317
bilinəndən sonra informasiyanın təbliğat və təşviqat biçimində
insanları idarə etmək üçün əsas vasitəyə çevrilməsini, öncə in
sanları idarə etmə silahı hesab olunan gücü, zoru əvəz etdiyini,
hakimiyyətin mühüm aləti olduğunu deyir. Hər bir informasi
yanın müəyyən məqsədə, auditoriyaya yönəlməsi inkarı çətin
olan gerçəklikdir və bu informasiyanın çatdırılma üsullarının
təkmilləşdirilməsi heç də onun başlıca təyinatının dəyişməsi deyil,
əksinə, daha da qüvvətlənməsidir.
İnformasiya insan psixikasına yönəldiyindən və orada uzun
müddətli iz buraxdığından onun təsiri uzunmüddətli, nəticəsi
isə əsaslı olur. İnsan informasiyanı alaraq onu qavrayır, analiz
edərək yaddaşına daxil edir. Bu yaddaş onun gələcək addımlarını,
həyat tərzini, davranışını təyin edərək, onu informasiya ötürənin
ən ali məqsədinə doğru aparır. İnformasiyanı qavramaq, qəbul
etmək mərhələli şəkildə baş verdiyindən, onun təsir mərhələlərinə
bölünməsi də elmi yanaşmanı daha dəqiq edər.
İnformasiya kommunikasiyasının başlaması üçün gərəkli şərait,
baza faktı ilə ünsiyyət birinci; istehsal – informasiya istehsalçısının
məzmun kimi çıxış edən məlumatlara bu və ya digər işarə biçi
mi verərək xəbər yaratması ikinci; ötürülmə, yəni informasiyanın
verilməsi üçüncü; istehlak – psixoloji mexanizmlərin işə düşməsi
ilə informasiyanı qəbuletmə və dəyərlərdə dəyişikliyin başlaması
dördüncü; özünü açıq büruzə verməyən, təsir müddəti ölçüsüz
olan informasiyadan fərdin istifadə etməsi beşinci mərhələdir.
Sonuncu mərhələ qeyriixtiyari qavranılan informasiyanın topla
naraq mövcud biliklər sisteminə söykənən təəssüratın yaranması,
gələcək informasiya qavranılmasında zəmin olması prosesi baş
verdiyindən, sonrakı mərhələnin effektiv, biçimli, fəndlərlə qurul
ması vacib hesab olunur.
A. Mol informasiyanı semantik və estetik növlərinə bölərək
onların təsir dairələrini, gücünü təyin edir. Semantik informasi
ya insanları inanclarına və maraqlarına uyğun hərəkət etməklə
müəyyən addımlara sövq edir. Estetik informasiya ruhi vəziyyət,
reaksiya və emosiya yaradaraq, predmetsiz silah kimi televiziya ya
yımında çıxış edir. Estetik informasiya insanların ruhi əhvallarına
təsir etməklə, məntiqi düşüncə tərzi əvəzinə emosional təəssüratın
diktəsi ilə hərəkət etməyə, fəaliyyətini yönləndirməyə məcbur
edir. İnsan estetik informasiyanın təsirindən elə bir vəziyyətə dü
şür ki, özünün maraqlarının, inanclarının əleyhinə çıxmaqla yalnız
ötürülən məlumatların yönəltdiyi tərzdə düşünərək, qərar verməyə
başlayır. Estetik informasiya ünvanlananın ruhi durumu, ümumi
318
əhvalı, yaşantıları ilə uzlaşdıqda, onu tamamladıqda təsir gücü
nün daha qüvvətli olması televiziyanın manipulyativ fəaliyyətində
əsas fənd kimi işlədilir. Televiziyanın tamaşaçıya əhval diktə et
mək gücünə malik olması lazımi abhavanı yaratmaq yolu ilə ek
ran qarşısında əyləşəni informasiya qəbul etməyə hazırlayır və
manipulyasiya üçün münbit şərait yaradır. Çağdaş həyatda estetik
informasiya kütlələrin hərəkətlərini, davranışlarını tənzimləyərək
cəmiyyətə ziyan vura biləcək ideoloji təbliğatlara, siyasi inanclara
qarşı çıxmağa xidmət etmək yolunu tutmaqla dövlətin informasi
ya təhlükəsizliyi siyasətinin tərkib hissəsinə çevrilib. Həmçinin ha
kim dairələrin atacaqları addımlara vətəndaşları hazırlamaq, on
ların müqavimətini azaltmaqla ilk baxışda daxili inanclarına zidd
olan fikirlərin daşıyıcılarına çevirmək istiqamətində estetik infor
masiyanın gücündən geniş istifadə olunur. ABŞın Şərq siyasəti və
televiziyanın başqa sahədə ardıcıl fəaliyyətini misal çəkməklə es
tetik informasiyanın təsir imkanlarından çağdaş siyasi proseslərdə
istifadə olunmasını təsdiqləmək olar. Estetik informasiya texniki
effektlər vasitəsilə simvolların dərki deyil, təlqini hesabına təsirli
olduğundan siyasi həyatda, seçkiqabağı mübarizədə əlverişli
vasitə kimi istifadə olunmaqla bərabər, uzunmüddətli siyasi proq
ramların vətəndaşlar arasında yayılaraq, tərəfdaş toplaması işində
də geniş istifadəsini tapır.
Kütləvi kommunikasiyanın sosial hadisə kimi əsas funksiya
sı auditoriyaya informasiya vasitəsilə təsir etmək olduğundan,
bu məqsədlə müəyyən informasiyanın aktuallaşması, gündəmə
gəlməsi üçün geniş təbliğat aparılır.
V. Koneskaya “Kommunikasiyanın sosiologiyası” əsərində küt
ləvi kommunikasiya vasitələrinin fəaliyyəti üçün başlıca şərtləri
müəyyən etmişdir. Onun yanaşmasında ən başlıca şərt kimi audi
toriya göstərilir ki, bunun ən əsas şərt olması danılmazdır. Təkcinsli
olmayan, anonim, dağınıqfikirli fərdlərin toplusu kimi auditoriya
kommunikasiya vasitələri ilə həm daxildə, həm də geniş sosial
mühitlə əlaqəni saxlayır. Ötürülən informasiyanın sosial mahiyyəti
şərtlərdən biri kimi çıxış edərək, auditoriyanın sosial tələblərinə
cavab verir. Sosial tələbatın ödənilməsi ilə bərabər, yuxarıda deyil
diyi kimi kütləvi kommunikasiya vasitələri özləri də tələbatı yara
daraq, onun ödənilməsinə xidmət edirlər. Əsərdə həmçinin önəmli
şərtlərdən biri kimi qiymətləndirmə informasiyası qeyd olunur ki,
bu da auditoriyanın etimad mənbəyi kimi qiyməti qəbul edərək
nəticə çıxarmağı nəzərdə tutur. Şərh və icmal, həmçinin müəyyən
bir informasiya ətrafında qiymətvermə ictimai rəyi biçimləndirən