Multikulturalizmə giriş” fənninin predmeti və əhəmiyyəti plan mədəniyyətin sosioloji anlayışı Mədəniyyətin Elementləri


Orta əsrlər Azərbaycan ictimai-fəlsəfi fikrində bərabərlik və ədalət idealları



Yüklə 1,13 Mb.
səhifə12/13
tarix17.09.2017
ölçüsü1,13 Mb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13

3.Orta əsrlər Azərbaycan ictimai-fəlsəfi fikrində bərabərlik və ədalət idealları

Bütövlükdə böyük bir ərazini, çoxsaylı xalqları birləşdirən ərəb Xilafətinin yaratdığı elm və mədəniyyət məkanının formalaşmasında Azərbaycan mütəfəkkirlərinin xidmətləri az olmamışdır. Belə ki, «X əsr səyyahları və coğrafiyaşünaslarından Əbu Abdulla Məhəmməd ibn Əhməd Müqəddəsi, ibn Hauqəl və başqalarının xəbər verdikləri kimi, «…sünni fəqihlər Azərbaycanda da fəaliyyət göstərirdilər. Əbu Abdulla Müqəddəsi Azərbaycandakı hədis alimlərinin əsasən hənbəli məzhəbinə mənsub olduqlarını qeyd edir»di. Əslində müxtəlif hüquq məktəblərinin hamısının Azərbaycanda nümayəndələrinin olduğunu yazan Z.C.Məmmədov, bunlardan, «Hənəfilərdən Əbusəid Əhməd Hüseyn oğlu Bərdəi (…-929), malikilərdən Əbubəkr Məhəmməd Abdulla oğlu Əbhəri (902-986), şafilərdən Yəqub Musa oğlu Ərdəbili (…-991) və başqa azərbaycanlı hüquqşünas alimlərin adlarının bir çox mənbələrdə qeyd edildiyini vurğulamışdır.

Şiəliyin ən mürəkkəb qolu olan ismaililiyə gəldikdə isə «bu firqə müxtəlif yerlərdə batinilik, qərmətilik, məzdəkilik, təlimilik, mülhidilik adları verilmişdir. Batinilik ismaililərin dünyagörüşünü aydın ifadə etdiyi üçün bu firqənin tərəfdarları batinilər deyə daha çox məşhur idilər. Orta əsrlərdə ismaililik (batinilik) Azərbaycanda geniş yayılmışdı».

Mütəzililərlə mühəddis fəqihlər və İslam təəssübkeşləri arasında kəskin mübarizələrindən xəbər verən ərəb tarixçisi və coğrafiyaşünası Əhməd Yəqub (…-897) yazırdı ki, «Bərdədə mütəzililərlə təəssübkeş müsəlmanlar arasında dava düşdü. Onlar bir-birini az qala qırıb qurtarana qədər vuruşdular». Ərəb tarixçisi İbn Həuqəl (…-977) orta əsrlər Azərbaycanda ideoloji mübarizəyə dair yazırdı ki, burada kəlamın və nəzəri elmlərin təəssübkeşlərinə yer verilmir. Orta əsr müsəlman Şərqində zərbi məsələ çevrilmiş “Məntiqlə məşğul olan zındıqdır” (“Mən təməntəqə təzəndəqə”) ifadəsinin burada hakim olduğunu bildirən tarixçi yazırdı ki, «məntiqi küfr, mübahisə sənətinin insanı vacib işlərdən ayıran, idarəçiliyə mane olan məşğuliyyət hesab edirlər». Belə olduğu təqdirdə belə, hətta orta əsrlər müsəlman aləminin məşhur gizli elmi-siyasi cəmiyyət olan “Saflıq qardaşları”nı Azərbaycan elmi-fəlsəfi fikri ilə bağlayan məqam vardır. Belə ki, bu cəmiyyətin görkəmli nümayəndələri sırasında azərbaycanlı Əbülhəsən Əli ibn Harun əz-Zəncaninin olması mənbələrdə təsdiqlənir. Çünki, “Saflıq qardaşları”nın təlimindəki «…başlıca dəyər bu təlimin ərəb Xilafətinin hakimiyyətinə, hegomonluğuna qarşı yönəldiyi kimi, {burada} qeyri-ərəb xalqlarının sıxışdırılmasına qarşı» mübarizə aparmaları idi.

«XI əsrdə İbn Sinadan sonra {Şərq} peripatetizmin – məntiq, metafizika və təbiət elmlərinin inkişafı bilavasitə Azərbaycan filosofu Əbülhəsən Bəhmənyarın (993-1066) adı ilə bağlı» idi. Yaxın və orta Şərq ölkələrində daha çox məntiqçi filosof kimi məşhur olmuş Bəhmənyarın əməli fəlsəfəyə dair əsərlərinin olduğu mənbələrdə qeyd edilir. Həqiqətən də, «Filosofun (Bəhmənyarın – R.M.) təzkirələrində qorunub saxlanılmış bəzi kəlamları da buna şəhadət verir». Başqa bir tərəfdən isə, Bəhmənyarın hələlik bizə məlum olan əsərlərinin dəyəri ondadır ki, «…hüquq problemini, xüsusilə də onun tarixini fəlsəfənin əsaslarını, məntiq qanunlarını bilmədən rasionallaşdırmaq, bu qəbildən olan əsərləri analiz etmədən müsəlman hüququnun əsaslarını dərindən dərk etmək qeyri-mümkündür».

Varlığı özü-özlüyündə səadət adlandıran filosof, varlığın idrakının da xoşbəxtlik olduğunu vurğulayırdı. Bəhmənyarın varlığın müxtəlif mərtəbələrdən ibarət olduğunu söyləyərək, ən ali mərtəbədə ilkin varlığın, aşağı mərtəbədə isə ilkin materiyanın, zamanın, hərəkətin və s. mövcud olduğunu qeyd edirdi. Azərbaycan peripatetikinin yazdığına görə, «Səadətin dərəcəsi də bu mövcud olanlardan nəyin mənimsənilməsinə (dərkinə) müvafiqdir». Bəhmənyar, «əsl həzz – əqli həzzdir» söyləyərək, bunu hər şeydən üstün sayırdı. Bu əqli həzzin nail olunduğu əqli həyat, Bəhmənyara görə, daha çox röyaya bənzəyir. Yuxuda xarici duyğular öz fəaliyyətlərini dayandırır, daxili duyğular isə əksinə daha da qüvvətlənərək həyata bənzər bir hal yaradır. Elə oradaca filosof əqli həzzi duyğuların doğurduğu hissi həzzlərdən üstün sayaraq yazırdı ki, «Axı {istənilən} varlığın, məxsusi və {hətta} bu həyatda qeyd edilən bilikləri mənimsəməmiş varlığın özünə doğma olan “mən”i dərk etməkdən məhrum olmaması {olduqca} xoşdur». Amma bu dünya həzzindən fərqlənən əqli həzzdən «hər bir kəsə məxsusi hal və məxsusi dərəcə xassdır».

Əsl əxlaqi keyfiyyətlərin insana təbiətən, hətta əqlin diqtəsi olmadan belə, spontan bir şəkildə xass olmasının tərəfdarı olan Bəhmənyar, hər hansı bir şeyin şərə çevrilməsini, həmin şeydə müəyyən qədər kamilliyin azalması ilə əlaqələndirirdi. Bəhmənyarın fikrincə, ədalətsizliyi doğuran səbəblər də elə bu qəbildəndirlər.

XI-XII əsrlərdə yaşamış başqa Azərbaycan peripatetik filosoflardan Əbusəid Urməvi isə insanları üç – yuxarı, aşağı və orta silkə bölündüyünü qeyd edirdi. Filosof yazırdı ki, «Yuxarı tərəf hər cəhətdən başçıdr, aşağı tərəf hər cəhətdən tabedir, orta tərəfdən olanlardan hər biri bir cəhətdən başçı, digər cəhətdən tabedir». Zahidi insanlıq surətindən çıxmış və insanlara nifrət bəsləyən bir şəxs kimi səciyyələndirən alim, tərkidünyalığa qəbahət kimi baxırdı.

İntuitiv idrakla insanın işıqlar aləminin sirlərinə, mütləq həqiqəti aşkarlamağa qabil olduğunu deyən, orta əsr müsəlman Şərqində “Öldürülmüş filosof” (“əl-Fəyləsuf əl-məqtul”) adı ilə əbədiləşdirilmiş böyük filosofumuz, işraqilik fəlsəfəsinin banisi Şihabəddin Əbülfütuh Yəhya Həbəş oğlu Sührəvərdi (1154-1191) idi. İşraq filosofuna görə, «Nəfsin kamillik həddi həzlərdən gözün görmədiyi, qulağın eşitmədiyi, bəşər qəlbində duyulmayan şeyi tapır». İnsanların axirətdən bixəbər, dünya işlərində insafsız olduqlarını qeyd edən Şihabəddin Sührəvərdi, «…nəcib nəfsli, bilikli, nəfsin nəcibliyi sayəsində öz zəmanəsində başqasının bacarmadığını bacaran» cəmiyyətdə insanlar üçün «dəqiq bir qanun qoyan kəsin olmasını labüd» hesab edirdi. «Müqəddəs ruhla təmasda» olub, ondan biliklər almaq dərəcəsinə, filosofa görə, «…övliyalar da çata bilərlər, {amma} peyğəmbərlər (bunun üçün) daha artıq dərəcədə təyin edilmişlər. Çünki xasiyyətin islahı və tapşırığın yerinə yetirilməsi övliyalardan qabaq onlara (peyğəmbərlərə – R.M.) buyurulmuşdur».

Özünün fəlsəfi şerlərində zülmə və ədalətsizliyə qarşı çıxan işraq mütəfəkkiri bədxah insanları əjdaha və ilanlara bənzədərək, ruhun və cismin bütün insanlarda eyni mahiyyət daşıdığını ifadə edirdi. İnsanlar arasında ayrı-seçkilik qoymayıb, ictimai bərabərlik ideyasını təbliğ edən Şihabəddin Sührəvərdi bir şerində yazırdı ki, «O şey ki, xeyirdir {demək} hamımız üçündür; O şey ki, ziyandır {demək} hamımıza ziddir».

Şihabəddin Sührəvərdinin imamətə (başçılığa) dair fikirlərinin mövcud mülahizələrdən fərqləndiyini qeyd edən Z.Məmmədov, filosofun başçılığın milli (etnik – R.M.) mənsubiyyətə, qəbilə təəssübkeşliyinə, ictimai-siyasi mövqeyə görə deyil, elmi-idraki keyfiyyətə görə müəyyənləşdirdiyini söyləyir, insanlara tədqiqi və ilhami (vəhyi) biliyə yiyələnmək qabiliyyəti sarıdan üstünlük verdiyini yazırdı. Filosofun fikrinə görə, ilahiyyatda dərin olan şəxsin insanlar arasında mövcudluğu əbədidir. İşraqi təliminə yiyələnməklə həm ilahiyyatda, həm də bununla bərabər tədqiqatda da güclü olmaq, layiqli bir insan kimi cəmiyyətə başçılıq etmək mümkündür.

XIII əsrdə Şərqin elmi-fəlsəfi fikrini zənginləşdirmiş filosoflardan Siracəddin Urməvi və Nəsirəddin Tusi özlərinin ictimai-siyasi baxışlarına görə praktik rasionalist mövqeli “Hökmdarlara nəsihət” janrının müəlliflərini xatırladan Azərbaycan filosoflarıdır.

Mosulda təhsil almış Sracəddin Mahmud Əbubəkr oğlu Urməvi (1198-1283) görkəmli şəxsiyyətlərlə – elm adamları və siyasi xadimlərlə yaxınlıq edib, dövlət və hüquq işləri ilə maraqlanmış şəxsiyyət olaraq, bir müddət Dəməşqdə yaşamış, sonralar isə Kiçik Asiyaya gedərək Konya şəhərinin qazisi olmuşdur.

Yaranışından insanın hakim yaradıldığını qeyd edən Siracəddin Urməvi hökm verməzdən əvvəl hakimlər hakimi olan Yaradıcıdan ibrət alması zərurətini önə çəkirdi. Alim mülkiyyətin iki növünü: hamıya mənsub olan ümumi mülkiyyəti və bir şəxsə mənsub olan mülkiyyəti fərqləndirirdi. Onun fikrincə, sonuncu cəmiyyətdəki «dava-dalaş və düşmənçili»yin ən başlıca səbəbidir. Belə olmasın deyə Siracəddin Urməvi «…hissi, yaxıd şəri, yaxud da əqli bir təhrik və qadağan»ın, yəni zor işlətmənin, cismani cəza vasitələrinin və qanunların aliliyini zəruri hesab edirdi. Belə ki, Siracəddin Urməvi hesab edirdi ki, «Xalq arasında təhrikedici (sövqedici) və qadağanedici gərəkdir ki, zülm və zorakılıq aradan qalxa və ya azala, bununla aləmin (cəmiyyətin) nizamı baqi qala».

Cəmiyyətə başçı ilə rəiyyət timsalında baxan Siracəddin Urməvi, cəmiyyətin üzvi vəhdətini insan orqanizminə bənzədirdi. Bundan çıxış edərək, filosof başçının rəiyyətə nisbətini başın bədənə nisbəti ilə müqayisə edirdi. Bu qarşılıqlı əlaqə qırılmaz səciyyə daşıyır, vahid tam təşkil edir. «…Başın heyvani və təbii qüvvələri bədəndən, bədənin nəfsani qüvvələri başdan hasil olur».

Rəiyyət kateqoriyasına sadə zəhmətkeş xalq kütləsi ilə yanaşı, ara mərhələ saydığı qalan bütün təbəələri də daxil edən Siracəddin Urməvi, başçının rəiyyətdən faydalandığına görə onun mənafeyini güdməsini, onu qrumasını zəruri hesab edirdi. Siracəddin Urməviyə görə, cəmiyyətin başqa təbəqələrindən olan vəzifəli şəxslər də, məsələn, vəzirlər, əmirlər (padşahın vəkilləri), naiblər (yerli inzibati idarə rəisləri) və amillər (vergi yığanlar, darğalar) zəhmətkeş xalqın tərəfində durmalı, onun mənafeyinə xidmət etməlidirlər. Çünki cəmiyyətdə maddi nemətləri istehsal edən rəiyyət mülkün və dövlətin əsasıdır. Alim yazırdı ki, «…rəiyyət olmazsa dövlət qalmaz. Rəiyyətlər çox olduqca mülk və dövlət də çox gedər (hakimiyyəti çox davam edər – R.M.)… Belə demişlər: mülk yalnız adamlarla, adamlar yalnız sərvətlə, sərvət yalnız quruculuqla, quruculuq yalnız ədalət və siyasət (idarə etmə) ilə olur».

Z.Məmmədov yazır ki, «“ədalət” anlayışı Siracəddin Urməvi tərəfindən çox geniş məzmunda başa düşülür, təkcə insaanlar arasındakı münasibətə deyil, bütünlükdə maddi aləmə şamil edilir»di. Sosial-siyasi baxışlarında mötədillik prinsipini əsas götürən filosof, ifrata varmağı orta hədd olan ədalətə qarşı qoyurdu. İnsanlararası münasibətlərdə ədalətin təzahürü hər şeydən üstündür. Filosofa görə, məsələn, ibadət fərdi şəkildə icra edilib, bir şəxsin mənafeyi ilə bağlı olduğu halda ədalət ictimai mahiyyət daşıyır. Cəmiyyətdə belə bir ədalətin təminatçısı hökmdar olduğundan, adamlar da zalımın zülmü və zorakılığından xilas olmaq üçün dövlət başçısının insaf və ədalətinə pənah aparmalıdır. Dövlət başçısını – padşahı cəmiyyətin bir üzvü kimi xalqdan ayırmayan Siracəddin Urməvi, onu yalnız fəzilət və kamalına, icra ediləcək ağıllı hökm və əmrinə görə başqalarından fərqləndirirdi.

Filosof göstərmişdir ki, padşah öz adamlarının rəiyyətlə yaxşı rəftar etməsinə xüsusi diqqət yetirməlidir. Yalnız belə olduğu təqdirdə rəiyyətə cəfa, zülm və zorakılıq gəlməz, vilayət abad qalar, iqtaçılar məmnunluq bildirər, ordu və xidmətçilər gümrah olar. Ədalətli olmağın şərti isə haqlının haqqını ödəməkdir. Ədalətin hüquq bərabərliyini ifadə etməsinə daha çox diqqət yetirən Siracəddin Urməvi, yazırdı ki, «Cəzalandırmaqda və tərbiyələndirməkdə {padşah} öz əyanlarını və digər rəiyyətləri bərabər tutur ki, ədalət və insaf tərəfi qorunmuş qala».

Müsəlman Şərqi xalqlarının və bütövlükdə orta əsr bəşər ictimai-siyasi fikir tarixində fikirləri mühüm nailiyyət sayıla bilən Siracəddin Urməvi, sosial ədaləti yalnız hüquqi bərabərliklə əlaqələndirərək yazırdı ki, «Beləliklə, ədalət odur ki, rəiyyətləri bir-biri ilə (başçı, əyanlar – R.M.) hüquqca bərabər edir və özlərini də rəiyyətlərlə hüquqca bərabər tuturlar». Belə ki, bərabərlik aktını cəmiyyətin bütün üzvlərinə eyni dərəcədə şamil edən Siracəddin Urməvi İslam peyğəmbərinin adından yazırdı ki, «Rəiyyəti basıb-keçmək və öz övladlarını seçib-ayırmaq böyüklüyün şərti deyildir».

Görkəmli dövlət xadimi olmuş Əbu Cəfər Nəsirəddin Məhəmməd ibn Məhəmməd ibn Həsən Tusi (1201-1274) orta əsr müsəlman Şərqinin bir çox mühüm siyasi hadisələrinin iştirakçısı, ictimai-siyasi baxışlarını “Nəsihətlər” janrında – praktik rasionalist mövqedən ifadə etmiş filosof olmuşdur.

İsmaililər dövlətində 22 ildən artıq yaşamış Nəsirəddin Tusi monqolların hücumu zamanı ismaililərin son hökmdarı Rüknəddin Xurşaha Ələmut qalasını təslim etməsini məsləhət görür. Əlbəttə məharətli bir siyasətçi, orta əsr müsəlman Şərqinin ictimai-siyasi tarixini bilən və dövrünün siyasi münasibətlərindən yaxşı baş çıxaran Nəsirəddin Tusi monqol hökmdarı Hülakunun Abbasi xəlifəsinin hakimiyyətinə son qoymasını məqbul saymış və bu məsələdə məhz onun prinsipial mövqe nümayiş etdirməsi ərəb hakimiyyətinə son qoymuşdur. Tusinin siyasi fəaliyyətini və fəlsəfi dünyagörüşünü qəbul etməyən İbn Qəyyim (1292-1350) alimin ləqəbini “Nəsr əş-şirk vəl-küfr vəl-ilhad” (“Müşriklik, küfr və dinsizlik tərəfdarı”) kimi işlədərək, yazırdı ki, «O (Nəsirəddin Tusi – R.M.) öz kitablarında dünyanın ilkinliyini, axirətin batilliyini, böyük Tanrının bilik, qüdət, dirilik, eşitmə və görmə sifətlərinin inkarını müdafiə etmişdir… O, dinsizlərin imamı İbn Sinanın “İşarələr və qeydlər” kitabı”nı Quranın yerinə qoymaq istəmiş, …Demişdir: o, xüsusi adamların Quranıdır, bu isə camaatın Quranıdır».

Dünyagörüşündə Şərq peripatetizminin ideya əsaslarına söykənmiş Tusinin imamətə dair “Nəsir fəsilləri” (“Füsul-nəsiriyyə”) əsərini səciyyələndirərkən Hilmi Ziya Ülkən yazırdı ki, Tusi burada «1) ət-Tovhid; 2) əl-Ədl; 3) Ondan sonra şiəlik gözü ilə peyğəmbərlik-imamilik məsələsini incələyir. Burada İbn Ərəbinin imamət vəsfini peyğəmbərlik vəsfindən üstün görməsi kimi, bu da (Tusi – R.M.) “imamilik” vəsfini ilahi bir vəsf olması baxımından üstünlüyünü müdafiə edirdi; 4) Son bölümdə axirət məsələsinə toxunur və ölümdən sonra dirilməni (cəsədlərin həşrinin) mümkün olduğunu qəbul edir və bu baxımdan məşşai filosoflardan, yəni Farabi və İbn Sinadan tamamilə ayrılır». Halbuki, Nəsirəddin Tusi fəlsəfi-əxlaqi, ictimai-siyasi məsələləri işıqlandırdığı başlıca əsərində – “Əxlaqi-Nasiri” (“Nasir etikası”)nin müqəddiməsində məlumat verir ki, hələ İsmaili hökmdarı Nasir ona Əbu Əli Miskəveyhin “ət-Təharə” adlı kitabını fars dilinə tərcümə etməyi təklif etdikdə, bu işə yaradıcı yanaşan alim «zamanın tələbinə görə, indi böyük əhəmiyyət kəsb etmiş, …şərh və izahı lazım və zəruri olmuş» iki fəslin – şəhər salmaq və ev qurmaq haqqında bu kitabda yazılmadığından, yeni bir əsər yazıb, “Evdarlıq elmi haqqında” ikinci məqalə”də İbn Sinanın, “Ölkə (şəhərləri) idarəetmə qaydaları” adlı üçüncü məqalədə isə Əbu Nəsr Farabinin əsərlərindən istifadə etmişdir.

“Əxlaqi-Nasiri” əsərinin əxlaqi saflaşdırmaya həsr edilən birinci məqaləsində Tusi yazır: «…insan öz nəfsini onu korlayan və zəiflədən şeylərdən saxlasa, zəruri olaraq nəfsin daxili qüvvəsi hərəkətə gələr, məhz ona xas olan: elm öyrənmək, həqiqəti dərk etmək, maarifə yiyələnmək kimi fəaliyyətlərə başlayar, xoşbəxtlik və səadətə çatar». “Əməli-hikmət”in – praktik fəlsəfənin də məqsədinin belə kamilliyi tədqiq etməkdən ibarət olduğunu xatırladan Nəsirəddin Tusi, səadətin birinci-hissi və ikinci-əqli mərtəbələrinə aid insanları fərqləndirərək, «Bu iki zümrədən xaricdə qalanlar insanlıq sırasından çıxarıb, “mal-qara” və “yırtıcılar sürüsü”nə daxil» edirdi. Belə ki, filosofa görə, «Fəzilətlər dörd cins olduğundan, onların ziddi olan rəzilət cinsləri də, zahirən dörd olmalıdır və onlar aşağıdakılardır: hikmətin ziddi – avamlıq, şücaətin ziddi – ağciyərlik, iffətin ziddi – çılğınlıq, ədalətin ziddi – zülmkarlıq».

“Ədalət” sözünün mənasını mənşə etibarilə “bərabərlik” və “tarazlıq” sözləri ilə əlaqələndirən Nəsirəddin Tusi, yazırdı ki, «bərabərliyi isə birliyi (vahidliyi) başa düşmədən anlamaq çətindir». Nəsirəddin Tusi «…əks və zidd qüvvələrdən artıq və əskikləri alan, ifratlıq və çatışmazlığı aradan qaldıran, onu birlik libasında naqislik və rəzilətin ən aşağı nöqtəsindən kamillik və fəzilətin ən yüksək zirvəsinə qaldıran odur» – dedikdə, Allahı və ya Şərq peripatetizmində onun sinonimini – Vacib varlığı nəzərdə tuturdu. Sosial həyatda bərabərliyin və yaxud Nəsirəddin Tusinin təbirincə desək, tarazılığın, müvazinətin və deməli, ədalətin tətbiq edilməsi vacib olan üç sfera vardır. Bunlara birinci, maddi nemət və peşələr; ikincisi, müamilə və mübadilə sahəsi; üçüncüsü, “məcburiyyətlə olan işlər” (məsələn, tərbiyə və tənbeh kimi) aiddir. Nəsirəddin Tusiyə görə, «həqiqətdə bərabərlik və ədalət “vicdan” səsindən”, ilahi namusdan (qanun, cəmi nəvamis – R.M.) ibarətdir, çünki onun da mənbəyi mahiyyəti birlik olan böyük Yaradandır». Cəmiyyətdəki sosial təbəqələr arasında “dilsiz” adil” adlandırdığı pulu Nəsirəddin Tusi, «xalq arasında adil və bərabərləşdirici vasitə» adlandırırdı. Pulun “üçüncü namus” adlandırıldığını qeyd edən Nəsirəddin Tusi yazırdı ki, «böyük Yaradanın namusu bütün namuslara nümunədir, ikinci namus (yəni, dünyəvi yurisprudensiya – R.M.) hakim bu “ilahi namus”u” təqlid etməlidir, üçüncü namus {isə} ikinci (yəni artıq ilahi qanunun dünyəvi qanunla sintezinə nail olunmuş – R.M.) namusu (qanunu) təqlid» etməlidir. Belə ki, Nəsirəddin Tusi Aristotelin dilindən yazırdı ki, «“ilahi namus”a yiyələnmiş adamlar bərabərliyə, xeyrə, səadətə və ədalətə aparan işlər görər, {çünki} “ilahi namus” yaxşılıqdan başqa heç bir şeyə razılıq verməz, çünki böyük Yaradanın iradəsi yalnız gözəl əməllərə yönələr; “ilahi namus” da buna uyğun olaraq faydalı, xoşbəxtliyə səbəb olan işlərə meyl edər, fəsad əməllərdən qaçar». İlahi qanunu bütün vəziyyətlərin, kəmiyyət və keyfiyyətlərin ortası, başqa sözlə ədalət (ədalətli) hesab edən Nəsirəddin Tusi, “ədalət” anlayışı ilə “hürriyyət” (azadlıq) anlayışı arasında müəyyən məsələlərdə, məsələn, müamilədə, alqı-satqıda müştəriklik (oxşarlıq) olduğunu qeyd etsə də, yazırdı ki, «…dünyanın işlərini ədalətlə daha çox nizama salarlar, nəinki hürriyyətlə». Səxavətli, azad, alicənab adamlar var-dövləti saxlamaq üçün yox, paylamaq üçün toplasalar da, Nəsirəddin Tusinin qənaətinə görə, heç də «hər “azad” adam ədalətli… hər ədalətli {adam isə} “azad”» olmur.

Namus sahibinin (vicdan sahibi, başqa sözlə desək, ilahi qanunu mənimsəmiş insan – R.M.) ədalətli cüz (hissə) kimi deyil, küll (bütöv) halında nəzərdən keçirdiyini qeyd edən Nəsirəddin Tusi, ədalətin məhdud olduğunu, çərçivələrinin mövcudluğunu qeyd edirdi. Çünki «“bərabərliyin” müəyyən həddi vardır, artıqlığın (ifratın) isə yoxdur; bundan əlavə artıqlıq hey çoxalmağa meyl göstərər, hamıya aid olmaz, ədalət isə hamıya şamil olar». Nəsirəddin Tusinin fikrincə, yalnız «mütləq ədalətə, sərrast bərabərliyə riayət etməkdən başqa qalan hər şey ədalətsizlik»dir. Belə ki, ədalət də özünün nəfsani heyəti sistemində: zatına (mahiyyətinə) görə, zatının şərəfinə görə və onunla əlaqədə olan şəxsin (onun daşıyıcısı olan sahibinin – R.M.) etibarına nisbətən üç qismə ayrılır. «Birinci təbirdə (mənada) onu “nəfsani səltənət”, ikinci təbirdə “nəfsani fəzilət”, üçüncü təbirdə “ədalət”» adlanır.

Yaxşı həyat yoldaşını ərinə malda, sahiblikdə, ev işlərində şərik sayan Nəsirəddin Tusi azad qadını quldan (qul qadından) «özgələrinin dolanacağına fikir verməyə, qohum-əqrabaya bağlılığa, dostlarla mehribanlığa, düşmənlə müdaraya, məişət işlərində kömək etməyə, oğul-uşağa yaxşı baxmağa, yaramaz işlərlə məşğul olmamağa daha çox meyl»li olduğuna görə yaxşı sayırdı. Amma xidmət üçün Nəsirəddin Tusi qulu azad qulluqçudan yaxşı hesab edirdi. Çünki «qul ağaya itaət etməkdə, tənbeh və tərbiyə olunmaqda daha mülayim olar, başqa gedəcək bir yerə ümidi gəlməz». Bununla belə qulların da üç cür: azad təbiətli; nökər təbiətli; ləlöyün təbiətli olduğunu yazan Nəsirəddin Tusi hesab edir ki, «Birinciləri övlad gözündə görüb, tərbiyyə verib, ədəb öyrətməyə təhrik etmək lazımdır; ikinciləri iş heyvanları, mal-qara yerinə qoyub möhkəmcə yükləmək lazımdır; üçüncüləri qarnını doyurub ən çirkin və natəmiz işlərə göndərmək lazımdır».

Ümumiyyətlə isə, «İnsanların eyniliyi onların məhvidir» fikriylə razılaşan Nəsirəddin Tusi, insanlardan «bəziləri daha şərəfli, bəziləri daha aşağı sənətlə məşğul olub razı və xoşhal ol»malarını, ilahi hikmətdə insanların müxtəlif maraq, fərqli qalibiyyətlərlə yaradıldıqları ilə izah edirdi. Həmçinin insanların dövlət, ağıl, yoxsulluq və bacarıqlarında müxtəlif etməkdə də məqsəd, Quranda da qeyd edildiyi kimi, birinin başqasına iş görməsi üçündür.

«Ev hikməti bəhsində “ev” deyərkən otağı deyil, orda yaşayanların xüsusi bir ictimaini (toplumunu – R.M.) nəzərdə tutduğumuz kimi, … “mədinə” (şəhər) deyərkən, yerli deyil, bəlkə oranın əhalisi arasında olan xüsusi bir cəmiyyəti nəzərdə» tutduğunu yazan Nəsirəddin Tusi, burada peripatetik sələfləri ilə tam razılıq ifadə etmişdir. Artıq bu bölmədə ədaləti “süni ehtiyac” adlandıran Nəsirəddin Tusi, onun qabıq olduğunu və ictimai birliyin təbii meyl olan məhəbbət əsasında mümkünlüyünü irəli sürürdü. Tusiyə görə, «…məhəbbət – şərafət, fəzilət və kamillik istəməkdir. Kimdə bu istək çoxdursa, onda haman kamala çatmaq ehtirası güclü, məqsədə yetmək yolları asan olar». Bununla belə «Şahla rəiyyət, rəislə tabe (mərus), dövlətli ilə yoxsul arasında olan məhəbbət də şikayət və məzəmmətli olar» ki, «Ədalət şərti yerinə yetirildikdə bu fəsadlar aradan qalxar». Bir sözlə, «Şahın rəiyyətə məhəbbəti – ata məhəbbəti, rəiyyətin şaha məhəbbəti – övlad məhəbbəti, rəiyyətlərin bir-birilə məhəbbəti – qardaş məhəbbəti kimi olmalıdır; bu zaman onların arasında nizam olar». Nəsirəddin Tusiyə görə əgər «Camaat rəis və başçıların özlərinə bərabər hesab etsələr…, ondan bir yaxşılıq gördükdə, arzu və istəklərini yerinə yetirdikdə bunun müqabilində onlar da başçıya hörmət edib bir şey verərlər». Dövlətin yalnız ədalət əsasında uzun müddət yaşaya biləcəyini söyləyən alim, ədalətin üçüncü şərtin «hər sinfin (təbəqənin – R.M.) arasında uyğunluq yaratdıqdan və hər adamın ləyaqət və istedadına görə rütbə verdikdən sonra, onlar arasında olan ümumi gəliri mühafizə etməyə, hərənin öz payına düşəni özünə verməyə səy göstərilməli, burada haqqa (ədalətə – R.M.) və xidmətə fikir verilməlidir».



Mövzu 10

Azərbaycan Respublikasının multikultralizm siyasəti

və ölkənin xarici siyasəti

Plan

1.Cenevrə konvensiyası

2.BMT, ATƏT

3.Müasir xarici siyasət
ədəbiyyat


  1. Heydər Əliyev, “Müstəqillik yolu”, Seçilmiş fikirlər. Bakı, 1997, http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/azbooks/independ.pdf

  2. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Bilik Fondunun təsis edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərmanı (7 may 2014-cü il).

http://www.president.az/articles/11681

  1. Bakı Beynəlxalq Multikulturalizm Mərkəzinin yaradılması haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərmanı (15 may 2014-cü il).

http://president.az/articles/11740

  1. Birinci Bakı Beynəlxalq Humanitar Forumun rəsmi açılış mərasimində İlham Əliyevin çıxışı

http://www.president.az/articles/3310

  1. Dördüncü Bakı Beynəlxalq Humanitar Forumun rəsmi açılış mərasimində

İlham Əliyevin nitqi

http://www.president.az/articles/13008



  1. İkinci Bakı Beynəlxalq Humanitar Forumun rəsmi açılış mərasimində İlham Əliyevin çıxışı

http://president.az/articles/6335

  1. Üçüncü Bakı Beynəlxalq Humanitar Forumun rəsmi açılış mərasimində İlham Əliyevin çıxış

http://www.president.az/articles/9894

  1. I Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumun materialları, Bakı, 7-9 aprel, 2011;

  2. II Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumun materialları, Bakı, 29 may – 01 iyun, 2013.

http://bakuforum-icd.az/files/downloads/doc_393529c607c00b7f298f0c8d26e6c4c5.pdf

http://bakuforum-icd.az/dc/id/55/langf/en/



  1. Abdullayev K.M. Ulu Öndər Azərbaycan multikulturalizmin siyasi banisi kimi. Azərbaycan qəzeti, 23.07.2014

http://www.azerbaijan-news.az/index.php?mod=3&id=45058

  1. Mehdiyev R.Ə. Azərbaycan: Qloballaşma dövrünün tələbləri, Bakı,2012

  2. “Müasir dövrdə Azərbaycanda sosial-iqtisadi və mənəvi inkişafın harmoniyası”- Dəyirmi masanın materialları. http://anl.az/down/meqale/yeni_az/2014/sentyabr/393407.htm

Multikulturalizm anlayışı dünya siyasətində gənc bir anlayış olmasına baxmayaraq, bu siyasətlə bağlı müxtəlif fərqli fikirlər və fikir ayrılıqları mövcuddur.Bir sıra dövlətlər bu siyasəti dövlət siyasəti kimi həyata keçirir və onun inkişafı üçün daim islahatlar aparırlar, digər qrup dövlətlər isə ümumiyyətlə multikulturalizm siyasətindən imtina edir və onun uğurlu gələcəyinin olmadığını iddia edirlər.Başqa bir tərəfdən də aydındır ki, hər hansısa cəmiyyətin mövcud olması üçün çox əhəmiyyətli olan bir multikulturalizm modeli digər bir cəmiyyət üçün uyğun model olmaya bilər.

Multikulturalizm siyasətinin təməlində xalqların qarşılıqlı əməkdaşlığı, tolerantlıq ideyaları və münaqişələrə yol verməmək prinsipləri dayanır.Əsrlər boyu böyük mədəniyyətlərin qovuşduğu bir diyar olan Azərbaycanda müxtəlif xalqların və dinlərin nümayəndələri sülh və qarşılıqlı anlaşma şəraitində yaşamışdır.Multikulturalizm ideyaları ölkəmizdə əsrlər boyu formalaşsa da onun siyasi banisi ulu öndər Heydər Əliyevin adı ilə bağlıdır.

Qeyd etmək lazımdır ki, 80-ci illərin sonları və 90-cı illərin əvvələrində, Sovet İttifaqının dağılma ərəfəsində müxtəlif qruplar üçün “milliyətçilik” anlayışı birliyə çağırış üçün yeganə kateqoriya idi və Avropa dövlətlərindən fərqli olaraq bu, keçmiş sovet ölkələrində və eləcə də regionumuzda da dramatik toqquşmaların meydana gəlməsinə səbəb oldu.Bu ölkələrdən biri kimi Azərbaycan da vətəndaş müharibəsi asatanasına gəlib çatmışdı.Ancaq Ümummilli Lider Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışından sonra Azərbaycanın həm daxili həm də xarici siyasətində köklü dəyişiklər dərhal özünü götərdi.Multikultural, tolerant və humanist dəyərlərin ana xətt təşkil etdiyi, insan hüquqlarının ali dəyər hesab olunduğu Heydər Əliev siyasəti Azərbaycanı nəyinki vətəndaş müharibəsindən xilas etdi, hətta Azərbaycanın multikultural dəyərlərini bir model kimi formalaşdırdı

Bu gün bu siyasət Azərbaycanın dövlət siyasətidir və müstəqillik dövründən bu günə kimi multikulturalizm sahəsində həyata keçirilmiş islahatlar və atılmış addımlar bu istiqamətin möhkəmlənməsinə və yeni perspektivlərinin ortaya çıxmasına xidmət etmişdir.

18 aylıq Xalq Cumhuriyyəti dövrü istisna olmaqla həm Çar Rusiyası zamanı, həm də Sovet Hakimiyyəti dövründə Azərbaycan müstəqil xarici siyasət yürüdə bilməmişdir.1991-ci ildən özünün müstəqil xarici siyasi xətdiniformalaşdıran Azərbaycan, multikulturalizmi də xarici siyasətin mühüm amilinə çevirdi.Bu gün Azərbaycan multikulturalizmi bir model kimi formalaşmış və bu model artıq dünyaya ixrac olunur.

Milli azlıqlarla bağlı dünyada və xüsusən avropa ölkələrində həyata keçirilən siyasətə bu günkü qloballaşma konteksində yenidən baxılması ehtiyacını gündəmə gətirib.İstər ənənəvi milli azlıqlar istər də miqrasiya fonunda formalaşmış yeni milli azlıqların hüquqlarının tam şəkildə təmin olunması və ayrı-seçkilik hallarının aradan qaldırılması, separatçılıq hallarının qarşısının alınmasında və dövlətlərin suverenliyi baxımından həyati önəm daşıyır.

Beynəlxalq aləmdə etimadsızlıq mühitinin hökm sürdüyü, milli dözümsüzlük və məzhəb ayrı-seçkiliyinin aktuallaşdığı bir zamanda Azərbaycan hakimiyyətinin milli azlıqlar və dini qruplarla həyata keçirdiyi multikultural siyasət dünya ölkələri tərəfindən artıq çox böyük bir maraqla öyrənilir.Bu siyasətin həyata keçirilməsi məqsədi ilə Azərbaycan BMT, AŞ, ATƏT, Aİ, Islam Əməkdaşlıq Təşkilatı və.s kimi bir çox beynəlxaqltəkilatlarla əməkdaşlıq edir və müstəqillik dövründən bu günə kimi 50 dən artıq beynəlxalq sənədə tərəfdar çıxmış, bu sahədə beynəlxalq öhdəliyin həyata keçirilməsində mühüm nəaliyyətlər əldə etmişdir.

Azərbaycan Respublikası müstəqillik qazandıqdan sonra 1992-ci il mart ayından BMT-yə üzv seçildi və milli azlıqlar və multikulturalizm siyasəti ilə bağlı çox mühüm iki konvensiyaya qoşuldu.Bunlar“milli, etnik, dini və dili azlıqlara mənsub şəxslərin hüquqları ilə bağlı Bəyənnamə”“İrqi ayrı-seçkiliyin bütün formalarının ləğv olunması haqqında Beynəlxalq Konvensiya” idi.

“Milli, etnik, dini və dili azlıqlara mənsub şəxslərin hüquqları ilə bağlı Bəyənnamə” nin birinci maddəsində qeyd olunur ki, dövlət yuxarıda adı çəkilən kateqoriyalara mənsub şəxsləri onların yaşadığı ərazilərdə varlıqlarını və məişət adət ənənələrinin qorunub saxlanılmasınatəminatçıdır.Bəyənnamə həmçinin bu kateqoriyaya mənsub şəxslərə öz mədəniyyətlərini, etiqat etdiyi dini ayinləri sərbəst həyata keçirməyi, öz dillərindən şəxsi həyatlarında istifadə etmək hüquqlarını verir.Onlar eyni zamanda hər hansı ayrı-seçkiliyə yol verilmədən öz qrupları və digər milli azlıqların üzvləri ilə hətta ölkə xaricindən kənarda olsalar belə sərbəst əlaqələr qura bilərlər.

“İrqi ayrı-seçkiliyin bütün formalarının ləğv olunması haqqında Beynəlxalq Konvensiya” Azərbaycan Respublikasıda 31 may 1996-cı il 95 İC nömrəli prezident qanunu ilə təsdiq olunmuş və qüvvəyə minmişdir.Bu Konvensiyada irqi-ayrı-seçkilik ifadəsi məqsədi, siyasi, iqtisadi, sosial, mədəni və ictimai həyatın digər sahəsində insan hüquq və azadlıqlarının bərabər əsasda tanınmasını, ifadə olunmasını, yaxud həyata keçirilməsini ləğv etmək və ya pisləşdirmək olar, irqi, dərinin rəngi, nəsil yaxud etnik mənşə əlamətlərinə əsaslanan hər hansı fərqləndirməni, istisnanı və məhdudiyyəti bildirir.Ancaq dəqiq anlaşılmalıdır ki, bu konvensiya, onun iştirakçısı olan dövlətlərin, öz vətəndaşları ilə onların vətəndaşları olmayanlar arasında qoyduğu fərqlərə, istisna və məhdidiyyətlərə yaxud üstün tutmalara şamil edilmir.

Qeyd etmək lazımdır ki, bu konvensiyada öz əksini tapmış ideya və prinsiplər Azərbaycan Respublikasının həyata keçirdiyi siyasətin əsas xəttlərindəndir.Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 27 dekabr 2011-ci il tarixli sərəncamı ilə Azərbaycan Respublikasında insan hüquq və azadlıqlarının müdafiəsinin səmərəliliyinin artırmaq sahəsində “Milli Fəaliyyət Proqramı” təsdiq edilmişdir. “İrqi ayrı-seçkiliyin bütün formalarının ləğv olunması haqqında Beynəlxalq Konvensiya”da öz əksini tapmış hüquqların milli qanunvericilikdə daha səmərəli qorunması ilə bağlı “Milli Fəaliyyət Proqramı”nın 1.1 və 1.2 –ci bəndlərini xüsusi ilə qeyd etmək lazımdır.Bu bəndlərdə, Azərbaycan Respublikasının tərəfdar çıxdığı insan hüquqları və azadlıqlarına dair beynəlxalq müqavilələrdən irəli gələn öhdəliklərin həyata keçirilməsi və Azərbaycan Respublikasının normativ –hüquqi aktlarının beynəlxalq hüquqi sənədlərə uyğunluğunun təmin edilməsi öz əksini tapmışdır.

İrqi Ayrı-Seçkiliyin Bütün Formalarının Aradan Qaldırılması haqqında Beynəlxalq Konvensiya əsaslanan “bərabərlik hüququ” Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının 25-ci maddəsində, Cinayət Məcəlləsində, Cinayət Prossesual Məcəllədə, Mülki Prossesual Məcəllədə, Ailə, Əmək məcəllələrində və digər qanunvericilik aktlarında təsbit edilmişdir.Qeyd etmək lazımdır ki, şəxsin milliyətindən, irqindən, dinindən, dilindən, cinsiyyətindən, mənşəyindən, əmlak vəziyyətindən, qulluq mövqeyindən, əqidəsindən, siyasi partiyalara, həmkarlar ittifaqlarına və digər ictimai birliklərə mənsubiyyətindən asılı olaraq hüquq və qanuni mənafelərinə zərər vurmağa görə Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsinin 109-cu (Təqib), 111-ci (irqi ayrı-seçkilik, aparteid), 154-cü (bərabərlik hüququnu pozma), 283-cü (milli, irqi və ya dini düşmənçiliyin salınması) maddələri ilə məsuliyyət nəzərdə tutulur.Yeri gəlmişkən Cinayət Məcəlləsinin 283-cü maddəsi dövlət əlehinə olan cinayət kimi qiymətləndirilir.Azərbaycan Respublikasının 25 avqust 2000-ci il tarixli 387 nömrəli fərmanının 7-ci bəndinin 2ci hissəsinə əsasən Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 283-cü maddəsi üzrə ibtidai istintaqınaparılması səlahiyyəti Milli Təhlükəsizlik Nazirliyinə həvalə olunmuşdur.Onu da qeyd etmək lazımdır ki, 2009-cu il avqust və 2013-cü il avqust tarixləri ərzində 283-cü maddə üzrə MTN İstintaq Baş İdarəsinin icraatında cəmi bir cinayət işi olmuşdur. (Süleymanov Abgül Nemət oğlunun təqsirləndirilməsinə dair).

Bu konvensiya əsasında irqi ayrı-seçkiliyin ləğvi üzrə komitə yaradılmışdır.O, iştirakçı dövlər tərəfindən seçilən 18 ekspertdən ibarət tərkibdə fəaliyyət göstərir.Bir məqam diqqəti çəkir ki, bu komitənin səlahiyyətləri insan hüquqları komitəsinin səlahiyyətləri ilə üst-üstə düşür.Mühüm fərq ondan ibarətdir ki, 1963-cü il konvensiyasında nəzərdə tutulmuş dövlətlərarası şikayət proseduru məcburi xarakter daşıyır.Bu o deməkdir ki, komitənin müvafiq səlahiyyətini tanımaq barədə heç bir ilkin bəyanat vermədən istənilən iştirakçı dövlət, öz ərazisində irqi ayrı-seçkiliyə yol verən başqa bir iştirakçı dövlətə qarşı komitəyə ərizə ilə müraciət edə bilər.

Bu gün Azərbaycanın əməkdaşlıq etdiyi ən mühüm beynəlxalq təşkilatlardan biri də Avropa Şurasıdır.Hələ 1996-cı il iyulun 13-də Ümummilli Lider Heydər Əliyev Avropa Şurasının Baş katibinə məktubla müraciət edərək, Azərbaycanın Avropa Şurasına tam hüquqlu üzv qəbul olunmasını xahiş etmişdir.Ancaq ölkəmiz bu quruma yalnız 2001-ci ilin yanvarın 25dən tam hüquqlu üzv seçildi.Həmin vaxt Heydər Əliyev Strasburqda Avropa Şurasının Parlament Assambleyasında öz tarixi çıxışı zamanı ölkəmizlə bu qurum arasındakı münasibətlərin əsas istiqamətlərini müəyyən etdi.Azərbaycan Respublikası 2000-ci il iyun ayının 13-də Avropa Şurasının “Milli azlıqların hüquqlarının müdafiəsi haqqında” Çərçıvə Konvensiyasına qoşuldu.

Bu Çərçivə Konvensiyası milli azlıqların hüquqlarının müdafiəsinə yönələn ilk beynəlxalq müqavilədir və milli azlıqların mövcudluğunu, onların mədəniyyət və identikliyini ən yüksək səviyyədə qorunması üçün, yalnızca bilinən təməl hüquqlar (fikir azadlığı, vicdan azadlığı, dini etiqad azadlığı, sərbəst toplaşma azadlığı və.s), eləcə də diskrimminasiyanın qadağan olunmasını nəzərdə tutmur.Bu cür təməl hüquqlar İnsan Hüquqları haqqında Beynəlxalq Konvenisya ilə də tənzim olunur.Konvensiyada eyni zamanda yalnızca milli azlıqlara şamil olunan qarant hüquqlar da müəyyən edilmişdir (Öz dilində danışmaq hüququ, eyni etnik-mədəni, dil və din identikliyinə aid şəxlərlə sərbəst ünsiyyət qurma hüququ və.s).Buna görədəKonvenisyanın 1-ci maddəsində açıq şəkildə qeyd olunur ki, milli azlıqlar və bu azlıqlara məxsus şəxslərin hüquq və azadlıqlarının müdafiəsi, insan hüquqlarının beynəlxalq müdafiəsinin ayrılmaz tərkib hissəsidir və buna görədə, beynəlxalq əməkdaşlığın bir hissəsi hesab olunur.

Milli Azlıqların Müdafiəsi haqqında Konvensiyanın qəbul olunmasında qarşıya qoyulan məqsəd,milliazlıqların tam və həqiqi bərabərliyini təmin etmək, həmçinin hüququn aliliyi, ərazi bütövlüyü və milli suverenlik prinsiplərinə hörmət çərçivəsində öz milli fərdiliyini ifadə etmək, qorumaq və inkişaf etdirməyə imkan verən şəraitin yaradılmasıdır.Konvensiyada nəzərdə tutulan ən mühüm müddəalardan biri ondan ibarətdir ki, onu qəbul edən dövlətlər öz üzərlərinə hər hansısa bir şəxsin iradəsi əlehinə assimilyasiya siyasətinin həyata keçirilməməsi öhdəliyini götürürlər.3-cü maddədə açıq şəkildə qeyd olunur ki, hər bir milli azlığa məxsus şəxs ona bu cür baxılmasını və ya baxılmamasını müəyyən etmək hüququna malikdir və bu seçim və ya bu seçimlə bağlı hüquqların həyata keçirilməsi həmin şəxsi alçaltmamalıdır.

Bu qədər həssas bir sahədə mürəkkəb hüquqi və siyasi maneələr olduğundan Çərçivə Konvensiyası milli azlıq konsepsiyasının dəqiq anlayışını müəyyən etməmişdir, lakin aşağıdakı kriteriaları irəli sürmüşdür: Bu anlayış yalnız din, dil, ənənələr və mədəni irslə müəyyənləşdirilən azlıqlara şamil edilir.

Çərçivə Konvensiyasını ratifikasiya etmiş hər bir dövlət, eləcə də Azərbaycan Respublikası, bir il müddətində onun müddəalarını və prinsiplərini yerinə yetirmək məqsədi ilə həyata keçirdiyi qanunvericilik tədbirlərini və ya digər tədbirlər barədə Avropa Şurasının baş katibinə dolğun məlumat verməlidirlər.Qanunvericilik tədbirləri dedikdə nə nəzərdə tutulur?Burada söhbət Konvensiyanın əsas prinsiplərinin daxili qanunvercilikdə öz əksini tapmasındangedir.Çərçivə Konvensiyasında söhbət mühüm olaraq bərabərlik prinsipindən, ən əsası isə qanun qarşısında bərabərlikdə gedir.Burada qeyd olunmalı ən mühüm fakt ondan ibarətdir ki, Azərbaycan Respublikası hələ 1992-ci ildə, yəni Çərçivə Konvensiyası imzalanmamışdan 3 il qabaq prezidentin “Azərbaycan Respublikasında yaşayan milli azlıq, azsaylı xalq və etnik qrupların hüquq və azadlıqlarının qorunması, dil və mədəniyyətlərin inkişafı üçün dövlət yardımı haqqında” fərmanı ilə onların təməl hüquqlarının qorunmasını təmnat altına almışdı.1995-ci il Konvensiyasında nəzərdə tutulan bir çox müddəa, (ayrı-seçkiliyə yol verilməməsi, sərbəst dini mərasimlərini icra etmək, mədəni, dil və dini özünəməxsusluğu qoruyub saxlamaq, öz dilində informasiya almaq hüququ və.s) 1992-ci il prezident fərmanında öz əksini öncədən tapmışdı.Digər mühüm müdəalar isə (Öz dilində ifadə vermək azadlığı, öz dilində təhsil almaq hüququ və.s) ayrı ayrı daxili qanunvericilik aktlarında (Cinayət Prossesual Məcəlləsi, Təhsil haqqında qanun və.s) öz əksini tapmışdır.

Milli azlıqların hüquqlarının müdafiəsi haqqında çərçivə konvensiyası özündə aşağıdakı prinsipləri təsbit edir:



  • Ayrı-seçkiliyi qadağan olunması;

  • Milli azlıqlarla əhalinin çoxluğu arasında bərabərliyin təmin olunmasına yardım etmək;

  • Milli azlıqların mədəniyyətinin, dininin, dilinin və adət ənənələrinin qorunub saxlanması və inkişaf etdirilməsi üçün əlverişli şəraitin yaradılması

  • Söz, fikir, vicdan və din azadlığı

  • Təhsil almaq hüququ

  • Sərhədyanı əlaqələr və əməkdaşlıq

  • Iqtisadi, mədəni və sosial həyatda iştirak və.s

Bu Konvensiya ilə dövlətlər öz üzərlərinə milli azlıqlarla bağlı böyük öhdəliklər götürmələrinə baxmayaraq, onun hər hansısa müddəası və ya prinsipi ayrılıqda hər hansı bir şəxsin beynəlxalq hüquq prinsiplərinə, xüsusilə də dövlətin suveren bərabərlik, ərazi bütövlüyü və siyasi müstəqillik prinsiplərinə zidd olan hər hansı bir hərəkətə yol vermək hüququnun olmasının güman edilməsi kimi şərh oluna bilməz.

Hazırki Çərçivə Konvensiyasının müddəalarına Razılığa gəlmiş dövlətlər tərəfindən əməl olunması məsələsinə nəzarəti Avropa Şurasının Nazirlər Kabineti həyata keçirir.Yekun olaraq bu Konvenisya ilə bağlı onu qeyd etmək lazimdır ki,istənilən tərəf istədiyi vaxt Avropa Şurasının baş katibinə xəbərdarlıq məktubu yazmaqla hazırki Çərçivə Konvensiyasını etibarsız elan edə bilər.Beləetibarsıqlıq elanı baş katibin belə xəbərdarlıq məktubu almasından altı ay sonra, gələn ayın biri qüvvəyə minir.

Avropa Şurası ilə əməkdaşlıq çərçivəsində Azərbaycan Respublikası 2001-ci ildə “Regional və ya azlıq dilləri haqqında Avropa Xartiyasını imzalamışdır”.

Milli azlıqlar mövzusunda ATƏT çərçivəsində yaşanan ən əhəmiyyətli inkişaf 1973-cü ildən 1975-ci ilədək mərhələli şəkildə davam edən konfransın sonunda 35 iştirakçı dövlət tərəfindən qəbul edilən “Helsinki Yekun Aktı”nda milli azlıqların müdafiəsi ilə bağlı hökmlərin olmasıdır.Bu Aktda əvvəlki dövrlərdə hakim olan “ayrı-seçkiliyin qarşısının alınması” anlayışı “azlıqların qorunması” anlayışı ilə əvəz olunmuşdur.Helsinki Yekun Aktının məcburi hüquqi qüvvəsi olmasa da, ən üst səviyyədə siyasi iradə bəyənatı kimi qəbul edilməlidir.Bundan başqa ATƏT zonasında azlıqların hüquqlarının lazımi qaydada və ardıcıl tətbiqinə nail olmaq üçün daha üç tövsiyyə (Milli azlıqların təhsil hüquqlarına dair Haaqa tövsiyyələri (1996), Milli azlıqların dil hüquqlarına dair Oslo tövsiyyələri (1998), Milli azlıqların dil hüquqlarına dair Lundtövsiyyələri) və bir rəhbər müddəa (“Yayım mediasında azlıq dillərindən istifadə haqqında (2003) qəbuledilmişdir.

Hazırda ATƏT-in Milli azlıqların işi üzrə Ali Komissarlığı fəaliyyət göstərir.Ali Komissarlıq institutu Avropada etnik münaqişələrin irimiqyaslı zorakılıqlarına mübarizə forması kimi yaradılıb.Bu vəzifə ATƏT tərəfindən 1992-ci ildə təsis edilib.Onun rolu sülhə və əmin-amanlığa təhlükə olan etnik fikir ayrılıqlarını aradan qaldırmaq, quruma üzv dövlətlər arasında sülh və əmin-amanlıq yaratmaq və ilkin mərhələdə olan münaqişələrin qarşısını almaqdan ibarətdir.

Azərbaycanda çoxmədəniyyətlilik mühitinin formalaşmasında və onun qorunub saxlamasında ölkəmizin UNESCO ilə əməkdaşlığı çox böyük əhəmiyyət kəsb edir.Azərbaycan Respublikasının birinci xanımı, Heydər Əliyev Fondunun prezidenti Mehriban Əliyevanın fəaliyyəti nəticəsində Azərbaycan-UNESCO münasibətləri ən yüksək inkişaf səviyyəsinə yüksəlib.Bu əməkdaşlıq çərçivəsində, Azərbaycan Respublikası mədəni müxtəlifliyim qorunması üçün UNESCO-nun iki mühüm konvensiyasını ratifikasiya etdi.Bunlar”UNESCO-nun Mədəni Özünüifadə Müxtəlifliyinin Qorunması və Təşviqinə dair Konvensiya” ”Dözümlülük Prinsipi Haqqında Bəyannamə”dir.

Mədəni Özünüifadə Müxtəlifliyinin Qorunması və Təşviqinə dair Konvensiya 20 oktyabr 2005-ci ildə UNESCO-nun 33-cü sessiyasında qəbul olunmuş və 18 mart 2007-ci ildə qüvvəyə minmişdir.Azərbaycan Respublikası bu konvensiyaya 26 noyabr 2009-cu ildən qoşulmuşdur.

Nədir mədəni müxtəliflik? Ayrı-ayrı qrupların və cəmiyyətlərin mədəniyyətlərinin öz ifadəsini tapdığı müxtəlif formalardır.Bu özünüifadə formaları qruplar və cəmiyyətlər arasında və onların daxilində ötürülür.

Mədəni özünüifadə isə ayrı-ayrı fərdlərin, qrupların və ya cəmiyyətlərin yaradıcılığının nəticəsi olan və mədəni məzmun daşıyan özünüifadə nəzərdə tutulur.

Konvensiyanın qəbul olunmasında əsas məqsəd aşağıdakılardan ibarətdir.



  • Mədəni özünüifadə müxtəlifliyini qorumaq və təşviq etmək

  • Müxtəlif mədəniyyətlərin çiçəklənməsi və qarşılıqlı səmərəli tərzdə bir-birinə sərbəst təsiri üçün şərait yaratmaq

  • Mədəniyyətlərarası hörmət və sülh mədəniyyəti naminə bütün dünyada geniş və tarazlı mədəni münasibətləri təmin etmək üçün mədəniyyətlərarası dialoqu təşviq etmək

  • Mədəni özünüifadə müxtəlifliyni qorumaq və təşviq etmək sahəsində, xüsusi ilə inkişaf etməkdə olan ölkələrin imkanlarını genişləndirmək məqsədilə tərəfdaşlıq ruhunda beynəlxalq əməkdaşlıq və həmrəyliyi gücləndirməkvə.s

Konvensiyanın 2-ci maddəsində ondan irəli gələn mühüm prinsiplər öz əksini tapmışdır.Bu prinsiplər rəhbər başlanğıclardır və aşağıdakılardır:



  • İnsan Hüquqları və əsas Azadlıqlarına hörmət prinsipi

  • Suverenlik prinsipi

  • Bərabər ləyaqət və bütün mədəniyyətlərə hörmət prinsipi

  • Beynəlxalq həmrəylik və əməkdaşlıq prinsipi

  • İnkişafın iqtisadi və mədəni aspektlərinin bir-birini tamamlaması prinsipi

  • Davamlı inkişaf prinsipi

  • Bərabər imkan prinsipi

  • Açıqlıq və tarazlıq prinsipi

16 noyabr 1995-ci ildə qəbul edilən “Dözümlülük Prinsipi haqqında Bəyannamə” isə cəmiyyətimizdə sülhun genişlənməsi, xalqların iqtisadi və sosial rifahının təmin olunması üçün tolerantlıq prinsiplərinin vacibliyini elan edir. Bəyannamənin 1-ci maddəsində tolerantlığa bu cür anlayış verilmişdir: “Tolerantlıq dünyada mövcud olan mədəniyyətlərin, onların öz zənginlikləri və müxtəlifliyi ilə qəbul olunması, tanınması və hörmət olunmasıdır”.

Tolerantlıq müxtəlifliyin harmoniyasıdır və yalnız mənəvi öhdəlik deyil,həmçinin siyasi və hüquqi məcburiyyətdir. Dövlət müstəvisində tolerantlıq, qanunvericilik, adminstrativ və məhkəmə fəaliyyətində ədalətlilik prinsipinin qorunmasını, həmçinin hər bir şəxsə bərabər sosial- iqtisadi şansların yaradılmasını tələb edir.

Bəyannamənin ikinci maddəsinin məzmunundan aydın olur ki, qeyri- tolerantlıq dedikdə, kiminsə güc və ya diskriminasiya ilə sosial və siyasi həyatdan təcrid olunması başa düşülür.Harmonik birgəyaşayışı təmin etmək üçün, hər bir fərd, qrup və ya cəmiyyət insanlığın multikultural ruhunu qəbul etməli və buna hörmət etməlidir.Bəyannamədə həmçinin qeyri-tolerantlığa qarşı mübarizənin ən effektiv forması kimi təhsil və tərbiyyəgöstərilir.Dözümlülüyün genişlənməsi üçün ilk növbədə hər bir kəsə özünün hüquq və azadlıqları öyrədilməli, eləcə də başqasının hüquq və azadlıqlarına hörmətlə yanaşmaq aşılanmalıdır.

Bəyannaməni qəbul edən dövlətlər, qeyri- tolerantıq təhlükəsini ictimaiyyətə daha aydın çatdırılması üçün, hər il 16 noyabr tarixini “Dünya Tolerantılq Günü” kimi qeyd olunmasını elan edirlər.

Müxtəlif cəmiyyətlərdə multikultural mühitin təzyiq altında olduğu bir vaxtda, Azərbaycanın multikulturalizm siyasətinə önəm verməsi, multikultural təhlükəsizliyi dövlət təhlükəsizliyinin tərkib hissəsi kimi qəbul etməsi və bu siyasəti genişləndirməsi, beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən bu gün təqdirlə qarşılanır.Ən nüfuzlu beynəlxalq təşkilatlar tərəfindən belə, Azərbaycanın tolerantlıq nümunəsi olduğu etiraf olunur.


: img -> page -> tmp
tmp -> Mövzu fəLSƏFƏ onun predmeti, problem dairəsi və CƏmiyyəTDƏ rolu
tmp -> Azərbaycan döVLƏt aqrar universiteti MÜHƏNDİSLİk fakultəSİ HƏyat fəALİYYƏTİNİn təHLÜKƏSİZLİYİ kafedrası
tmp -> Mövzu Dövlət və hüququn Plan
tmp -> Yazıya qədərki qaynaqlar. Mixi yazılar və antik ədəbiyyat. "Albaniya tarixi"
tmp -> Dos. Azad Mustafa oğlu Bayramov Azərbaycan Dövlət Aqrar Universiteti İctimai elmlər və Multikulturalizm kafedrası
tmp -> Mühazirənin planı: Maddələrin qruluşu və xassəsi Süni və təbii radioaktivlik
tmp -> 27 aprel 2017-ci IL tariXLİ İclasinin protokolundan çixariş EŞ 09 1
tmp -> Yazıya qədərki qaynaqlar. Mixi yazılar və antik ədəbiyyat. "Albaniya tarixi"
tmp -> Azərbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ


Dostları ilə paylaş:
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə