324
vasitəsi kimi çıxış edir. “Manipulyasiya” anlayışı və onun texnolo
giyası araşdırılan mövzu olsa da, televiziyanın yaranışı, geniş yayıl
ması, peyk vasitəsilə artıq qitələri belə əhatə etməsi manipulyativ
fəaliyyətin yeni biçimini və texnologiyalarını yaratmış oldu. Artıq
təsir müəyyən bir qrupa deyil, milyonlarla insana hesablandığın
dan, manipulyasiyanın yeni qaydaları və fəndləri yaranaraq insa
na daha şiddətli təsir göstərməyə başladı. Çağdaş cəmiyyətimizdə
hər addımbaşı televiziya manipulyasiyasının məntiqi nəticəsinə
rast gəlmək olar – insanların dünyagörüşləri, münasibətlər siste
mi, ictimai passivliyi açıq görünən fəsadlardırsa, daha dərindən
işlənən və təsiri hələ neçə illər sonra görünəcək gizli dəyişmələr də
mövcuddur. Azərbaycanda informasiya təhlükəsizliyinin qorun
ması istiqamətində elminəzəri araşdırmaların az aparılması və bu
sahədə müəyyən fəaliyyət proqramının nəzərə çarpmaması xari
ci manipulyasiyanın da təsirinə şərait yaratdığından, bu problem
daha kəskinliklə qarşımızda durur.
Çağdaş insan medianın əhatəsində yaşayaraq, onun təsiri ilə
özünün həyat tərzini, dünya duyumlarını biçimləndirir. Mədəni
prosesə müdaxilə edən televiziya təkcə nəqliyyat rolu oynamaqla
kifayətlənməyərək, yeni mədəniyyət nümunələrinin və görüşlərin
yaradıcısı kimi çıxış edir. Mədəni, sosial, siyasi həyata fəal müda
xilə edən televiziya yaşam tərzinin parametrlərini təyin edərək
müxtəlif dünyagörüşlü insanların şüuruna təsir etməklə təfəkkür
tərzlərini yaxınlaşdıraraq qloballaşma prosesini sürətləndirdi.
Televiziya ilə “yaşayan”, onun etdikləri və göstərdikləri tərzdə
fəaliyyət göstərən, onun təlqin etdiyi kimi düşünən insan ordu
su cəmiyyətin olduqca böyük hissəsini təşkil edir. Televiziya
yeni dəyərlər yaradaraq həvəsləndirici, əyləncəli oyun marağı
ilə insanları öz tərəfinə çəkməklə, əslində, mürəkkəb strukturlu
subyekti asanlıqla ram edir. Çağdaş televiziya nəzəriyyəçiləri bu
yayım növünün əsas aspekti kimi səs və obrazlar yaradan vasitə,
güclü iqtisadi və sosial institut, insan – dünya münasibətlərinin
yayımçısı olduğunu söyləyərək, onu mərkəzləşmiş nəzarətdən
çıxan, möcüzələr yaradan, güclü, təsiredici bir amil hesab edərək
manipulyasiya işində əvəzsiz vasitə hesab edirlər. Televiziyanın
manipulyativ təsir mexanizmi və onun istifadə etdiyi fəndlər, tex
nologiyalar yeni araşdırmalara rəvac verən elmi, sosial əhəmiyyət
daşıyan məsələ kimi həm də sənətşünaslığın qarşısında durur.
Manipulyativ fəaliyyətin əsasında məhz televiziyanın öz yaradıcı
və bədii imkanları vasitəsilə təsiri böyük yer alır.
325
Kommersiya qaydalarına söykənən televiziya yayımının başlı
ca məqsədi seyrçi marağını ətrafında sıx toplamaq olduğundan,
təlqin onun ən əsas vasitəsi kimi hər zaman çıxış edir. Kütləvi
mədəniyyət istehlakçılarının bədii tələblərinin ödənilməsi
üçün televiziyanın yaranan geniş imkanları onun manipulya
tiv fəaliyyətinə də rəvac verdi – televiziyaya manipulyasiya yolu
ilə sadiq seyrçi, manipulyatorlara sadiq seyrçisi olan televizi
ya vasitəsilə təlqin gərəkdir və bu qarşılıqlı maraqlar tez bir za
manda sistemləşərək telekommersiyanın başlıca istiqamətinə
çevrildi. Televiziyanın fərdin şüurunun yüksəlişinə deyil, onun
təqlidinə yönəlmiş fəaliyyəti inkişaf etmiş ölkələrin üçüncü dünya
ölkələrinin əhalisinə əsas təsir vasitəsinə çevrilərək, onları özünə
gərəkli olan ideyaya inandırmağa yönəldildi. İngilis tədqiqatçısı
Rozmari Rayter “İxrac olunan nəşrlər və televiziya proqramla
rı istehlakçı ideologiyasını yayırlar ki, bu da gəlirin az olduğu
ölkələrdə sosial bərabərsizlik hissini gücləndirir” (512, səh. 214)
deyir və bunun nəticəsi kimi pul qazanmaq üçün kənd əhalisinin
heç bir sənaye təminatı olmayan şəhərlərə axınını sürətləndirdiyi,
intellektual elitanın başqa ölkələrə üz tutmasına gətirib çıxardığı
qənaətini söyləyir. Təbliğ olunan xarici modellər hökumətləri də
çətin vəziyyətdə qoyaraq, onları icrası mümkün olmayan borclar
almağa sövq edir ki, bu, əhalinin daha mürəkkəb sosial vəziyyətlə
üzləşməsi ilə nəticələnir. Elə inkişaf etmiş ölkələrin maddi maraq
larından irəli gələn məqsədi də budur ki, onun icrasını televiziya
məhsullarının ixracı yolu ilə həyata keçirmək asanlaşıb.
4.8 Rekreativ fəaliyyətin nəzəri əsasları
Rekreativ fəaliyyətlə məşğul olan verilişlərin üzərinə qoyulan
yaradıcı və ictimai əhəmiyyətli tələblər tamaşaçının efirdə gör
mək istədiyi ilə bilavasitə bağlıdır. Burada verilən informasiya
nın işlənmə dərəcəsi, videocərgənin və ssenarinin hazırlanması,
quruluşu, ədəbi materialın bütöv şəkildə digər komponentlər
və ya mozaik strukturla üzvi bağlılığı, mütənasibliyi qoyulan
başlıca tələblərdəndir. İstirahət edən tamaşaçı, bir növ, biçim
li ekran nümunəsinin təcəssümünü görmək istəyi ilə daha çox
anladığı sənətin – yumorun, oyunun, musiqinin, idmanın gözəl
təqdimatını görmək arzusundadır. Məhz bu arzudan irəli gələn
yaradıcı tələblər tamaşaçının gözəl sandığı biçimli, birbiri ilə qar
şılıqlı vəhdətdə olan, kompozisiya tələblərinə uyğun televerilişin
ekran ömrünü həll etmiş olar. Bu tələbdən irəli gələrək kütləvi
mədəniyyətin, popartın yaradıcı dilinə uyğun yeni televiziya