Ə.Ş. Abdinov, R. F. Mehdiyev, T. X. HÜseynov



Yüklə 0,99 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə5/40
tarix05.02.2018
ölçüsü0,99 Mb.
#25168
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   40

 

18 

cərəyanın rəqslərini idarə edir. Beləliklə, antenna tərəfindən 

qəbul  olunmuş  zəif  siqnalın  anod  dövrəsində  yaranan  və 

telefonun  həmin  dövrəyə  qoşulmuş  membranını  hərəkətə 

gətirə bilən, gücləndirilmiş təkrarı alınır. 

De Forestin ilk üçelektrodlu elektron lampası çoxlu çatış‐

mazlıqlara  malik  idi.  Belə  ki,  onun  elektrodları  elə  yerləş‐

dirilmişdi  ki, elektron selinin böyük hissəsi anodun üzərinə 

deyil, şüşə balonun divarına düşürdü; torun idarəedici təsiri 

kifayət  qədər  deyildi;  lampa  pis  sorulduğundan  onun 

daxilində  çoxlu  miqdarda  qaz  molekulları  var  idi  və  bu 

molekullar  ionlaşaraq  közərmə  telini  müntəzəm  olaraq 

bombalayıb ona dağıdıcı təsir göstərirdi. 

1910‐cu  ildə  alman  mühəndisi  Liben  təkmilləşdirilmiş 

elektron lampasını – triodu yaratdı. Liben öz tədqiqatlarında 

lampanın  emissiya  qabiliyyətinə  daha  çox  diqqət  yetirdi  və 

bu  məqsədlə  ilk  dəfə  olaraq  közərmə  telinin  üzərini  nazik 

kalsium  və  ya  barium‐oksidlə  örtməyi  təklif  etdi.  Bundan 

əlavə  o,  şüşə  balonun  içərisinə  civə  buxarı  da  əlavə  etdi  ki, 

bu  da  əlavə  ionlaşma  yaratmaqla  katod  cərəyanını  daha  da 

artırdı. 

Beləliklə, elektron lampası əvvəlcə detektor, sonra isə güc‐

ləndirici kimi xidmət sferasına daxil oldu. Onun radioelektro‐

nikada aparıcı rolu isə sönməyən elektrik rəqsləri generatoru 

qismində  istifadə  edilməsi  aşkar  olunduqdan  sonra  təmin 

edildi.  Lampalı  ilk  generatoru  1913‐cü  ildə  məşhur  alman 

radiotexniki  Meyssner  yaratdı.  O,  həmçinin  Libenin  triodu 

əsasında  dünyada  ilk  radiotelefon  ötürücüsünü  yaratdı  və 

1913‐cü  ildə  36  km  məsafəlik  radiotelefon  rabitəsini  həyata 

keçirdi. 

Lakin ilk elektron lampaları hələ tam təkmil deyildi. 1915‐

 

19 

ci  ildə  Lənqmür  və  Qede  elektron  lampalarını  çox  aşağı 

təzyiqlərə qədər sormağın vasitələrini təklif etdilər və bunun 

hesabına ion lampaları vakuum lampaları ilə əvəz olundu. 

Rusiyada  ilk  qaz  boşalma  lampaları  1914‐cü  ildə  Rusiya‐

nın  Simsiz  Teleqraf  Cəmiyyətinin  məsləhətçisi  akademik 

Nikolay  Dmitriyeviç  Papaleksi  (Sankt‐Peterburq)  tərəfindən 

yaradılmışdır.  Papaleksi  Strasburq  Universitetini  bitirmiş, 

Braunun rəhbərliyi altında işləmişdir. Papaleksinin yaratdığı 

ilk lampa qazla civə buxarı qarışığı doldurulmuş lampa idi. 

1914‐1916‐cı illərdə Papaleksi radioteleqraf sahəsində bir sıra 

təcrübələr aparmış və sualtı qayıqlarla əlaqə sistemini yarat‐

mışdır. 


Gücləndirici radiolampaların Rusiyada ilk yaradıcısı Bonç‐

Bruyeviç  olmuşdur.  O,  1888‐ci  ildə  Oryol  şəhərində  doğul‐

muş, 1909‐cu ildə Peterburqda mühəndis peşəsinə yiyələnmiş 

və  1914‐cü  ildə  Hərbi  Elektrotexnika  Məktəbini  bitirmişdir. 

1916‐cı  ildən  1918‐ci  ilə  qədər  elektron  lampalarının  yara‐

dılması ilə məşğul olmuş və onların istehsalını təşkil etmişdir. 

1918‐ci ildə Nijeqorodda radiolaboratoriyaya rəhbərlik etmiş, 

Ostryakov,  Pistolkops,  Şorin,  Losev  kimi  dövrün  ən  yaxşı 

radio  mütəxəssislərini  bir  yerə  cəlb  etmişdir.  O,  1919‐cu  ilin 

mart  ayında  Nijeqorodda  radiolaboratoriyada  RP‐1  elektro‐

vakuum  lampasının  kütləvi  istehsalını  təşkil  etmiş,  1920‐ci 

ildə dünyada ilk dəfə olaraq gücü 1 kVt olan və su ilə soyudu‐

lan  mis  anodlu  generator  lampasını  hazırlamışdır.  Görkəmli 

alman  alimləri  Nijeqorod  laboratoriyasının  nailiyyətlərini 

görüb,  Rusiyanın  güclü  generator  lampalarını  yaratmaq 

imkanlarını  yüksək  qiymətləndirdilər.  Elektrovakuum  cihaz‐

larının  təkmilləşdiril‐məsi  istiqamətində  işlər  Petroqradda 

geniş  vüsət  aldı.  Bu  işdə  Çernışev,  Boquslavski,  Vekşinski, 




 

20 

Obolenski,  Şapoşnikov,  Zusmanovski  və  fizik  Aleksandrov 

Anatoli Petroviç (1903) kimi görkəmli alimlərin əməyini qeyd 

etmək  lazımdır.  Közərmə  katodlarının  ixtira  edilməsi  elek‐

trovakuum texnikasının inkişafına böyük təkan verdi. 1922‐ci 

ildə  Petroqradda  Svetlana  zavodu  ilə  birgə  işləyən  elek‐

trovakuum  zavodu  yaradılır.  Zavodun  elmi‐tədqiqat  labo‐

ratoriyasında  elektron  cihazlarının  fizikası  və  texnologiyası 

sahəsində  Vekşinski  tərəfindən  hərtərəfli  tədqiqat  işləri 

aparılır. Burada katodun emissiya xüsusiyyətləri, metallarda, 

şüşədə və digər maddələrdə qazların sorbsiya hadisələri və s. 

öyrənilirdi. 

Uzun  dalğalardan  qısa  və  orta  dalğalara  keçid,  superhe‐

terodinin  ixtirası  radiotexnikada  daha  mükəmməl  lampa‐

ların  ixtira  olunmasına  təkan  verdi.  Amerikalı  alim  Xell 

1924‐cü  ildə  tetrodu  –  dördelektrodlu  elektron  lampasını 

hazırladı.  1926‐cı  ildən  bu  lampanın  təkmilləşdirilməsi 

üzərində  işləyərək,  nəhayət  1930‐cu  ildə  üç  torlu  (5 

elektrodlu)  elektron  lampanı  –  pentodu  ixtira  etdi.  Bununla 

da  radioötürücü  sistemlərdə  siqnalın  ötürülməsi  və  qəbulu 

prosesləri  xeyli  yaxşılaşdırıldı.  Pentod  lampası  radiotex‐

nikada geniş tətbiq edildi. 

Radioqəbuletmədə  yeni  üsulların  yaranması  1934‐35‐ci 

illərdə çoxtorlu tezlik çeviricilərinin yeni tiplərinin yaranma‐

sına səbəb oldu. Bundan başqa, müxtəlif radio‐lampalarının 

yeni kombinasiyalı növləri meydana gəldi və radiotexnikada 

çoxlu  sayda  lampalar  ixtisar  oldu.  Radiotexnikada  ultraqısa 

dalğalar  (UQD)  diapazonuna  keçdikdə  yeni  elektrovakuum 

cihazları  meydana  gəldi  və  müxtəlif  radiotexnika  lampaları 

arasında  (ultraqısa,  metrlik,  desimetrlik,  santimetrlik  və 

millimetrlik  diapazonlarda)  sıx  əlaqə  yarandı.  Elektrova‐

 

21 

kuum  lampaları  bir  qədər  də  təkmilləşdirildi  və  eyni 

zamanda elektron dəstələrinin yeni prinsiplə idarə olunması 

işlənib  hazırlandı.  Yeni  prinsiplərlə  işləyən  cihazlara  çoxre‐

zonatorlu  maqnetronları  (1938),  klistronları  (1942)  və  əks 

dalğa  lampalarını  (ƏDL,  1953)  göstərmək  olar.  İxtira  edilən 

bu  yeni  cihazların  köməyi  ilə  millimetrlik  oblastlara  daxil 

olan  yüksək  tezlikli  siqnalları  generasiyaetmə  və  güclən‐

dirmə  imkanı  əldə  edildi.  Bundan  başqa,  elektrovakuum 

texnikasında  qazanılan  nailiyyətlər  radionaviqasiyanın, 

radiolokasiyanın və çoxkanallı impuls əlaqələrinin inkişafına 

da səbəb oldu. 

1932‐ci  ildə  rus  alimi  Rojanski  elektron  dəstəsinin  modul‐

yasiyası  üçün  cihazın  yaradılması  haqqında  ideyanı  irəli 

sürdü. Onun ideyaları əsasında Arsenyev və Xeyl 1939‐cu ildə 

İYT rəqslərinin generasiyası üçün ilk cihazı hazırladılar. 1938‐

1941‐ci  illərdə  isə  Devyatkov,  Xoxlov  və  Quryeviç  müstəvi 

elektrodlu triod lampasını yaratdılar. Almaniyada metal‐saxsı 

lampa hazırlandı. 1943‐cü ildə Kompfnerin hazırladığı qaçan 

dalğalar  lampası  radiosiqnalların  idarə  olunmasında  İYT 

sistemlərin inkişafına yeni təkan verdi. Güclü İYT rəqslərinin 

generasiyasını  əldə  etmək  üçün  1921‐ci  ildə  Xell  ilk 

maqnetronu  hazırladı.  Rus  alimlərindən  Sliyski,  Qrexova, 

Şteynberq,  Kalinin,  Zusmanovski,  Braude,  yapon  alimlərin‐

dən  –  Yade,  Okabe  maqnetronla  tədqiqat  işləri  apardılar. 

Bonç‐Bruyeviç 1936‐1937‐ci illərdə Alekseyevə və Molyarova 

yeni tipli maqnetron hazırlamaq tapşırığını verdi. Az keçmədi 

ki, onlar çoxrezonatorlu yeni maqnetron yaratdılar. 

1934‐cü  ildə  mərkəzi  radiolaboratoriyanın  əməkdaşları 

Korovin  və  Rumyantsev  dünyada  ilk  dəfə  olaraq  uçan 

təyyarəni aşkar etmək üçün radiolokasiyanı tətbiq etdi. 1935‐





Yüklə 0,99 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   40




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə