[]



Yüklə 6,32 Mb.

səhifə38/282
tarix08.03.2018
ölçüsü6,32 Mb.
1   ...   34   35   36   37   38   39   40   41   ...   282

90 

 

Sənin gözdlliyin gəlməz k i saya, Qoynunda yer vardır ulduza, Aya, Oldun sən onlara mehriban daya, Fələk  büsatmı 



quralı, Göygöl. 

Şair bu şerə görə həbs olunmuşdu. 

Milli istiqlahn qorunmasına çağınş ruhu Ə.Müznib in "Azərbaycan", Balaqardaş Mürşidin "Əsgər şeirləri" silsi-ləsi 

("Əsgər  hərbə  gedərkən",  "Ana  deyir",  "Bu  günün  gənclerinə",  "Qarabağda  helak  olmuş  arkadaşımın  ruhuna  ithaf'), 

Davudun  "Əsgər  şərqisi",  "Məqsədimiz",  "Azər-baycan  ordusuna",  "Bir  əsgərin  dilindən",  Ümmügülsümün  "Əsgər 

anasma",  "Bir  mayıs  günündə",  Əli  Şövqinin  "Azərbaycana",  Ümid  Gəncəlin in  "Azərbaycan  vətən şər-qisi",  Əli  Yusifın  

"Bayraq", "Azərbaycanlıya" əsərlərində də güclü id i. Mürşid "Sühədayı-Vətən" şerində yazırdı: 

Sən dəfəxr et, bambaşqadır bu ölüm, Bənzəməzsən sən bir adi ölmüşə. Cismin əgər gömülmüssə məzara, Ruhun 

millət qəlbindədir həmişə. 

İstiqlal poeziyas mda orijinalhğı ilə seçilən gənc sima-lardan biri də istedadlı şair  Əli  Yusif  idi. İstiqlalı böyiik se-

vinclə,  ruh yüksəkliy i  ilə qarşılayan gənc şair istibdad zən-cirindən qurtarmağı A zerbaycan üfüqündə doğan sönməz u lduz 

kimi mənalandırır, ilk dəfə milli dövlət elan edil-məsindən qürurla öyünürdü: 



Ey vətəndaş, bu gün sənin taleyinə Bir əbədi sönməyəcək  ulduz doğur. 

..Bıından sonra Azərbaycan ölkəsində, Azadhğın, istiqlalın kölgəsində Sənin dəxi bir müqəddəs vətənin var, 

Bayrağın var, buludlardan uca qalxar'. 

1918-20 illərdə  Cü mhuriyyət şeri nü munələri, əsasən, "Azerbaycan", "Açıq söz", "Müsavat", "Bəsirət", "İstiq-lal"  

qəzetlərində,  "Övraqi-nə fısə",  "Qurtuluş"  jurnalların-da  dərc  olunurdu.  Bu  illərdə  Ə.Cavadm  "Da lğa",  türk  şairi  Fey zulla  

Sacidin "Fə ryad" kitablan, habelə "Milli şərqilər", "Ordu marşlan" topluları nəşr edilmişdir. 

Poeziyadan  fərqli  olaraq,  yeni  həyatı  öyrən mək,  mü-rəkkəb  ictima i-siyasi  duru mu  qavramaq  və  sənətə  gətirmə k 

prosesinin  mürəkkəbliyi  ilə əlaqədar o laraq bu dövrün nəs-rində yeni quruluşla bilavasitə bağh olan, onu alqışlayan, onun 

teləblərinə cavab verən əsərlə r az o lsa da, ənənəvi a ilə-mə işət və tarixi mövzu larda  yazılan bir ço x nəsr əsər-lərində dövrün 

ictima i-siyasi,  milli-mənəvi  proble mlərinin  bədii  ə ksinə,  cərəyan  edən  hadisələrin  mahiyyətinə  nüfuz  et məyə  müəyyən 

cəhdlər göstərilirdi. 

"Molla  Nəsrəddin"  jurnalı  ilə  ədəbi  hərə katı  canlan-d ıran  Cə lil  Mə mmədquluzadə  bu  illərdə  "Konsulun  arvadı", 

"Qəssab",  "Xanm  təsbehi",  "Nigarançılıq",  "Rus  qızı",  "Zırra ma"  hekayələrində  ənənəvi  sosial,  ailə-məişət  mövzula rı  ilə  

yanaşı,  vətenin,  millətin  taleyi,  insan,  o  cü m-lədən  qadm  hüquqlan  kimi  ən  ü mdə  problemlərə  de  to xu-nurdu.  Bu  

hekayələrdə za ma mn  ruhuna uyğun olaraq, ö ldü-rücü satiradan daha ço x yu mşaq, düşündürücü yumor güclü  id i. Əla mətdar 

cəhətdir ki, bu hekayələ rdə ədib ziyalı anla -yış ma yeni, müasir ba xımdan yanaşırdı. Cəlil Mə mməd - 

 

 



91 

 

quluzadə bu dünyaya gözünü Azərbaycan dərdi ilə, bu  mil-lətin ö zünüdərki a rzusu ilə  aç mışdı.  İlk irihəc mli nəsr 



əsəri olan "Danabaş kəndinin əhvalatları" povestində bu dərdin yüksək bədii ifadəsi öz əksini tap mışdır. Milletin geriliy ini 

və  onun  bu  gerilikdən  qurtulması  yollarmı  göstərməyə  çalı-şan  Mirzə  Cə lil  belə  məqa mlarda  tip ikliye  daha  çox  diqqət 

yetirirdi. 

"Molla Nəsrəddin" edəbi məktəbin in nü mayəndəsi Əbdürrəhim bey Haqverdiyevin "Şair" hekayəsində milli dövlət  

quruculuğu  dövründe  ziyalı  p roblemi  müstəqil  döv-lət  üçün  milli  kadrlar  yetişdirilmesi  problemi  ilə  səsleşirdi.  Əsərin  

qehrəma m Mirzə Sə fər mühəndis və həkim oğlan-larına xa lqa ö zü kimi namusla xid mət göstərməyi vesiyyət edir. 

Abdulla Şaiq in "Əsrimizin qəhrəmanları" ro manında Azərbaycan genclərinin həyatı, arzu və amalları, dünyaba-xışı 

və  əmə llə ri  ön  plana  çəkilir.  Müəllifin  ilk  bölü mlərini  hə lə  1909  ildə  yazd ığı  bu  əsərə  9  ildən  sonra,  1918  ildə  yenidən 

qayıtmasın m bir səbəbi də bu dövrdə  milli  istiqlal arzularımn  gerçəkləşməsi  imkan mın  güclənməsi və bu yol-da gənclərə 

olan ümidi, inamı ilə bağlı id i. 

Ağababa  Yusifzadənin   ro mantik  ruhlu  "Sın ıq  qanad"  əsəri  1918-20  illərdə  Abdulla  Şaiqin  "Əsrimizin   qehre-

man larr'ndan sonra meydana çıxan ikinci  ro man nümunə-sidir.  Əsər ənənəvi məhəbbət  mövzusunda olsa da, burada örtülü 

şəkildə  ictimai  məsələlərə də to xunulur. Müəllif göstərirdi  ki, dbvlətin milli kadrlara ehtiyacını ödəmək, istedadh gənclərə 

arxa durmaq üçün varlılar da vətən-daşlıq qeyrəti göstərməli, onlara arxa olmahdırlar; millətin müstəqilliyi və xoşbəxtliyi 

hamının birliyindən, bir-birinə yardıntından asıhdır. 

Azərbaycanm  müsteqilliyə  can  at ması  Antanta  döv-lətlərini,  rus  bolşeviklərini  və  daşnakları  təşvişə  salmışdı. 

Bolşevik Rusiyası hər tərəfdən A zərbaycana qarşı fıtnələr törəd ir, ermən i daşnaklanndan istifade edirdi. Belə fıtnə-lərdən ən 

böyüyü 1918  ilin   martmda erməni daşnaklarmın  Bakıda, həmçinin  Azərbaycamn başqa yerlərinde azerbay-canlılara qarşı 

törətdikləri  soyqırımları  idi.  Bakı  sovetinin  əsasən  daşnak  quldurlarından  ibarət  olan  qoşunları  Bakıda  min lərlə 

azərbaycanlın ı  qətlə  yetirdile r,  qədim  b inaları,  məscidlə ri  dağıtdıla r,  əlya zmala rmı,  kitab xanaları  yandırdı-lar.  Məhə mməd  

Əmin  Resulzade,  Əlimərdan  bəy  Topçu-başov,  Üzeyir  bəy  Hacıbəyli,  Mirzəbala  Məmmədzadə,  Seyid  Hüseyn,  Abdulla 

Şaiq kimi qabaqcıl A zərbaycan ziyalıları ö z əsərlerində bu vəhşiliy i lenətləyird ilər. 

Bakıda ermen i daşnakların ın vəhşicəsinə yandırdıqları abidelərdən biri də  milyonçu Musa Nağıyevin oğlu  İsma -

yıhn  xatirəsinə  ucaltdırdığ ı  İs mailiyye  binası  idi.  Binanm  yandırılması  bir  yana,  millətə  qənim  kəsilən  daşnaklar  İs-

ma iliyyənin sökülməsinə ça lışırdılar. 

Azərbaycanlılara  qarşı  hazırlanan  bu  qəsdin  üstünü  aç-maq  üçün  Seyid  Hüseyn  "Hezin  bir  xatirə.  İs ma iliyyə" 

hekayəsini yazmışdı. Dərin lirizmi, güclü vətəndaşlıq duy-ğusu və publisistik ruhu ilə  seçilen bu hekayə İsma iliyyənin tarixi 

bədii salna məsidir. Vətəndaş yazıç rya görə, binanın xa lq qarşısındakı b ir-birindən dəyərli xid mətlə rindən ən q iy mətlisi onun 

siyasi  cəreyanlar  meydanına  çevrilə rək,  xa lqın  milli-mənəvi  tarixində  əvəzsiz  rol  oyna masıdır.  Qabaqcıl  A zərbaycan 

ziyalıları bu binanı  xalq m,  millətin amal və əməl dayağı,  müqeddəs və toxunulmaz  məbədi sayır, azadlıq və  istiqlal rəmzi 

kimi dəyərlendirirdilər. He -kayənin sonluğu son dərəcə həyəcanlı və dərin vətəndaş narahatlığı  ilə dolu  çağırış notları ilə  

bitir: 


"Ey  bakıh  qardaş,  ey  azərbaycanh  vətəndaş,  niyə  dayanıb  baxıyorsan?  Coş!  İsmailiyyənin,  hər  vaxt  böyük 

salonunda öz gələcəyin iiçün gün ağladığın İsmailiyyənin qarşısına gəl. Onu səndən ayırırlar. Onu lüzumsuz bir meyit kinti 

dəfn  ediyorlar.  Həm  də  sənin  gözünün  qaba-ğında  dəfn  ediyorlar.  Halbuk i  onun  məhzun  gözləri  səni  gözləyir,  sənin 

həsrətini çəkir". 

Maraqlıd ır  ki,  Seyid  Hüseynin  bu  hekayəsinden  sonra  "Yaşıl  qələm"  ədəbi  birliy i  "İsmailiyyə"  müsabiqəsi  elan  

edərək,  he min  mövzuda,  he mçin in  Azərbaycan  bayrağına  həsr  olunan bir  neçə  poetik  əsərin  de  üzə  çıxmasına  nail  olu r, 

başlıcası isə, "İsmailiyye"nin dağıdılmasımn  və onun timsalında azərbaycanhlann azadlıq  və milli istiqlaliyyət duyğularımn  

qırılmasınm qarşısı alın ır. 

Bu  mövzuya bir də qayıdan Seyid Hüseyn 1920 ildə "İsmailiyye" adlı yeni hekayə də yazmışdır.  Həmin yazıda da 

binanm  xa incəsinə  və  alçaq  niyyətlə  yandırıldığ ı,  bundan  doğan  vətəndaş  qəzəb  və  hiddəti  dərindən  duyulmaqdadır. 

"İsmailiyyə"  Cü mhuriyyət  dövrü  ədəbiyyatında  zaman m  ən  başlıca  probleminə  to xun maqla  milli  dövlətçiliyi,  milli  Hö-

ku məti, "üçrəngli, səkkizguşə ulduzlu" bayrağı be lə böyük ürəklə  alq ışlayan,  xa lqı onun qədrini bilməye  çağıran  yega-nə 

bədii nəsr əsəri idi. 

Cü mhuriyyət  dövrü  ədəbi  prosesinin  canlan masında  dramaturgiya  da  ehəmiyyətli  yer  tuturdu.  Bu   dövr  drama -

turgiyası  müasirliy i  ilə  seçilird i.  A zərbaycanm  o  zamankı  duru mu  və  gələcək  müqəddəratı  ilə  sıx  bağlı  o lan  məsə-lələr  - 

milli oyanış,  milli azad lıq  hərəkatı, istiqlaliyyət,  müstəqil dövlətçilik  məsələləri, əski  inanclara,  xalq ın yad-daşma qayıd ış 

kimi duyğular onun en yaxşı nümunəlerin in əsas mövzusu idi. Bu dövr dramaturg iyasında Azərbaycan, Turan, Qafqaz, Türk 

dünyası obrazları ço x qabarıq verilmiş-dir. 

Cə lil Mə mmədquluzadə, Hüseyn Cavid, Cəfə r Cabbarlı kimi tanın mış sənətkarlar daha məhsuldar çalışırdılar. Azər-

baycan  dramaturgiyasımn  şah  əsərlərindən  olan  "Anamın  kitabı"  (C.Məmmədqulu zadə),  "İblis"  (H.Cavid),  "Aydm" 

(C.Cabbarlı)  məh z  bu  dövrdə  yaranmışdır.  Cəfər  Cabbar-lın ın  "Ədirnə  fəthi"  və  "Trablis  müharibəsi",  yaxud  "Ul-duz"  

pyeslərin in  mövzusu  Ya xm  və  Orta  Şərqdə,  o  cü m-lədən  Türkiyədə  milli  azadhq  hərəkat mdan  götürülmüşdür.  Xüsusilə 

"Ədirnə  fəthi"  Balkan   müharibələri dövründə türk  xalq ın m istiqlal  mübarizəsi  ilə  zəngin tarixin in parlaq  bir səhifəsindən 

bəhs edir. Öz ölkəsinin və xalq ımn istiqla liy-yət və a zad lıq yollan barədə düşünən C.Cabbarlı hə min əsərləri ilə bu ideyaları 

alqışlayırdı. Müəllif milli istiqlal və dövlətçilik amallannın gerçəkləşdiyi, tarixi yetkinlik çağ- 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   34   35   36   37   38   39   40   41   ...   282


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə