Q ə r I b m ə mm ə dov, mahmud X



Yüklə 10,78 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə122/231
tarix01.06.2023
ölçüsü10,78 Mb.
#115005
1   ...   118   119   120   121   122   123   124   125   ...   231
Ekologiya etraf muhit ve insan

 
ç) Gün
əş
 enerjisind
ə
n istifad
ə
 (Helioenergetica) 
M
ə
lum oldu
ğ
u kimi, biosferd
ə
ged
ə
n bütün prosesl
ə
rin 
ə
sas m
ə
nb
ə
yi Yerin üfüqi s
ə
thin
ə
orta s
ı
xl
ı
ğ
ı
1,36 
kVt/m
2
olan Gün
əş
ererjisi hesab olunur. Gün
əş
enerjisinin ümumi ax
ı
n
ı
n
ı
n yaln
ı
z 0,01%-d
ə
n istifad
ə
etm
ə
kl
ə
dünyan
ı
n enerji t
ə
l
ə
bat
ı
n
ı
tamamil
ə
öd
ə
m
ə
k olar.


211
Apar
ı
lan hesablamalar göst
ə
rir ki, il 
ə
rzind
ə
Gün
əş
d
ə
n Yer
ə
bütün qaz
ı
nt
ı
elektrik da
ş
ı
y
ı
c
ı
lar
ı
n
ı

ehtiyat
ı
ndan 10 d
ə
f
ə
çox enerji dü
ş
ür.
B
ə
rpa olunan perspektivli enerji m
ə
nb
ə
yi kül
ə
kd
ə
n sonra Gün
əş
i
ş
ı
ğ
ı
say
ı
l
ı
r. Bu, nisb
ə
t
ə
n yeni enerji 
m
ə
nb
ə
yidir. 1952-ci ild
ə
Nyu-Cersi 
ş
tat
ı
nda Prinston 
şə
h
ə
rind
ə
Bella laboratoriyas
ı
n
ı
n üç alimi gün
əş
i
ş
ı
ğ
ı
n
ı

t
ə
rkibind
ə
silisium olan material
ı
n s
ə
thin
ə

ş
dükd
ə
elektrikin ayr
ı
lmas
ı
n
ı
a
ş
kar etmi
ş
l
ə
r. Bel
ə
likl
ə
, fatoqalva-
nik v
ə
ya gün
əş
elementl
ə
ri ixtira edil
ə
r
ə
k, elektrik istehsal
ı
üzr
ə
dünya qar
ş
ı
s
ı
nda yeni imkanlar açd
ı
.
Gün
əş
enerjisi 
ə
n
ə
n
ə
vi üzvi v
ə
nüv
ə
yanacaqlar
ı
il
ə
müqayis
ə
d
ə
bir s
ı
ra üstünlükl
ə
r
ə
malikdir. Bu mütl
ə

t
ə
miz enerji olub, 
ə
traf mühiti çirkl
ə
ndirmir v
ə
ondan istifad
ə
heç bir bioloji t
ə
hlük
ə
yaratm
ı
r.
Gün
əş
enerjisi h
ə
r yerd
ə
mövcuddur v
ə
praktiki olaraq tük
ə
nm
ə
z olub, bu v
ə
ya dig
ə
r formada sonsuz dövr 
ə
rzind
ə
ə
lveri
ş
lidir. B
əşə
riyy
ə
tin enerjiy
ə
olan t
ə
l
ə
bat
ı
n
ı
2100-cü ild
ə
t
ə
min etm
ə
k üçün Yer s
ə
thin
ə

şə

gün
əş
enerjisinin 0,1% -i v
ə
ya s
ə
hraya dü
şə
n gün
əş
enerjisinin q
ı
rxda biri kifay
ə
t ed
ə
r (Xotuncev, 2002). Lakin 
Gün
əş
enerjisi a
ş
a
ğ
ı
s
ı
xl
ı
ğ
a (800-1000 Vt/m
2
) malik olub intensivliyi sutka 
ə
rzind
ə
d
ə
yi
ş
ir v
ə
mövsümd
ə
n as
ı
l
ı
olur. H
ə
m düzdü
şə
n, h
ə
m d
ə
s
ə
p
ə
l
ə
n
ə
n gün
əş
radiasiyas
ı
gün
əş
enerjisinin vasit
ə
siz növün
ə
aid edilir. Gün
əş
enerjisinin vasit
ə
li növl
ə
rin
ə
is
ə
kül
ə
k, dal
ğ
a, qabarma, okean
ı
n istilik qradiyenti, hidroenerji v
ə
fotosintez 
n
ə
tic
ə
sind
ə
al
ı
nan (yaranan) enerji aiddir.
Şə
rti olaraq Gün
əş
enerjisind
ə
n dörd istifad
ə
istiqam
ə
tini ay
ı
rmaq olar: istilik-texniki, fotoelektrik, bioloji 
v
ə
kimy
ə
vi. 
İ
stilik-texniki istiqam
ə
t (gün
əş
istilik t
ə
chizat
ı
) istilik da
ş
ı
y
ı
c
ı
lar
ı
n
ı
n, m
ə
s
ə
l
ə
n, suyun adi gün
əş
ş
üalar
ı
v
ə
ya xüsusi kollektor qur
ğ
ular
ı
nda z
ə
nginl
əş
dirilmi
ş
gün
əş
ş
üalar
ı
il
ə
q
ı
zmas
ı
na 
ə
saslan
ı
r. Bu üsuldan 
art
ı
q AB
Ş
, Yaponiya v
ə
MDB-nin c
ə
nub rayonlar
ı
nda suyu safla
ş
d
ı
rmaq, isti su almaq, q
ı
ş
da binalar
ı
q
ı
zd
ı
rmaq, yayda is
ə
soyutmaq, müxt
ə
lif m
ə
hsul v
ə
materiallar
ı
qurutmaq v
ə
ba
ş
qa m
ə
qs
ə
dl
ə
r üçün istifad
ə
olu-
nur. Bugünkü effektliyin
ə
gör
ə
, gün
əş
kollektorlar
ı
56-c
ı
 en dair
ə
sin
ə
 q
ə
d
ə
r
(t
ə
xmin
ə
n Moskva 
şə
h
ə
ri enliyi) 
yerl
əşə
n rayonlar üçün faydal
ı
say
ı
la bil
ə
r. Bir çox ölk
ə
l
ə
rd
ə
elektrik enerjisind
ə
n istifad
ə
i
ş
ind
ə
fotoelektrik 
üsula daha çox diqq
ə
t ayr
ı
l
ı
r. Burada son 10-20 ild
ə
fizika v
ə
kimyada 
ə
ld
ə
olunan 
yar
ı
mkeçiricil
ə
rin
k
əş

edilm
ə
si 
ə
h
ə
miyy
ə
tli t
ə
r
ə
qqi hesab edilir. Onlar
ı

ə
sas
ı
nda fotoelektrik d
ə
yi
ş
diricil
ə
r – 
gün
əş
 batareyalar
ı
yarad
ı
ld
ı
, onlardan haz
ı
rda kosmik g
ə
mil
ə
rd
ə
geni
ş
istifad
ə
edilir. Lakin yar
ı
mkeçirici d
ə
yi
ş
diricil
ə
rd
ə
n Yer 
şə
raitind
ə
geni
ş
istifad
ə
olunmas
ı
na h
ə
l
ə
lik ba
ş
lan
ı
lmam
ı
ş
d
ı
r (
şə
kil 8.3). Buna gör
ə
d
ə
burada ba
ş
l
ı
ca istiqam
ə

ucuz d
ə
yi
ş
diricil
ə
rd
ə
n, m
ə
s
ə
l
ə
n plyonkal
ı
v
ə
üzvi d
ə
yi
ş
diricil
ə
rd
ə
n v
ə
onlar
ı
n baha olmayan istehsal
ı
texnologiyas
ı
ndan istifad
ə
etm
ə
kdir.
İ
taliya v
ə
AB
Ş
-da art
ı

gün
əş
 elektrik stansiyalar
ı
yarad
ı
lm
ı
ş
d
ı
r. Onlar
ı
n ekoloji bax
ı
mdan çat
ı
ş
mayan c
ə
h
ə
ti 
çoxlu material s
ə
rf olunmas
ı
v
ə
gün
əş
batareyalar
ı
n
ı
n bir neç
ə
hektar tutdu
ğ

ə
razinin tarazl
ı
ğ
ı
n
ı
pozmas
ı
ndad
ı
r.
 
Şə
kil 15.10. Gün
əş
 v
ə
 kül
ə
k enerjisi hesab
ı
na al
ı
nan
elektrik enerjisinin qiym
ə
ti 


212
 
Bununla yana
ş
ı
, bioloji d
ə
yi
ş
diricil
ə
rd
ə
n d
ə
istifad
ə
edilm
ə
si ehtimal olunur. Nisb
ə
t
ə
n tez h
ə
yata keçirm
ə

bax
ı
m
ı
ndan, daha c
ə
lbedici a
ş
a
ğ
ı
dak
ı
ikipill
ə
li metod hesab edilir: 
ə
vv
ə
lc
ə
bitkil
ə
r
ə
t
ə
siri alt
ı
nda üzvi biokütl
ə
toplamaq laz
ı
md
ı
r, sonra is
ə
xüsusi batareyalar
ı
n köm
ə
yi il
ə
ondan yüks
ə
k kaloriyal
ı
yanacaq, m
ə
s
ə
l
ə
n, metan 
al
ı
n
ı
r.
G
ə
l
ə
c
ə
kd
ə
daha perspektivli 
gün
əş
 radiasiyas
ı
n
ı
n t
ə
siri alt
ı
nda suyun hidrogen v
ə
 oksigen
ə
 parçalanmas
ı
 
prosesi
say
ı
l
ı
r. M
ə
lumdur ki, Yer üz
ə
rind
ə
suyun ehtiyat
ı
praktiki olaraq tük
ə
nm
ə
zdir, hidrogen is
ə
qiym
ə
tli kimy
ə
vi 
m
ə
hsul olub z
ə
r
ə
rli tullant
ı
s
ı
z ekoloji t
ə
miz yanacaq kimi istifad
ə
edil
ə
bil
ə
r. M
ə
lum yanacaqlar aras
ı
nda hidrogen 
ə

yax
ş
ı
yanacaq say
ı
l
ı
r: vahid kütl
ə
y
ə
gör
ə
istilikkeçirm
ə
si t
ə
bii qazdan 2,2 d
ə
f
ə
, neftd
ə
n is
ə
3,3 d
ə
f
ə
yüks
ə
kdir. Bir s
ı
ra 
aliml
ə
rin fikrinc
ə
, hidrogen boru vasit
ə
sil
ə
uzaq m
ə
saf
ə
y
ə
elektrikin ötürülm
ə
qiym
ə
tin
ə
yax
ı
n m
ə
sarifl
ə
veril
ə
bil
ə
r. 
Qeyd ed
ə
k ki, gün
əş
enerjisi ax
ı
nlar
ı
Yer s
ə
thin
ə
gün 
ə
rzind
ə
v
ə
ya ilin müxt
ə
lif vaxtlar
ı
nda verilm
ə
si daim (aras
ı
k
ə
silm
ə
z) olmad
ı
ğ
ı
ndan 
akkumulyator enerjisind
ə
n
istifad
ə
olunmas
ı
laz
ı
m g
ə
lir. Suyun parçalanmas
ı
ndan 
ə
ld
ə
edil
ə
n hidrogenin özü bel
ə
yax
ş
ı
akkumulyator ola bil
ə
r.
Texnologiyan
ı
n inki
ş
af
ı
nda 
ə
n t
ə
sirli nailiyy
ə
tl
ə
ri Yaponiya nümayi
ş
etdirir v
ə
orada 
fotoqalvanik 
taxtapu
ş
material
ı
yarad
ı
l
ı
r. Tikinti t
əş
kilatlar
ı
, gün
əş
elementl
ə
ri 
ə
ld
ə
ed
ə
n mü
ə
ssis
ə
l
ə
r v
ə
ölk
ə
hökum
ə
tinin 
birg
ə
proqram
ı
n
ı
n h
ə
yata keçirilm
ə
si n
ə
tic
ə
sind
ə
2010-cu il
ə
gücü 4600 meqavat olan energetik qur
ğ
ular 
yarad
ı
lacaqd
ı
r, bu Estoniya kimi bir ölk
ə
ni elektrik enerjisi il
ə
t
ə
chiz etm
ə
y
ə
kifay
ə
t edir.
Fotoqalvanik taxtapu
ş
material
ı
örtüklü binalar, elektrik stansiyalar
ı
na çevrilir. B
ə
zi ölk
ə
l
ə
rd
ə
, o cüml
ə
d
ə

Almaniya v
ə
Yaponiyada gün
əş
panell
ə
ri il
ə
t
ə
chiz olunmu
ş
binalarda say
ğ
aclar qoyulur, onlar istehsal (hasil) 
olunan elektrik enerjisinin ölçüsünü göst
ə
rir. Bu, elektrik normadan art
ı
q olduqda onu yerli m
ə
i
şə

kompaniyalar
ı
na satma
ğ
a, çatmad
ı
qda is
ə
alma
ğ
a imkan verir.
AB
Ş
, Almaniya v
ə
İ
sveçr
ə
d
ə
fotoqalvanik materiallar haz
ı
rda yeni ofis binalar
ı
n
ı
n fasadlar
ı
nda qurulur. 
T
ə
sadüfi buradan öt
ə
n adam bu evl
ə
rin güzgülü divar v
ə
p
ə
nc
ə
r
ə
l
ə
rinin 
ə
slind
ə
miniatyur (kiçik) elektrik 
stansiyas
ı
olmas
ı
n
ı
a
ğ
l
ı
na bel
ə
g
ə
tir
ə
bilm
ə
z.
1990-c
ı
ill
ə
rd
ə
fotoqalvanik elementl
ə
rin sat
ı
ş
ı
t
ə
xmin
ə
n ild
ə
20%, 2000-ci ild
ə
is
ə
43% artd
ı
. Bel
ə
likl
ə

son on illikl
ə
rd
ə
fotoelementl
ə
rin sat
ı
ş
ı
h
ə
cmi dünyada 6 d
ə
f
ə
d
ə
n çox – 1990-c
ı
ild
ə
46 meqavatdan 2000-ci ild
ə
288 meqavata q
ə
d
ə
r çoxald
ı
.
Gün
əş
elementl
ə
ri istehsalç
ı
lar
ı
n
ı
n «böyük üçlüyü»n
ə
Yaponiya, AB
Ş
v
ə
Avropa 
ş
uras
ı
daxildir. 1999-cu 
ild
ə
yaln
ı
z Yaponiyada ümumi gücü 80 meqavat olan gün
əş
elementl
ə
ri istehsal edildi, bu AB
Ş
-
ı
ötüb keçm
ə
y
ə
(60 meqavat) imkan yaratd
ı
. AB
Ş
-da istehsal olunan gün
əş
elementl
ə
rinin böyük hiss
ə
si inki
ş
af etm
ə
kd
ə
olan 
ölk
ə
l
ə
r
ə
ixrac edilir. Avropa haz
ı
rda üçüncü yeri tutub 1999-cu ild
ə
orada istehsal olunan fotoelementl
ə
rin 
ümumi gücü 40 meqavat t
əş
kil etmi
ş
dir. Lakin «Royal – Daç 
Ş
ell» v
ə
«Pilkington Qlass» korporasiyalar
ı
Almaniyada mü
ş
t
ə
r
ə
k mü
ə
ssis
ə
açaraq h
ə
r il 25 meqavat gücünd
ə
gün
əş
elementl
ə
ri istehsal etdikd
ə
n sonra bu 
sah
ə
d
ə
Avropa potensial
ı
iki d
ə
f
ə
artd
ı
. Bu sah
ə
nin 
şə
b
ə
k
ə
l
ə
rinin mühafiz
ə
si üzr
ə
Yaponiya, Almaniya v
ə
AB
Ş
-
da ciddi proqramlar mövcuddur.
Almaniya 2005-ci ild
ə
gücü 300 meqavat olan 100000 evin dam
ı
na gün
əş
panell
ə
ri qurmaq haqq
ı
nda 
proqram q
ə
bul etmi
ş
dir. 1997-ci ild
ə
«milyon gün
əş
dam örtüyü» haqda Amerika proqram
ı
h
ə
yata keçirilir. 
İ
taliya da «on min gün
əş
dam örtüyü» haqda proqrama ba
ş
lam
ı
ş
d
ı
r.
1970-ci ill
ə
rd
ə
gün
əş
elementl
ə
rinin qiym
ə
ti 1 Vatt istehsalat gücü üçün 70 dollar, haz
ı
rda is
ə
1 Vatt 3,5 
dollar t
əş
kil edir. Proqnozlara gör
ə
texnologiyan
ı
n inki
ş
af
ı
v
ə
yeni istehsalat gücünün yarad
ı
lmas
ı
say
ə
sind
ə
bu 
qiym
ə
t getdikc
ə
a
ş
a
ğ
ı

şə
c
ə
k v
ə
ehtimal ki, 1 Vatt 1 dollara q
ə
d
ə
r en
ə
c
ə
kdir. Haz
ı
rda yüzl
ə
rl
ə
laboratoriya 
t
ə
r
ə
find
ə
n fotoqalvanikl
ə
rin texnologiyas
ı
n
ı
n t
ə
kmill
əş
dirilm
ə
sin
ə
yön
ə
ldil
ə
n t
ə
dqiqatlar yerin
ə
yetirilir v
ə
h
ə

ay fotoelementl
ə
rin konstruktivl
əş
dirilm
ə
si texnologiyas
ı
n
ı
n inki
ş
af
ı
v
ə
ya istehsal
ı
üzr
ə
yeni-yeni nailiyy
ə
tl
ə

ə
ld
ə
edilir.

Yüklə 10,78 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   118   119   120   121   122   123   124   125   ...   231




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə