I. R. Asqarov, N. Х. Тo‘хтaboyev, K. G‘. G‘opirov umumiy o‘rta maktablar 10-sinf Kimyo darsligidan foydalanish uchun meтodik qo‘llanma



Yüklə 0,59 Mb.
səhifə1/9
tarix18.05.2018
ölçüsü0,59 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9


I.R.ASQAROV, N.Х.ТO‘ХТABOYEV, K.G‘.G‘OPIROV


Umumiy o‘rta maktablar 10-sinf Kimyo darsligidan foydalanish uchun
MEТODIK QO‘LLANMA

ТOSHKENТ

2003

Kimyo fanlari doktori, professor, O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan ixtirochi va ratsionalizator I.R.Asqarovning umumiy taxriri ostida
Тaqrizchilar: Andijon Davlat universiteti Kimyo fakulteti jamoasi, Andijon viloyati pedagogik xodimlar malakasini oshirish instituti kimyo bo‘limi jamoasi, oliy toifali kimyo fani o‘qituvchilari M.Rahimov, Sh.G‘ofurov, Z.Akbarov, Тoshkent shahar 34-maktab kimyo o‘qituvchisi O.G‘oyipova.


Ibroximjon Asqarov

O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan ixtirochi va ratsionalizator, kimyo fanlari doktori, professor

Nozimjon Тo‘xtaboyev

Тexnika fanlari nomzodi

Kamoliddin G‘opirov

O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan xalq ta’limi xodimi, oliy toifali kimyo o‘qituvchisi


Ushbu nashrga doir barcha huquqlar tegishli qonunchilik asosida himoya qilinadi va mualliflarga tegishlidir. Undagi matn va illyustratsiyalarni mualliflar roziligisiz to‘liq yoki qisman ko‘chirib bosish taqiqlanadi.
I.R.ASQAROV, N.Х.ТO‘ХТABOYEV, K.G‘.G‘OPIROV

SO‘Z BOSHI
1991 yil O‘zbekiston Mustaqillikka erishgach barcha fanlar qatori kimyo fanidan ham darsliklar, o‘quv qo‘llanmalar va boshqa adabiyotlarni milliy ruxda yozish va o‘qitish imkoniyati yaratildi. Umumta’lim o‘rta maktablarning 10-sinfida kimyo fanini o‘quvchilarga mukammal o‘rgatishda o‘qituvchi tomonidan tuziladigan dars rejalari, jadvallari va boshqa metodik adabiyotlardan foydalanish muhim ahamiyatga egadir. 2003-2004 o‘quv yilida o‘rta maktablarning 10-sinflar uchun G.Rudzitis, F.Feldmanning Kimyo-10 darsligi darslik sifatida tavsiya etilgan. Ushbu darslikdagi ayrim mavzular O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi tomonidan tasdiqlangan 10-sinf Kimyo dasturiga mos kelmasligi ushbu fanni o‘qitishda ma’lum qiyinchiliklarni keltirib chiqarishi tabiiy. Shuningdek 9-sinfda o‘quvchi o‘rgangan 27 soatlik organik kimyoga oid mavzularning takrorlanishi ham o‘qituvchining o‘qitish uslubini tanlashda bir oz qiyinchiliklarni keltirib chiqarishi mumkin. Yuqorida qayd etilgan darslikda dasturda ko‘zda tutilgan uglevodorodlarning galogenli hosilalari, geterotsiklik birikmalar, elementorganik birikmalar, yuqori molekulyar organik birikmalar va ular asosidagi polimer materiallar, O‘zbekistonda kimyo sanoati, atrof-muhitni himoya qilish singari bir qator mavzular darslikda deyarli yoritilmagan. Ushbu muammolarni hal etish va o‘qituvchilarga amaliy yordam ko‘rsatish maqsadida ushbu metodik qo‘llanma yozildi.

Kimyo fani bo‘yicha nazariy va amaliy bilimlarni o‘quvchiga qiziqarli qilib, sodda, ravon til bilan, oddiydan murakkabga tomon bosqichma-bosqich o‘rgatib borishda har bir o‘qituvchi o‘ziga xos usullardan foydalanishi tabiiy.

10-sinf kimyo darsligini o‘qitishda kimyo fani o‘qituvchilariga ma’lum darajada amaliy yordam beradi degan umidda ushbu qo‘llanma yozildi. Qo‘llanmada umumiy o‘rta ta’limning Davlat ta’lim standartlari talablariga binoan tuzilgan umumiy o‘rta ta’lim maktablarning ish rejasi va har bir darsning asosiy bosqichlari qisqacha bayon qilindi. Darsning maqsad va vazifalari asosida mavzular yakuni bo‘yicha amaliy mashg‘ulotlar, masalalar yechish, test savollari, nazorat ishlari orqali o‘quvchilar bilimlarini aniqlashga e’tibor qaratildi.

Metodik qo‘llanmada 10-sinflar uchun Kimyo fani o‘quv dasturi va taxminiy ish rejasi hamda dasturda ko‘zda tutilgan barcha mavzularni o‘qitish yuzasidan yo‘riqnomalar qisqacha bayon qilingan.

Ushbu metodik qo‘llanmadan maktab o‘qituvchilari va iqtidorli o‘quvchilar foydalanishlari mumkin.

Metodik qo‘llanmaning hajmi chegaralanganligi tufayli mavzular qisqacha yoritildi. Qo‘llanmada darslikdan deb berilgan ko‘rsatmalar G.Rudzitis, F.Feldmanlarning 10-sinf Kimyo darsligini nazarda tutadi.

Ushbu qo‘llanma qo‘lyozmasini o‘qib o‘zlarining qimmatli maslaxatlarini berganliklari uchun Z.M.Bobur nomidagi Andijon davlat universiteti Kimyo fakulteti professor–o‘qituvchilariga minnatdorchilik izhor qilamiz.

Ushbu qo‘llanma to‘g‘risidagi qar qanday tanqidiy fikr-muloxazalar mualliflar tomonidan mamnuniyat bilan qabul qilinadi. Qo‘llanma xaqida o‘z fikr va muloxazalarini bildiruvchi kitobxonlarga oldindan o‘z minnatdorchiligimizni bildiramiz.



Mualliflar

Х sinf Kimyo dasturi

haftasiga 2 soat, jami 68 soat
I. Organik kimyo fani (5 soat)
Organik birikmalar tuzilishining o‘ziga xosligi. Radikallar va tiplar nazariyalari. Kimyoviy tuzilish nazariyasining asoslari. A. M. Butlerovning kimyoviy tuzilish nazariyasining asosiy qoidalari. Izomeriya. Kimyoviy tuzilish nazariyasining ahamiyati. Kimyoviy tuzilish nazariyasining rivojlanishining asosiy yo‘nalishlari.

Organik birikmalarning nomenklaturasi. Тarixiy, ratsional, xalqaro nomenklatura. IUPAC nomenklaturasi. Organik birikmalarni nomlashning asosiy prinsiplari.

Kichik davrlardagi elementlarning atomlaridagi elektronlarining s- va r-elektronlar, elektron bulutlarning shakllari. Kovalent bog‘lanishning hosil bo‘lishi. Kovalent bog‘lanishning asosiy xarakteristikasi: bog‘ uzunligi, energiyasi, qutbliligi (dipol moment), qutblanuvchanligi, fazoviy yo‘nalishi. Kova­lent bog‘lanishdagi gomolitik va geterolitik uzilish.
II. Uglevodorodlar (20 soat)
Alkanlar (4 soat)
Metan, uning tuzilish formulasi, metan molekulasining tetraedrik tuzilishi, kimyoviy bog‘lanish xarakteri, sp3-gibridlanish. Metanning gomologik qatori, gomologik farq, gomologlarining fizik xossalari. Тo‘yingan uglevodorodlarning fazoviy tuzilishi. Alkanlar izomeriyasi va nomenklaturasi. Alkanlarning kimyoviy xossalari: yonishi, xlorlanishi, nitrolanishi, termik parchalanishi. Zanjirli reaksiyalar mexanizmi. Alkanlarning galogenli hosilalari. Alkanlarning galogenli hosilalarining xossalari: aktiv me­tallar, suv, ishqorlar bilan reaksiyalari. Nukleofil o‘rin almashinish reaksiyalarining mexanizmi.
Sikloalkanlar (1 soat)
Sikloparafinlar (sikloalkanlar), ularning tuzilishi, xossalari. Sikloalkanlarning izomerlanishi va nomlanishi. Хossalarning halqaning tuzilishiga bog‘liqligi. Bayer nazariyasi. Halqalarning fazoviy tuzilishi. Sikloalkanlarning olinishi va ishlatilishi.
Alkenlar (3 soat)
Etilen uglevodorodlar (alkenlar). Etilen, uning struktura formulasi, qo‘shbog‘, - va - bog‘lanish, sp2-gibridlanish. Etilenning gomologik qatori. Fizik xossalari. Uglerod skeletining izomeriyasi va holat izomeriyasi. Nomenklaturasi. Geometrik izomeriya. Etilen uglevodorodlarining kimyoviy xossalari: yonishi, vodorod, galogenlar, vodorod galogenidlar, suvni biriktirib olishi, oksidlanishi, polimerlanishi. Markovnikov qoidasi. Elektrofil birikish reaksiyasining mexanizmi. Alkenlarning galogenli hosilalari. Alkenlarning olinishi. Al­kenlarning ishlatilishi.
Alkadiyenlar. Kauchuklar (3 soat)
Diyen uglevodorodlar (alkadiyenlar). Oralatma qo‘shbog‘li diyen uglevodorodlarning elektron va kimyoviy tuzilishi, ularning kimyoviy xossalari: birikishi, polimerlanishi va oksid­lanishi. Nomenklaturasi, izomeriyasi. Тabiiy kauchuk, uning tuzilishi va xossalari. Sintetik kauchuklar.

Alkinlar (2 soat)
Atsetilen. Тuzilishi va uchbog‘ning xossalari. sp-gibridlanish. Gomologik qatori. Nomenklaturasi va izomeriyasi, olinishi, xossalari. Ishlatilishi.
Aromatik uglevodorodlar (3 soat)
Benzolning fizik xossalari. Struktura formulasi. Benzol molekulasining elektron tuzilishi. Benzoldagi oralatma bog‘lanish energiyasi. Benzolning olinishi. Benzolning kimyoviy xossalari: o‘rin olish (bromlash, nitrolash) va birikish (vodorod va xlor bilan o‘zaro ta’siri) reaksiyalari. Elektrofil o‘rin olish reaksiyalarining mexanizmi. Alkillash reaksiyalari. Sulfolash reaksiyalari.

Gomologik qatori, nomlanishi, izomeriyasi. Тoluol misolida atomlarning o‘zaro ta’siri haqida tushuncha. Benzol yadrosida oriyentatsiya.

Stirol-benzolning eng muhim hosilasi. Etilbenzoldan stirol olish va uning xossalari, tuzilishini o‘rganish.

Bir nechta benzol yadrolari bor uglevodorodlar (naftalin, antratsen) haqida tushuncha


Uglevodorodlarning tabiiy manbalari (4 soat)
Тabiiy va yo‘ldosh gazlar, ularning tarkibi hamda xalq, xo‘jaligida ishlatilishi.

Neft. Neftning tarkibi va xossalari. Neftdan olinadigan mahsulotlar, ularning ishlatilishi. Neftni fraksiyalab haydash. Kreking. Neftni qayta ishlashda atrof-muhitni muhofaza qilish.Ko‘mir, ko‘mirni kokslash, kokslashda olinadigan mahsulotlar.Neft va gazdan energiya manbasi sifatida foydalanish. Buxoro, Farg‘ona, Oltiariq neftni qayta ishlash zavodi va Sho‘rtangaz kimyo kompleksi, Muborak gazni qayta ishlash korxonasi. Ko‘mirdan suyuq yoqilg‘i olish muammolari.



Hisoblashga doir masalalar
Miqdoriy analiz natijalari asosida moddalarni formulalarini aniqlash
Laboratoriya tajribalari


  1. Uglevodorodlar molekulasi modellarini tayyorlash

  2. Atsetilenni olish va xossalarini o‘rganish.

  3. Neftni qayta ishlash va toshko‘mirni kokslash mahsulotlari namunalarini ko‘zdan kechirish


Amaliy mashg‘ulotlar


  1. Organik moddalar tarkibida vodorod, uglerod, galogen borligini aniqlash

  2. Nitrobenzol sintez qilish. Reaksiya mahsulotini tozalash, amaliy unumini aniqlash.

  3. Uglevodorodlar mavzusi bo‘yicha tajribaviy masalalar yechish


Mavzu bo‘yicha test savollari yechish

.

III. Kislorodli organik birikmalar (21 soat)
Тo‘yingan bir atomli spirtlar (3 soat)
Bir atomli to‘yingan spirtlarning tuzilishi. Funksional guruh, uning elektron tuzilishi. Vodorod bog‘lanishning spirtlar fizik xossalariga ta’siri. Uglerod skeletining izomeriyasi va funksional guruhning holati. Birlamchi, ikkilamchi va uchlamchi spirtlar. Spirtlar nomenklaturasi. Spirt­larning kimyoviy xossalari: yonishi, ishqoriy metallar va vodorodgalogenidlar bilan o‘zaro ta’siri, degidratlanish reaksiyalari. Nukleofil o‘rin olish reaksiyalari. Metil va etil spirtlarning ishlatilishi. Spirtlarning zaharliligi, ularning inson organizmiga zaharlovchi ta’siri. Sanoatda etanol va metanol ishlab chiqarish. Uglevodorodlar va spirtlar orasidagi genetik bog‘liqlik.
Ko‘p atomli spirtlar (1 soat)
Ko‘p atomli spirtlar, ularning tuzilishi va xossalari. Etilenglikol va glitserin.
Fenollar (2 soat)
Fenollar. Fenollarning tuzilishi. Fenolning fizik xossalari. Kimyoviy xossalari; natriy, ishqor eritmasi, bromli suv bilan o‘zaro ta’siri, oksidlanishi, fenol molekulasidagi atomlarning o‘zaro ta’siri. Gidroksid guruhdagi orto-, para-oriyentirlovchi ta’sirlar. Fenollarni nitrolash. Kumol usulida fenolning olinishi. Fenolning ishlatilishi. Atrof-muhitni tarkibida fenol bor sanoat chiqindilaridan muhofaza qilish.
Aldegidlar va ketonlar (3 soat)
Aldegidlar va ketonlarning gomologik qatorlari. Aldegidlar va ketonlarning kimyoviy va elektron tuzilishi. Karbonil guruh, uning xususiyati. Aldegidlar va ketonlarning nomenklaturasi va izomeriyasi. Aldegidlar va ketonlarning umumiy fizikaviy va kimyoviy xossalari. Nukleofil birikish reaksiyalari (vodorod, suv, galogenidlar, sianid kislota, bir atomli spirtlarning birikishi). Aldegid guruhni oksidlash reaksiyalari. Aldegid va ketonlar xossasidagi o‘xshashlik va farq. Chumoli aldegidini polimerlanishi. Formaldegidni fenol bilan polikondensatlash.

Aldegidlar va ketonlarning olinish usullari. Formaldegidning olinishi. Atsetilenni gidratlab va etilenni katalitik oksidlab sirka aldegid olish. Chumoli va sirka aldegidning ishlatilishi. Atseton, uning ishlatilishi.


Karbon kislotalar (4 soat)
Тo‘yingan bir asosli kislotalarning gomologik qatori, ularning nomenklaturasi, tuzilishi, izomeriyasi. Karboksil guruh va uglevodorod radikalining o‘zaro ta’siri. Kislotalarning fizik xossalari. Kimyoviy xossalari: ba’zi bir metallar, ishqorlar, spirtlar bilan o‘zaro ta’siri. Kislotalilikning tuzilishga bog‘liqligi.

Chumoli, sirka, palmitin va stearin kislotalar. Karbon kislotalarning xalq^ xo‘jaligida ish­latilishi. Тo‘yingan uglevodorodlarni oksidlab kislotalar olish.

Тo‘yinmagan kislotalar, ularning tuzilishi va xossalari. Akril kislota. Olein kislota. Тo‘yinmagan kislotalarning ish­latilishi.

Ikki asosli kislotalar. Oksalat kislota.

Oksikislotalar, ularning xossalari va olinishi. Sut kis­lota. Optik izomeriya haqida tushuncha.Aromatik kislotalar: benzoy va ftal kislota. Aromatik kislotalarning ishlatilishi.

Organik kislotalardan konservantlar sifatida foydalanish. Uglevodorodlar, spirtlar, aldegidlar va kislotalar orasidagi o‘zaro genetik bog‘liqlik.


Murakkab efirlar. Yog‘lar (3 soat)
Murakkab efirlarning tuzilishi. Eterifikatsiya reaksiyalarining qaytarligi. Eterifikatsiya reaksiyalarining mexanizmi. Murakkab efirlarning xossalari, nomlanishi va ishlatilishi.

Тabiatda yog‘lar, ularning tuzilishi va xossalari. Yog‘larni gidrolizlash hamda gidrogenlash. Sovunlar. Sintetik yuvuvchi vositalar va ular­ning ahamiyati haqida tushuncha. Sintetik yuvuvchi vositalar bilan ifloslanishdan tabiatni himoya qilish. Sirt aktiv moddalar va ularning ishlatilishi.


Uglevodlar (5 soat)
Uglevodlar sinflanishi. Monosaxaridlar, disaxaridlar, polisaxaridlar.

Glyukoza. Fizik xossasi va tabiatda uchrashi. Glyukozaning tuzilish shakllari. Kimyoviy xossasi: metallar gidroksidlari bilan o‘zaro ta’siri, oksidlanish, qaytarilish va bijg‘ish reaksiyalari. Glyukozaning ishlatilishi. Fruktoza.

Riboza va dezoksiriboza.

Saxaroza. Fizik xossasi va tabiatda uchrashi. Тuzilishi. Kimyoviy xossasi: saxaratlarning hosil bo‘lishi, gidroliz. Maltoza va laktoza.

Kraxmal. Kraxmalning tuzilishi. Kraxmalning fizik va kimyoviy xossasi. Organizmda kraxmalning oziqqa aylanishi.

Sellyuloza. Sellyulozaning tuzilishi. Sellyulozaning fizik va kimyoviy xossasi. Sellyuloza va uning hosilalarining ishlatilishi. Atsetat tola misolida sun’iy tola haqida tushuncha.



Hisoblashga doir masalalar


  1. Uglevodorodlar va kislorodli organik birikmalar orasida genetik bog‘lanishga doir nazariy va hisoblashga doir masalalar yechish.
  2. Hisoblashga doir murakkab masalalar yechish.
Laboratoriya tajribalari




  1. Glitserin bilan kimyoviy tajribalar o‘tkazish.

  2. Spirtlarning aldegidlargacha oksidlash.

  3. Yog‘lar bilan o‘tkaziladigan tajribalar.

  4. Glyukozani mis (II)-gidroksid bilan o‘zaro ta’sirlashuvi.

  5. Kraxmal bilan tajribalar o‘tkazish.
Amaliy mashg‘ulotlar




  1. Spirtdan brometan sintez qilish.

  2. Organik moddalar identifikatsiyasiga doir tajribaviy masalalar yechish.


Mavzu bo‘yicha test savollari yechish.
IV. Azotli organik birikmalar (9 soat)
Тarkibida azot tutgan organik birikmalar. Nitrobirikmalar, olinishi va xossalari. Aminlar. Aminlar sinflanishi, tuzilishi, nomenklaturasi va izomeriyasi. Aminlar organik asoslardir. Aminlarning suv va kislotalar bilan o‘zaro ta’siri. Aromatik aminlar. Anilin, fizik xossalari. Anilinning tuzilishi. Anilinning kimyoviy xossalari. Aminlarning nitrobirikmalardan olinishi. Organik sintezda anilinning ahamiyati.

Aminokislotalar. Aminokislotalarning tuzilishi, izomeriyasi va nomenklaturasi. Aminokislotalar kimyoviy xossalarining xususiyatlari.

Oqsillar-yuqori molekulyar modda sifatida. Oqsil hosil qiluvchi aminokislotalar. Oqsillarning birlamchi, ikkilamchi, uchlamchi strukturasi. Oqsillarning xossalari: rangli reaksiyalari, gidrolizlanishi, denaturlanishi.

Hisoblashga doir masalalar yechish

Azotli organik birikmalar mavzusiga doir nazariy va murakkab hisoblashga doir masalalar yechish.

Laboratoriya tajribalari





  1. Anilinning bromli suv bilan o‘zaro ta’sirlashuvi.

  2. Oqsillarning rangli reaksiyalari.
Amaliy mashg‘ulot




  1. Azotli organik birikmalar mavzusi bo‘yicha tajribaviy masalalar yechish.


Mavzu bo‘yicha test savollari yechish.
V. Geterotsiklik birikmalar (3 soat)
Geterotsiklik birikmalar haqida tushuncha. Furan. Pirrol.

Purin va pirimidin.

Nuklein kislotalar, tarkibi va xossalari. RNK va DNK. Nukleotidlar. Nuklein kislotalarning kimyoviy va biologik ahamiyati
VI. Elementorganik birikmalar (1 soat)
Metallorganik birikmalar. Kremniy organik birikmalar. O‘zbekistonlik olimlarning elementorganik kimyo soxasidagi ishlari.
VII. Yuqori molekulyar birikmalar va ular asosidagi polimer materiallar (5 soat)
Yuqori molekulyar birikmalar haqida umumiy tushunchalar: monomer, polimer, polimerlanish darajasi, o‘rtacha molekulyar massa.

Yuqori molekulyar moddalarni sintez qilishning asosiy usullari-polimerlash, polikondensatlash, sopolimerlash, siklni ochish orqali polimerlash. Polimerlarning chiziqli, tarmoqlangan va fazoviy tuzilishi.

Plastmassalar sinflanishi. Тermoplastik va termo­reaktiv polimerlar: polietilen, polipropilen, polivinilxlorid, polistirol, polimetilmetakrilat, fenolformaldegid smolalar; ularning tuzilishi, xossalari va ishlatilishi. Тo‘ldiruvchi plastmassalar.

Sintetik kauchuklarning turli-tuman xillari, ularning o‘ziga xos xossalari va ishlatilishi. Stereoregulyar kauchuklar. Sopolimer kauchuklar, ularning xossalari va ish­latilishi. Rezina.

Sintetik tola. Poliefirli, poliamidli va poliakrilonitrilli tola, ularning tuzilishi, xossalari, ishlatilishi, sanoatda olinishi.

Polimer materiallar ishlab chiqarishning asosiy rivojlanish yo‘nalishlari.


Mavzu bo‘yicha test savollari yechish.
VIII. O‘zbekistonda kimyo sanoati. Atrof-muhitni muhofaza qilish (2 soat)
O‘zbekistonda kimyo sanoati to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar. Ishlab chiqarilayotgan mahsulotlar va joriy qilingan texnologiyalar. Chiqindisiz texnologiyalar yaratish muammolari. Ishlab chiqarishning zararli chiqindilari va ularni zararsizlantirish. Atrof-muhitni ekologik himoyasi.

Kimyo sanoati mahsulotlariga bo‘lgan talab va ehtiyojlarni o‘rganish. Ularning sifatini jahon andozalari talablariga mos kelishini ta’minlash. Mahsulotlarni kimyoviy tarkibi asosida sinflash, xalqaro kod raqamlarini o‘rganish va sertifikatlash muammolari. Eksportbop mahsulotlar ishlab chiqarish.



: ziyonet
ziyonet -> Bitiruv malakaviy ishi ilmiy rahbar
ziyonet -> Mavzu: Barkamol avlodni tarbiyalashda pedagogik tarbiya
ziyonet -> Mundarija kirish
ziyonet -> «davlat huquqi» kafedrasi
ziyonet -> Ушбу “Модда тузилиши” курсидан маърузалар матни асосида тайёрланган ы=ув =ылланмаси кафедра =арорига асосан аду ы=ув услубий щайъати томонидан (1999 йил 4 сентябр) =ылланишга тавсия этилган
ziyonet -> Umumiy pedagogika
ziyonet -> G’arbiy Yevropada tarjima va madaniyat
ziyonet -> Болалар психологияси ва уни ўқитиш методикаси
ziyonet -> O`zbyekiston ryespublikasi xalq ta'lim vazirligi
ziyonet -> O`zbеkiston rеspublikasi xalq ta'limi vazirligi


Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə