XIV FƏSİL. REKLAMIN QƏDİM DÜNYADA
YARANMASI. MÜASİR İNKİŞAF İSTİQAMƏTLƏRİ
14.1.
Reklamın Qədim dünyada yaranması
14.2.
Reklam orta əsrlərdə
14.3.
Yeni dövrün Qərbi Avropa və Amerika reklamı
14.4.
Reklam və onun əsas funksiyaları
14.5.
Reklam müraciətinin hazırlanması. Reklam ya-
radıcılığının problemləri
14.6.
Reklamın informasiya təminatı
Müasir insanın həyatını reklamsız təsəw ür etmək mümkün de-
yil. Reklam - insan fəaliyyətinin dinamik, sürətlə inkişaf edən sa-
həsidir. Artıq bir çox yüzillikdir ki, insanın yoldaşı olaraq o insanla
bir dəyişir. Reklamın xarakteri, onun məzmunu və forması cəmiy-
yətin istehsalat qüvvələrinin inkışafı ilə dəyişməyə məruz qalır.
Reklam dialektikasımn qlobal amilləri istehsalat, ticarət və rnaliy-
yə tələbatlandır, dövlət idarə forması, müxtəlif dinı konfessiyala-
rın məqsədləri oimuşdur. Bundan əlavə reklam düzgün olaraq
ümumbəşəri mədəniyyətin bir hissəsi kimi dəyərləndınlir.
Reklamın üzünü konkret vaxt kəsıyində təyin edən amillərin
siyahısını davam etdirmək olar. Lakin onların faktiki reallaşması-
nın qısa təsviri çox faydalı ola bilər. Bizim fıkrimizcə müasir rek-
lamın başa diişülməsi onıın ınkişafının əsas tarixi mərhələlərinin
təhlili olmadan tam ola bihnəz. Bu zaman qeyd ctmək iazımdır
ki, bu təhlıl tarixi-mədənı məqsədlərdən daha çox peşəkar-praq-
matik məqsədlər güdür. Bölınənin müasir marketinq kommumka-
siyalarınm müasir vasitələrinin qenezisinin əsas mərholəlorinin
ilk növbədə reklamı tədqiq etməkdir.
Biz həmçinin bu kommunikasiyalann sosial-iqtisadi hallannın
dərin təhlilini verməyi məqsəd kimi qoymannşıq. Mövzunun di-
daktik xarakterini nəzərə alaraq əsas diqqət reklamm ınkışafının
əsas mərhələlərinin təsvirinə və konkret tarixi nümunələr şəklin-
də verilməsinə yönəlmişdir.
14.1. Reklanıın Qədim dünyada yaranması
Artıq qədim sivilizasiyalarda istehsalat və sosial münasibətlə-
rin inkişafı insan qruplanna nəzərdə tutulmuş informasiyamn ötü-
rülməsi vacıbliyin şərtləndirir. Bu infonnasiyanın bir hissosi ad-
resatları müəyyən hərəkətlərin həyata keçirilməsinə əmin et-
məkdən və stimullaşma elementləri vardır. Məhz bu məlumatlar
müasir reklamın əhəmiyyətli cizgilərim göstərirdi, bu da kommu-
nikasiyaların bu istiqamətini protoreklam kimi qiymətləndirməyə
əsas verir.
Protoreklam kommersiya kommunikasiyalarınm ilkın inteqra-
siya olunmuş forması olmuşdur, o kommunikasiya vasitələrinin
ilkin formalannı birləşdtrir, onlar vaxt keçdikcə müstəqil inkişaf
əldə etmişdir. Protoreklamın elementləri kimi hal-hazırda inkişaf
etmiş marketinq kommunikasiyalannın cücərtiləri olmuşdur, mə-
sələn reklam, birbaşa marketinq, tələbatm stimullaşdırılması, yar-
markalar, sponsorluq və s.
Ən qədim ticarətçilər alcılarla əlaqələri birbaşa söz müraciət-
lən vasitəsi ilə yoluna qoyurdu. Satış yerləri sattcıların təkrar olu-
nan və güclü səs sadalan ilə qeyd olunurdu. Təsadufı deyil ki7
“reklam” sözü reclamo (reclamare) - səsi təkrarlamaq, yenidən
qışqırmaq, çağırmaq, etiraz etmək mənsam bildirir.
Qədim roma mütəfəkkiri Lusiy Aney Seneka (e.ə. 4 il - b.e.65
ili) Susiliyə LIV məktubunda şəhər həyatının tipik şəklini belə
təsvir edir: “Hal-hazırda mənim ətrafımda çoxsəsli qışqırıq var-
dır: axı mən hamam üzərində yaşayıram. Təsəvvür ele ki, bu səs
müxtəlifliyindən öz qulaqlarına nifrət etmək olar...Bundan əlave
hələ pirojki və kolbasa satanlar varv.
İstehsakçılara söz təsirınin genişlənməsində tələbat artdıqda
bu informasiya funksiyası carçı institutu yaradır. Carçı - ticarətçi
tərəfındən xüsusi ilə tutulmuş insandır, onun vəzifəsi alıcıların
çağırılınası və onu tutan insanın mallarımn təriflənməsı olnıuş-
dur. Carçı xidmətlərinin istifadəsimn vacib üstiinlüyü şifahi pro-
toreklamın satış yerindən qıraqda istifadə etməsino iınkarı yara-
dır. Digər sözlərlə mal haqqında informasiyam yalmz satış yerin-
də almaq olmazdı. Bu şifahi kommunikasiya sərhodlorini geniş-
ləndirmişdi.
Carçılar ilkın olaraq qədım misirlilərdə yaranmışdır, ardıeıl
olaraq qədim yahudilər, yunanlar və romalılar tərəfmdən istifadə
olunmuşdur. Bu peşə o qədər yayılmışdır və yüksok ictimai statu-
sa malik olmuşdur ki, carğı funksiyaları ilə qədiın roma ticarət
Allahı Merkuriyə verilmişdir. Roma yazıçısı Apuley (125 yaxın)
“Metamorfozlar” romanında təsvir edir ki, sevgi allahı Venera,
qaçan Psixeyam tapmaq istəyərkən Merkuriyə müraciət edir:
“Emənə heç nə qalmır ki, sənin carçılığın vasitəsi ilə ümumxalq
yolu ilə deyim ki, onun yerini göstərən şəxsə mükafat verilocok-
dir...’\ Merkuriy dərhal qulaq asdı, bütün xalqları gəzdi və ona
tapşınlan işi icra edərək dedi ki; “Əgər kimsə qaçmışı qaytarsa və
ya tacır qızı, Veneraııın qulluqçusu Psixeyanm harada olmasını
bilən Merkuriyə bu haqda xəbər versin”. Bu aksiyanın yüksək ef-
fektivliyi diqqəti cəlb edir, daha sonra yazıhr ki: “Merkurinin bu
elanından sonra bu cür mükafatı almaq istəyi bütün insanları axta-
rışa cəlb olunmağa sövq etdi”.
Qədim Yunanıstanda carçıların çağmşlan adətən nəğmə-po-
ctik formaya malik olmuşdur.
Protoreklamın ıstifadə sahələrinin çoxluğunu qeyd etmok la-
zımdır. Bu iqtisadi münasibətlərdir, özəl həyatdır, tamaşalann
təşkilidir, siyasətdir və s. Carçılann bəziləri dövlət qulluğunda
olmuş,buna görə pul almış, digər hissəsi bu işi Öz sənəti ctmişdir.
Yuxanda qeyd olunan verbal kommunikasiya vasitələrinə in-
sanlann “ağızdan ağıza” ötürülən informasiyanı əlavə etmək olar.
Bir sözlə bu vasitəni xəbər kimi təyin etmək olar. Xəbər vasitosi
ilə istehsal olunan malların keyfıyyəti haqqında məlumatlar uzun
m əsafələrə yayılmışdır, bununlada qədim sahibkarları öz etibar
və şöhrətinin qayğısına qalmağı stimullaşdırırdı. Sonradan yaxşı
şöhrətli onun sahibi üçün ışləyirdi.
Dostları ilə paylaş: |