Qədim Romanın yazıçısı və dövlot xadiminin Maar Porsiy Ka-
tonun (e.o. 234-124 illər) “Əkinçilik haqqında” traktatı müasirlə-
rə quldarlıq yerinin təşkili üçün m əsləhətlər vardır. Digər rnəslə-
hətlər arasında biz aşağıdakıları tapırıq: “ROmada tuniklər, toq-
lar, plaşlar, loskut odeyallar və taxta başmaklar al, Kalda və Min-
tumda - örtüklər, dəmir alətlər: oraq, bel, külüng, balta, Venafrda
- bellər, Suessdə və Lukaniyada - araba al” . Daha sonra sənəklar-
lann öz rəqiblərindən çox olan yerlər göstərilmədən əlavə malla-
rın konkret istehsalçılanna bilavasitə istınad edilır. ‘'Əgər kimsə
şirəxana üçün buraz almaq istəsə, Kazində Lusiy Tunniy, Ve-
nafrda isə - Lusiyin oğlu Kay Manniy işləyir”.
Qədim dunyada kommersiya kommunikasiyalarının formalaş-
masımn vacib amili kimi yaranan yarmarkalar olmuşdur. Adi tica-
rət yerlərindən fərqli olaraq yarmarkalar ənənəvilıklə mütəmadi-
lıklə və keçirildiyi yerə ciddi bağlanmaqla fərqləııirdi. İlk yar-
markalar (mercatus) ilkin roma tarixi dÖvründə (e.ə. V əsri 3 əs-
rin əw əli). Yarmarka ticarətinin mərkəzləri daha çox səcdəgah-
lar olmuşdur. Onlar arasında Alban dağında Latın Yupiterinin
məbədi, Romada Ventındə Diana məbədi və s.
Özlərinı roqiblərdən fərqləndirmək üçün qədim sənətkarlar
və ticarətçilər satılan maüara Öz fırma nişanlarını vururdu.
Bu məqsədlə sahibkarlar Öz müəssisələrinin fırma nişanlannı
daxil edirlər. Beləki artıq qədim Pompeydə mehmanxanalar aşa-
ğıdaki adlar daşıyırdı: “Qartal yamnda”, “Qılınc altında”, “Qızla-
rın yanında”, “Fil” və s.
Ticarət yerlərində əvvəlcədən asılan real mallar yerinə müasir
piktoqramların analoqu olan nişanlar asılmağa başlamışdır. Məsə-
İən süd dükamnın yanında keçi barelyefı, bulka dükam yanmda
dəyirman çəkilirdi.
Artıq yazı yarandan bəri ilk reklam mətnləri yarannıağa başia-
mışdır. Ən ilkinləri arasmda fınikiyalı tacirlərin-doniz soyyahları-
mn mətnlərinı qeyd etmək olar. Onlar mətnləri keçdikləri yolda
olan adaların qayalannda yazırdı.
M ətnlər çox vaxtı adətən emalatxanaiarında, ticarot dükanla-
rında, mehmanxanalarda yeriəşdirirdi. M əsələn aşağıdaki qədim
roma yazısı “Burada mchmanxana ycrləşır. Üç yerlik biitün rahal-
lıqla'’.
Adoton rnətn protoreklam göndorışlərin]n daşıyıcıları daş pli-
tələr olmuşdur. Bu növ müraciətlərdən ən məşhuru yunan yuxu
yozanının mətnidir. Bu mətn qədım Misir Memfls şohorinin qa-
zmtılan zamanı aşkar olunmuş və e.ə. III əsrə aiddir. Daşda yazı
deyir: “Mən kritliyə, allahların əmri ılə yuxu yozuram. Tixeye
etibar et’\
Qəbul etmək lazımdır ki, bəzən hakimlərə və tiranlara təhrif
olunan qədim dünyanın bütün monumental əsərlərinin protorek-
lama aid etmək istəyi yaranır. Bu məntıqdən irəli gələrək reklam
muzeyinə Xeops piramidı, Semiramidanın asma bağlan və bütün
dünya möcüzəiəri daxii oimahdır. Qəbul etmək tazımdır ki, onla-
rın yaranmasında müəyyən kommunikasiya effekti əlbəttə yara-
nırdı. Lakin bununla tam razı olmaq mümkün deyil. Ən əsası ona
görə ki bu qurğulann tikintisinin osas məqsədi konkret davranış
rcaksiyalarının stimullaşdırdmasına, müəyyən hərəkətlərə cəlb
etməyə yönəlməmişdir.
Bizim dövrümüzə müasir mətn reklamının əcdadı ola biləcək
tarıxi sənədlər çatmışdır. Beləki Britaniya muzeyində saxlamlaıı
qədim misir papirusunun mətnində qulun satışı haqqında molu-
mat vardır: “O hər iki qulağı ilə əla eşidir, hər iki gözü ilə göriir.
Qida az qobul edir, onun düzlüyü və itaətinə təminat vcrir”.
E.ə. 320 ci illə qeyd olunan daha bır qədim mısir yazısında ti-
carətçinin fıl dişi ilə reklam münasibəti vardır: “Ucuzdur, çox
ucuz. Yanıma gəlin Memfıs sakinləri, gəlin görün alın”.
Aydındır ki, Qədim dünyada yazı reklamı geniş yayılmamış-
dır. Əsas səbəblər içərısində savadh insanlann az olmasım, pro-
toreklam mətnlərinin yazılmasının dərinliyini və daşıyıcıtarm de-
fısitini nəzərə almaq lazımdır. Yeri gelmişkən qcyd edək ki, təh-
sil soviyyəsi yüksək olmayan ölkələrin yerli bazarlannda carçıla-
rın pullu xidmətləri geniş istifadə olunur.
Qədim dünaya müasir kütləvi informasiya vasitələrinin əcdad-
ları yaranır. Daha çox onların çapına Qədim Romada yaxıntaş-
mışlar. E.ə.59-cu ildə Qay Yuliy Sezar (e.ə. 100-49) konsul olar-
kən genış ictimaiyyətın senatm və xalq yığmcaqlarınm qərarlar;
haqqmda xəbərdar etməyə dair sorəncam vermişdir. Bu Acta di-
umi urbıs protoqazetinin çıxmasının ə w ə li olmuşdur. İmperator
Oktavıan Avqust vaxtında (e.ə. 63-cü il b.e.-14-cü ili) rəsrni mə-
lumata özəl xarakterli məlumatlar, “dünyəvi xronika”, boşanma
və nikah haqqmda nıəlumatlar, şənliklər haqqında məlumat və s.
yerləşnıişdir. Protoqazet acta diumi populi romani f ‘Roma xalqı-
mn gündəlik işləri”) adlandırmağa başlanmışdır. Bcləliklə acta
diumı pressada reklam və xarici şit reklamınm əvvəli olmuşdur.
Protoqazetin yerinə yetirdiyi funksiyanı album (lat. Albumus-
ağ) adlanan qədim roma ictimai binalanmn əhənglə örtülmüş di-
varlan yerinə yetirirdi. Onlann səthində qara boya ilə rəsmi mə-
lumat “nəşr olunurdu”.
Protoreklam nöqteyi nəzərdən şəhərlilərin evlərinin dıvarla-
rında cızılmış və ya yazılnıış yazılar “qrafiti” (lat.qrafıo-cızıram)
daha zəngindir.
Divarüstü siyasi reklamın edillərə seçki zamam nümunələriıı
göstərək. ‘kQızıl işləri ustalan hamısı edil kimi Qay Kuspiy Pan-
su-nu seçməyı təklif edir”, “Bərbərlər: Yuliy Trebiyi”, “Bahqçı-
lar edil kimi Popidiy Rufu seçin”, “Kim Kvintiyi seçmirsə, o eş-
şək yanmda otursun”, “Qonşular oyanın və Ampliata səs vcrin”.
Bəzi qrafıtilərdə siyasi antireklam elementləri vardır. Burada
siyasi rəqiblər karikatura şəklində təsvir olunur.
Qraffıti vasitəsi ilə reklam predmeti adətən tanıaşalar olmuş-
dur: “edil Avla Svetiy Tserta ntn qladiatorlar qruppu Pompeydə
iyul kalendalan qarşısmda gündə vuruşacaq. Döyüş vəhşi hey-
vanlarla olacaq. Pərdə vurulacaq”. Bu müraciətdə sponsorluq ele-
mentlərin aşkar etmək mümkündür. Məlumdur ki, bir çox qədim
roma dovlət xadimləri elektorat üçün tamaşa təşkil etməklə nail
olurdu.
Qrafıtik şəklındə məişət xarakterli özəl elaıılar olmuşdur:
“Əgər kimsə dekabr kalendalan əvvəl yeddinci gündo at görübsə,
onu Kvints Desiy Qilyarın yanına gətirsin’, “Bu dükandan mis
qab itib. Qaytarana 65 sestersiy ödənəcək. Oğrunu göstərənə
(sonrası şıfrələnməyıb)”
Dostları ilə paylaş: |