cü səs qatarı
Şah pərdə

Ayaq pərdə

3-cü sinə pərdə

Bu o deməkdir ki, hər bir məhsuldar pərdənin sazda üç səsi vardır. Məsələn: baş divani pərdəsinin Dilqəmi kökündə (musiqi ahəngində) baş divani pərdəsi bir cür, Ayaq divani pərdəsi bir cür, 1-ci sinə pərdə bir cür, lakin eyni ahəngli səs verir. Təcnis pərdəsi ilə şah pərdədə səslər belə sıralanır.

Beləliklə, pərdələrin səs qatarlarında müxtəlif çalarlı musiqi səsləri alınır ki, bu da yeni saz havalarının düzəlməsi üçün böyük imkanlar yaradır.

XIX əsr “Göyçə şərilisi”, “Göyçə gülü”, “Qəmərcan, “Naxçıvan şərilisi”, “Şəmkir gözəlləməsi”, “Aşıq Hüseyni” və “Dilqəmi” kimi saz havaları meydana gəlir.

Bu əsrdə sənət meydanına gəlmiş olan Aşıq Alı, Şəmkirli Aşıq Hüseyn və Aşıq Ələsgər kimi görkəmli saz və söz ustaları aşıq yaradıcılığını qiymətli incilərlə, yəni yeni-yeni şeir və musiqi havaları ilə daha da zənginləşdirirlər.

Dilqəmin kədər dolu qoşmaları ilə əlaqədar olaraq xüsusi bir saz havası yaranır, öz emosional təsiri ilə fərqlənən, seçilən bu hava saza yeni bir musiqi ahəngi bəxş edir, sazda Dilqəmi kökünü əmələ gətirir. İşlək (danışan) pərdələrə bağlı köklərdən (musiqi ahənglərindən) biri məhz belə adlanır.

Dilqəmin şeirlərini “Dilqəmi” saz havası ilə bir yerdə, vəhdət halında dinlədikdə, onun dərin lirizmi, şairin keçirdiyi iztirabları, bəşəri kədəri daha aydın duyulur, silinməz izlər buraxır:

O qızıl gülləri dərmiyən Dilqəm!

Dərib dosta pünhan vermiyən Dilqəm!

Bu dünyada yarı görmüyən Dilqəm!

Yarəb, o dünyada görüşərmola?27

Aşığın qanadlı sözləri, sazın ahəngdar səsi xalqımızın ruhundan doğmuşdur. Aşıq şeiri və musiqisinin daxili bir qanunauyğunluğu vardır. Burada şeirlə musiqi bir-birini tənzimləyir. Buna görə də aşıq şeirində sözlərin ahəngi, musiqisi və məna gözəlliyi əsasdır.

Ayrı-ayrı şeir janrları və növləri ümumi aşıq yaradıcılığından, aşıq poeziyasından kənarda yaranmadığı kimi, sazın danışan və lal pərdələri də bir-birindən kənarda deyil, əlaqəli, qanunauyğun bir şəkildə meydana çıxmış və aşıq şeiri ilə üzvi surətdə bağlı inkişaf etmişdir.

Xalq istedadları sazın ecazkar gücündən, kök və pərdələrin yaratdığı böyük imkanlardan istifadə edərək, yeni musiqi melodiyaları yaratmağa başla­mışlar.

Baş divani pərdəsi və onun Dilqəmi kökü ilə əlaqəli 8, Təcnis pərdəsi və onun Ürfani kökü ilə əlaqəli 11, Şah pərdə və onun Şah pərdə kökü ilə əlaqəli 45, şah pərdə və onun Misri kökü ilə əlaqəli 2, Ayaq divani pərdəsi və onun Çoban bayatısı kökü ilə əlaqəli 3, Beçə pərdə və Şah pərdə kökü ilə əlaqəli 9 saz havası yaradılmışdır.

Baş divani pərdəsi ilə əlaqəli 8 saz havasından 7-si qəmlidir. Ona görə də bu pərdəyə aşıqlar sazın qəm pərdəsi deyirlər. Təcnis pərdəsi ilə əlaqəli 11 saz havasından 7-si qəmlidir. Bu pərdəyə sazın bəm pərdəsi deyilir, Şah pərdə ilə əlaqəli 47 saz havasının 35-i şadlıq ifadə edir. Ona görə də bu pərdə sazın dəm pərdəsi adlanır. Beçə pərdəsi ilə əlaqəli 9 saz havasından 5-i cəngi havasıdır. Bu sazın cəngi pərdəsidir.

Baş divani və Ayaq divani pərdələri ilə əlaqəli 10 saz havasından 6-sı səkkiz hecalı şeirlərə, Təcnis və şah pərdə ilə əlaqəli 58 saz havasından 41-i on bir hecalı şeirlərə bağlı yaranmışdır. Biz buna görə deyə bilərik ki, Baş divani pərdəsi ilə Ayaq divani pərdəsi əsasən 8 hecalı, Təcnis pərdəsi ilə Şah pərdə isə 11 hecalı şeirlərə məxsusdur.

Şah pərdə ona bağlı olaraq yaranmış musiqi havalarına görə sazın ən məhsuldar pərdəsi sayılır.

Aşıq yaradıcılığı səyyar sənət olduğundan folklorun bu qolu daha geniş yayılmış və kütləviləşmişdir.

Yaxşı çalmaq, oxumaq, şeir və dastan yaratmaq qabiliyyətinə malik olan hər bir aşıq ta qocalana qədər həmişə diyarbədiyar, elbəel gəzmiş, günlərini zəhmətkeş xalqla bir yerdə keçirmiş, xalqla bir oturub-durmuş, bir nəfəs almış, onun sevinci ilə sevincini, kədəri ilə kədərini yarı bölmüşdür. Həm də bu yol ilə getmək aşığı xalqa daha yaxşı tanıtmış, onun adını ağıza-dilə salmış, sözü-söhbəti ürəklərdə yurd-yataq bağlamışdır.

Göyçədən Aşıq Alının Türkiyəyə, Şəmkirdən Aşıq Hüseynin Naxçıvana səfərləri “Aşıq Alının Türkiyə səfəri” “Aşıq Hüseyn-Reyhan” dastanlarının yaranması üçün zəngin material vermişdir.

Aşıq sənətinin səyyarlığı XIX əsrdə Aşıq Ələsgərin timsalında ən yüksək inkişaf mərhələsinə çatmışdır.


Yaxşı hörmətinən, təmiz adınan,

Mən dolandım bütün Qafqaz elini.

Pirə ata dedim, cavana qardaş,

Ana, bacı bildim qızı, gəlini.

Bu gəzmək, görmək aşığın dünyagörüşünü zənginləşdirmiş və ona saysız-hesabsız mövzular vermişdir.

Qafqaz elini qarış-qarış gəzən Aşıq Ələsgər həm də öz yaradıcılığının ən qızğın təbliğatçısı olmuşdur. Bizcə, Aşıq Ələsgərin bu qədər məşhur­laş­masının, onun ədəbi irsinin xalq arasında bu dərəcədə geniş yayılmasının bir sirri də məhz bundadır.

Dədə Qasımın (Xəstə Qasımın) forma və məzmun etibarı ilə çətin qıfılbəndlərini ilk olaraq açmağa cəsarət edən, təşəbbüs göstərən el sənət­kar­larından biri, bəlkə də birincisi məhz Aşıq Ələsgər olmuşdur.

Aşıq Ələsgər Xəstə Qasımın yuxarıda tam verib, haqqında danışdığımız formaca müstəzad-qoşma, məzmunca qıfılbənd olan məşhur şeirinə də cavab yazmışdır.

Həmişə sənətdə yenilik axtaran və ona yenilik gətirməyə can atan Aşıq Ələsgər Xəstə Qasımın qoşma-müstəzadından istifadə yolu ilə müstəzad-təcnis kimi şeirin yeni bir növünü də yarada bilmişdir, hal-hazırda aşıqlar ona “ayaqlı təcnis” deyirlər:

Götürüb sazımı, girrəm meydana,

Gəl eylək bəhs;

Əgər sən toxunsan, mən də toxunnam,

Şəriətdə halal-qisasa qisas,

Qoy ucalsın səs.

***

Bir xoş günü əvəz min ayə, billəm,



Çəkilib qamətin minayə, billəm.

Pirimdən dərs aldım, min ayə billəm.

Bir sözünə min söz deyim dəsbədəs,

Dur yerində pəs.

***

Ovsunçuyam, ovsun sallam hi mara,



Bənna isən, tərgin axtar, him ara,

Səmin diraz, ləhcən bənzər himara,

Aləmə bəllidir bu nitqu nəfəs,

Misali-hədəs.

***

Mən dərdliyəm, mən ağlaram, bu da ağlar.



Eşq ucundan sinəmdədi bu dağlar,

Bir tərlanam, oylağımda bu dağlar,

Sənsən səki-lağər, şikarın məkəs,

Hökmüm kəsakəs!...

****

Aşıq gərək bu meydanda bir qala,



Eşq odunu bir ətəklə, bir qala!

Ələsgərdi Xeybər kimi bir qala,

Bacara bilməzsən, dur yerində pəs,

Danışma əbəs!28

Aşıq Ələsgər dodaqdəyməz təcnislərin də nadir incilərini yaratmaqla özündən sonra gələn el sənətkarlarını qabaqlamışdır:

El yeridi, yalqız qaldıq səhrada,

Çək əstərin, çal çatdığın, çata-çat!

Hərcayılar səni saldı irağa,

Həsrət əlin yar əlinə çata-çat!

***


Qışda dağlar ağ geyinə, yaz qara,

Sağ təstinlə ağ kağıza yaz qara.

Əsər yellər, qəhr eləyər yaz qara,

Daşar çaylar, gələr daşlar çata-çat...29

Təcnis aşıq poeizyamızın tacıdır, əvəzsiz incisidir. Zəif və cilalanmış ifadələr, cinas qafiyələr ona xüsusi gözəlllik və bədii ahəng bəxş etmişdir.

Bəzən belə düşünülür ki, təcnisdə aşıq məna və məzmun dərinliyi yarada bilmir. Bizcə, bu fikri bütün yaradıcı aşıq və şairlərə aid etmək düzgün olmaz. Təcnisin qüvvətli və ya zəif olması sənət­karın bacarığından asılıdır. Hətta, çox sənətkar öz istedadını bu sahədə sınamışsa da, müvəffəq ola bilməmişdir. Həm forma, həm də məzmun gözəl­li­yi­nə malik təcnislər yaratmaq üçün aşıq poezi­yasının bütün qayda-qanunlarına bələd olmaqdan əlavə sənətkarın söz xəzinəsi də elə zəngin olmalıdır ki, oradan öz şeirinə incilər seçə bilsin.

Aşıq poeziyasına dərindən bələd olan Xəstə Qasım təcnisi yüksək qiymətləndirərək demişdir:

Xətə Qasım sözün deyib tamama,

Gün doğan, gün batan gələr salama.

Nə alim işi deyil, nə də ülama,

Təcnis mənasının çox hünəri var.30

M.P.Vaqif, Q.B.Zakir, Nəbati, Şəmkirli Aşıq Hüseyn, Molla Cümə və başqa xalq ruhunda şeirlər yazıb yaradan sənətkarlar təcnis yaradıcılığını yük­sək qiymətləndirmiş, özləri də gözəl təcnislər yaratmışlar.

Dövrünün şairlərindən məzmun və forma gözəlliyinə malik şeirlər yazmağı tələb edən M.F.Axundov özü də bu sahədə qələmini sınamış və bir neçə təcnis yaratmağa müvəffəq olmuşdur.

Təcnisin ilk dövrlərdə qoşmanın bir növü kimi meydana çıxdığı şübhəsizdir. Lakin əsrlərdən bəri böyük bir təkamül dövrü keçirmiş olan təcnisə indi qoşamanın bir növü kimi baxmaq düzgün olmaz. Bizcə, təcnis artıq sazla əlaqədə müstəqil bir şeir janrı kimi formalaşmış və özünün yeni növlərini yaratmışdır.

Təcnis də qoşma kimi aşıq poeziyasında köklü, şaxəli, qollu-budaqlı, çoxşəkilli görünür. Təcnisin cığalı, dodaqdəyməz, müstəzad (ayaqlı təcnis) və başqa növləri vardır.

Təcnis şeir forması məlahətli bir təcnis havası yaratmaqla yanaşı, sazın qoluna da təcnis pərdəsi bağlamışdır.

Ustad sənətkar olan Aşıq Ələsgər şeirin dildönməz nümunələrini də yarada bilmişdir:

Gözüm sağı, səhər çağı,

Geyək ağı, gəzək bağı,

Könül sevdi bu damağı,

Qaymağa, həm yağa bax-bax!..31

Təcnislər aşıqların söz lüğət fondunun zən­gin­ləşməsinə, dildönməzlər nitqin inkişafına, qıfıl­bənd­lər fikrin, zehnin itiləşməsinə və dərin­ləşmə­sinə kömək etmişdir.

Öz dövrünün yüksək təhsil görmüş sənətkarı olan Molla Cümə də demək olar ki, aşıq poezi­ya­sının bütün şəkillərində şeir yazmışdır. Şair-aşığın “Pəri” adlı müxəmməsi qiymətli bir sənət incisidir:

Alu-əlvan hənaləyib,

Tək tellərin gərdənə sən.

Gərdən göyçək, tel nazik.

Qucmaq üçün bel nazik,

Barmaq, şümşad, əl nazik.

Xoş danışan dil nazik,

Çox qəmlidir ürəyim,

Bircə danış, gül nazik....

Bircə məni elə qonaq,

Sevindir, mehmanı, Pəri.32

Vaqifin məlum ifadələrini Molla Cümənin “Pəri” müxəmməsindən inci kimi bir-bir seçib qırağa qoymaq o qədər də çətin deyildir.

Bu təcnislər Molla Cümə poeziyasının qiymətini azaltmır, əksinə, biz heyran qalırıq ki, böyük sənətkar ümumən şifahi və yazılı poeziyamızın bütün şeir janrları ilə tanış olmuş və özü də əvəzsiz sənət inciləri yarada bilmişdir.

Molla Cümə də aşıq yaradıcılığına yenilik gətirmiş sənətkarlardan biridir. O, cığalı gəraylının bitkin nümunəsini yaratmaqla özünün bacarıq və istedadını sənət meydanında nümayiş etdirmişdir:

Aşıq məşuqdan ayrılsa,

Canı yanar,

Təzənə vurar,

Simin qırar,

Saz vay eylər.

Yarı yad ilə gəzən görsə,

Bir ah çəkər,

Qəddin bükər.

Yaşın tökər,

Göz vay eylər.

Qiyməti yoxdur maçının,

O müşk-ənbər saçının.

Bəxti dönsə bir ovçunun,

Murğu uçar, dağdan keçər.

Ceyran qaçar,

Düz vay eylər.

***

Fələk qoymur yetim kama,



Heç kəs dözməz bu sitəmə.

Dost boyuna Molla Cümə,

Qolun dolar,

Qurban olar.


Busə alar,

Üz vay eylər.33

Aşıq şeirinin ümumi mənzərəsinə, köklərə və şaxələrə, yəni ayrı-ayrı janrlara və növlərə dərindən nəzər yetirdikdə belə bir dəqiq nəticəyə gəlmək olur ki, öz mənşəyi etibarı ilə gəraylı və cığalı təcnis qoşma ilə, divani, müxəmməs və cığalı müxəmməs isə qəzəllə əlaqadar yaranmışdır. Lakin, bu şeir janr və növləri sazın, onun kök və pərdələrinin təsiri ilə şəkildən-şəklə düşmüş və özünəməxsus yeni xüsusiyyətlər qazanmışdır.

Heç bir vaxt aşıq ayrılıqda sazla bayatı oxumur. Bayatıları aşıq ya mübarizəyə, döyüşə həsr edilmiş qoşmalar arasında qeyzə gələrək oxuyur, ya da məhəbbət, vüsal və könül həsrəti ifadə olunan qoşmalar oxuyanda kədər hissi güc gəlir bir bayatı çəkməli olur. Məsələn, aşıq Koroğlu qoşmalarına bağlı belə bir bayatı çəkir:

Mən aşiqəm bu daşa,

Bu qayaya, bu da daşa.

Elə vur ki, yağını,

Kəlləsindən bud aşa.34

Və yaxud da Kərəm qoşmaları ilə əlaqəli qəmli bir bayatı oxuyur:

Dərd gələr gülə sardan,

Köç gedər Güləzardan.

Xarın ölsün, ay bülbül,

Qurtarsın gül azardan.35

Son bayatı həqiqətən Kərəm qoşmaları ilə əlaqəli meydana gəlmişdir. Güləzar məşhur bir bulağın adıdır. Rəvayətə görə, Qara Keşiş öz qızı Əslini ilk dəfə bu yol ilə qaçırmışdır.

Köç bayatısı sazın şah pərdəsində, el bayatısı beçə pərdəsində, çoban bayatısı isə bayatı pərdəsində (həm də bayatı kökündə) çalınır. Deməli, sazın qolundakı bayatı pərdəsi çoban bayatısına məxsusdur.

Buna əsasən deyə bilərik ki, sazın qoluna bayatı pərdəsi Sarı Aşığın bayatıları ilə əlaqədar olaraq deyil, hələ ondan da əvvəl qoşmalar arasında oxunan çoban bayatılarına görə bağlanmışdır.

Biz əvvəllər belə zənn edirdik ki, gəraylılar bayatılar əsasında, yəni, ona oxşadılaraq yaradılmışdır. Sazın pərdələri ilə əsaslı şəkildə tanış olandan sonra əvvəlki təsəvvürlərimiz alt-üst oldu və əvəzində yeni ehtimal yarandı. Biz belə bir nəticəyə gəldik ki, bayatı ilə gəraylı eyni şey deyil, hər biri özlüyündə, ayrılıqda müstəqil bir şeir janrıdır.

Gəraylılar xalq mahnılarına əsasən və bir də aşıq qoşmalarının özünə oxşadılaraq yaradılmışdır. Fikrimizi əsaslandırmaq və aydınlaşdırmaq üçün aşıq yaradıcılığının ölməz abidələrinə - xalq dastanlarımıza müraciət edək.

“Tahir və Zöhrə” dastanındakı “Bülbül” şeirinə necə demək olar ki, bu xalq mahnısı deyil?

Bülbül, sənin işin qandı,

Aşıqlar oduna yandı.

Nədən hər yerin əlvandı,

Köksün altı sarı, bülbül?!36

Başqa bir misal, “Əsli və Kərəm” dastanında “Yaxan düymələ, düymələ” şeirinə diqqət yetirək:

Sallanıban gələn dilbər,

Yaxan düymələ, düymələ!..

Məni dərdə salan dilbər,

Yaxan düymələ, düymələ!..

***

Al geyib, yaşıl bürünər,



Zülfləri yana hörülər.
Yel vurar, məmən görünər,

Yaxan düymələ, düymələ!..

***

Köynəyinin gülü yaşıl,



Süsən sünbülə dolaşır.

Gözəllik sənə yaraşır,

Yaxan düymələ, düymələ!

***


Kərəm sənə nələr demiş,

O dil, dodağını yemiş,

Kətan köynək, bəndi gümüş,

Yaxan düymələ, düymələ!..37

Belə misalların sayını istənilən qədər artırmaq olar. Bir əsas da odur ki, gəraylılarla xalq mahnılarının misralarının sayı da, ölçüsü də birdir. Xalq mahnılarının əksəriyyəti gəraylılar kimi 8 hecalı olur. Bundan əlavə, aşıq yaradıcılığının bir sirrini də duyub dərk etmək lazımdır. Aşıq öz yaradıcılığına şifahi və yazılı ədəbiyyatdan o şeyi alıb gətirir ki, onun üzərində tarixin müəyyən bir mərhələsində bu və ya digər şəkildə, az və ya çox özünün əcdadı olan ozanın və yaxud da bu adlara yaxın el sənətkarlarının əməyi olmuşdur. Biz lap əvvəl də qeyd etmişdik ki, aşıq və onun sənət şəcərəsinin əcdadı olan ozanlar şeirdə təxəllüs işlətmirlərmiş. Bununla da onların ədəbi irsi ümumi xalq yaradıcılığı içərisində əriyirmiş. Bu yol ilə də bayatılar və mahnılar yaranırmış. Deməli, vaxtı ilə bayatıların və xalq mahnılarının da yaradılmasında aşığın əməyi olmuşdur.

Aşıq yaradıcılığı şifahi və yazılı ədəbiyyatımızdan faydalandığı kimi, öz növbəsində o da onlara həmişə xeyir vermişdir. Yazılı poeziyamızda heca vəzni, fikrimizcə, aşıq qoşmasının təsiri ilə yaranmış və formalaşmışdır.

Biz bu fikirləri birinci dəfə olaraq aşıq şeirinin keçdiyi inkişaf mərhələlərinə əsaslanaraq deyirik.

Tarixilik etibarı ilə yazılı ədəbiyyatdan qədim olan Azərbaycan folkloru və onun ayrılmaz bir hissəsi olan aşıq yaradıcılığı həmişə görkəmli şair və yazıçılarımızın ilham mənbəyi olmuşdur.

Aşıq yaradıcılığı şifahi və yazılı ədəbiy­yatımızda poetik fikirlərin, mütərəqqi ideyaların, gözəl yaradıcılıq ənənələrinin, xüsusilə, qeyd edək ki, həm də müxtəlif şeir formalarının yaranmasında və inkişafında böyük təsir gücünə malikdir.

Azəri aşıq şeirinin cığalı qoşma, cığalı təcnis, cığalı müxəmməs və cığalı gəraylı növlərinin quru­lu­şuna baxanda adamın yadına S.Vurğunun “Bəsti” poeması düşür. Elə bil ki, şair bu poemada vəzndən-vəznə keçməkdə, çox hecalıdan az hecalı, az hecalıdan çox hecalı şeirə keçməkdə aşıq şeirinin bu növündən yaradıcı şəkildə istifadə etmişdir:

Bəsti! Qələm çəkdik o günlərə biz!

Günəşdən pay aldı azad nəslimiz!

Dəyişdi suların əvvəlki səsi,

Dəyişdi dünyanın ilk xəritəsi.

Azad yurdumuzda nə şam qaralır,

Nə dağlar başını duman, qar alır.

Öldü tanrıların səfil röyası,

Doğdu ömrümüzün qızıl dünyası.

Sənin də gözünə düşdü aydınlıq,

Ömürlük zindandan çıxdı qadınlıq.

Dahilər yaradan ey böyük ana,

Şeirimin hər sözü alqışdır sana!...

Ah, səhər-səhər,

Doğanda ülkər.

Bəsti qoluna,

Güvənir ellər.

... Ey azad qadın,

Gözlərin aydın!

Mən nə yazardım,

Sən olmasaydın?38

Aşıq şeirinin xalq mənəviyyatına necə təsir etdiyini böyük maarifçi Həsən bəy Zərdabi (Məlikov) vaxtilə çox gözəl müşahidə etmişdir: “Bir baxın, bizim aşıqlar toylarda oxuduqda onlara qulaq asanlara. Bu zaman bu qulaq asanlar elə hala gəlirlər ki, beistilahi- türk, ətini kəssən də xəbəri olmaz.”39

Xalq öz içərisində yetişdirdiyi aşıqlara sonsuz etimad bəsləmiş, onun sözünə inanmış, sazın məlahətli təranələri geniş kütlənin bədii-estetik tərbiyəsində misilsiz qüdrətli təsir gücünə malik olmuşdur.

Elə böyük bir sənətkar tapmaq çətindir ki, o xalqın tükənməz sərvətindən-folklor ədəbiyyatın­dan faydalanmamış olsun. Akademik H.Araslı aşıq poeziyasının qüdrətindən, onun təsir gücündən danışaraq yazır: “Aşıq yaradıcılığı Azərbaycan mədəniyyəti tarixində çox mühüm yer tutur. Aşıqlarımız, şifahi xalq şeiri, aşıq şeiri üslubunda yazan sənətkarlarımız dərin mənalı və bədii cəhətdən elə mükəmməl əsərlər yaratmışlar ki, bunlar yazılı ədəbiyyatımızın inkişafına bəzən istiqamət vermiş, ümumi mədəni inkişafımızda silinməz izlər buraxmışdır.

“Kitabi-Dədə-Qorqud” dastanı Nizami yaradıcılı­ğının inkişafına az təsir göstərməmişdir. Nizami ədəbi məktəbinin yaranmasında aşıq yaradıcılığının qüvvətli və müsbət təsiri olmuşdur. Aşıq şeiri Şah İsmayıl Xətai, Vidadi, Vaqif, Səməd Vurğun və Osman Sarıvəllinin yaradıcılığına da qüvvət ver­mişdir”.40

Azərbaycan aşıq yaradıcılığına ümumi bir nəzər saldıqda aydın olur ki, onun dövrləri, bir çox görkəmli el sənətkarlarının həyat və yaradıcılıqları və s. mühüm nəzəri problemlər hələ öyrənilməmiş qalır.

Aşıq yaradıcılığını şifahi və yazılı ədəbiyyatdan fərqləndirən cəhətlər, bu yaradıcılıq qaynaqlarının bir-biri ilə əlaqəsi, aşıq şeiri və musiqisinin tarixi inkişaf yolu, aşıq poeziyasının janrları və növləri kimi məsələlərin öyrənilməsi folklorşünaslıq elmimizin vacib vəzifələri olaraq diqqəti cəlb etməkdədir.




SAZIN QURULUŞU, SİMLƏRİ, PƏRDƏLƏRİ VƏ HAVA YARATMAQ

QAYDALARI



Dostları ilə paylaş:
  1   2   3


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə