Protoreklam elementlərinin belə kütləvi ınkışafı onun tənızinı-
lənməsının sısteminin formalaşması ehtiyacını yaratmışdır. . Be-
ləki qrafıtinin çox olması və onlarm fonnasından narazı olaıı şə-
hər hakimiyyəti yazırdı: “Burada yazmaq qadağandır, burada ya-
zılanın vayıdır. Onun heç uğuru olmasın’\
Artıq o zaman reklamm həqiqılıyinə nəzarət ciddı problem ol-
muşdur. Qədim roma edillərindən birinin sərəncamında qeyd
olunmuşdur: “Çalış ki, bir sıra qulların satışı haqqında elan elə
tərtib olunsun aydm olsun ki, kim xəstədir kimin fıziki çatışma-
mazlığı var, kim qaçnnşdır və ya cəzasız qalmış cınayatkardır
Qədim dünyada protoreklamın formalaşmasmın təhlinin bəzi
nəticələrin göstərsək, əsas nəticələr aşağıdakılar ola bilər:
1. İctimai kommunikasiyalann xüsusı növü kimi protoreklamın
formalaşmasını təyin edən əsas amil iqtisadi, siyasi, ıctıami,
şəxslərarası münasibətlərin inkişafı olmuşdur. Bu münasibətlərin
səviyyəsi protoreklam göndərişlorinin formasm və məzmunun
göstənnişdir.
2. ProtorekLamın ılk sifarişçıləri kiçik ticarətçilər və sənətkar-
lar, siyasətçilər, din xadimləri, tamaşa təşkilatçılan olmuşdur.Bu
protoreklamm istifadə sahələrinin çozlu olmasmı şərtləndirmiş-
dir.
3. Protoreklam münasibətlərinin əsas məqsədı potensial isteh-
lakçılann məlumatlandınlması olmuşdur Protoreklamın sifarişçi-
ləri arasında rəqabət artdıqca göndərişlərin stimullaşdırıcı istiqa-
məti güclənir.
4. Protoreklamm istifadə olunan vasitələri arasında verbal
kommunikasiyalar üstünlük təşkil edir. Yazılı, çöl reklamı, həm-
çinin satış və yarmarka yerlərində kommunikasiyalar ılkın inkişa-
fa nail olur. Firma stilinin ilk elementləri yaranır.
5. Kommersiya kommuııikasiyalannın hazırlanması və reallaş-
ması ilə onlann inisıatorları məşğul olur: tacirLər, sənətkarlar, özəl
şəxslər və s. Həmçinin qeyd etmək lazımdır ki, qədim protorekla-
mistlərdə təcrübə yığıldıqca xarici mühıtdə vəziyyətin dəyişməsi
ilə reklam münasibətlərinin fonnası və məzmunu təkmilləşir, pro-
toreklam göndərişlərinın hazırlanmasmda peşəkarlıq artır.
Özünü yoxlamaq üçün suallar
1. Qədim dünyada protoreklamm yaranmasının və inkışafının
əsas səbəblərin deyin
2. Qədim dünyamn protoreklamınm və müasır kommersıya kom-
munikasiya qurulması vasitələrinin oxşarlıqlan və fərqləri nədir?
3. Qədim dünyada şifahi kommunikasiyalann yayılmasımn
əsas prinsiplərini sadalaym.
4. Protoreklam vasitəsi kimi lÖvhələrə qısa xaraktcristika vcrin.
5. Acta diumi və müasir kütləvi informasiya vasitələri arasm-
da ümumilik nədir?
6. Qədım roma qraffıti kommersiya və şəxsi münasibətlərin
vasitəsi kimi.
14.2. Reklam orta əsrlərdə
Ümumqəbulolunmuş dövrlənməyə müvafıq olaraq orta əsrlor
tarixinin iiç əsas mərhələsin qeyd edirik. . İlkin orta əsrlər varvar-
lann Qərbi Roma imperiyasına hücumu ılə başlayır. İkinci dÖvr fe-
odal münasibətlərin inkişafını xarakterizə edən klassik orta əsrlər.
Nəhayət, son orta əsrlər Böyük coğrafı kəşflər dövrü İIə başa çatır.
İlkin orta əsrlər köhnə antik sivilizasiyanm məhv olunması və
ilkin Qerman feodalizminın qurulması ilə xarakterizə oluna bilor.
İqtisadiyyat - natural təsərrüfata keçir, siyasət - hərbi gücün haki-
miyyətinə, mədəniyyətə - dini ideologiyanm bolüşməz hakimiy-
yətinə keçir. Bu sahələrdə hər hansı bir seçim etmək imkam ol-
madığmdan özü-özlüyündə reklama tələbat azalır. Bunun iiçün
məntiqidir ki, bəşəriyyət tarixinin bu dövrü reklamm inkişafımn
əhəmiyyətli təsdiqlərini saxlamamışdır.
Klassik orta əsrlər döründə də natural təsərrüfatm üstünlük
təşkil etməsi xarakterikdir. Eyni zamanda sənətkarlığın inkişafı
Qərbi Avropada şəhəriərin inkişafına imkan vermişdir. Baxdığı-
mız problem nöqteyi nəzərdən sex təşkilatlanmn yaranması vacib
amil olmuşdur.
İlk sex 1061-ci ildə yaranrruşdır. XII əsrin sonuna yaxın sex təş-
kilatları hər yerdə yayılmışdır. Onlann reklamın inkişafma ınənfı tə-
siri onunla müəyyənləşır ki, scxlər qarşısında aşağıdaki moqsədlər
qoyulmuşdur: 1) sex təşkilatları üz\1əri arasında rəqabotin oluıama-
sı; 2) özlərini xarici rəqabətdon etibarlı müdafıə ılə təmın etmok; 3)
sex sənətkarlannın əmək hasılatımn artma.sma ciddi nəzarət.
Belə bir reqlamentasiya rəqabəti mümkünsüz edirdi, Rəqabət
isə məlum oiduğu kimi reklamın inkişafmın əsas amillorindən biri-
dir. Həmçinin sənətkarların sex təşkilatı şəhər əhalısinin tələbatını
tam ödəyə bilmirdi. Alman tarıxçisi Karl Byuxer (1847-1930) hə-
min dövrün iqtisadi vəziyyətini belə təsvir edir: “Şəhər istehsalçısı
öz mallannın şəhərdə və şəhər ətrafında satışmın müstəsna büqu-
quna malik olduğu kimi, şəhər istehlakçısı həmin sahə daxilində
gətirilən mallarm alınmasımn müstəsna hüququna malikdir’\
Əhalinin Qədim dünyada olduğu kimı yüksək təhsil səviyyəsı-
nə malik olmadığmdan, şifahi reklam üstünlük təşkil edir. Bu şə-
raitdə carçılıq institutu inkişaf edir: XII-XIII əsrə aid sex statusla-
rında “Paris sənətkarlıq və ticarət reqistri” carçılara həsr olunub:
‘'H ər bir Paris carçısı E yazıldığı ilk gündon və çıxanlan günə qo-
dər tacirlər qardaşhğma, bazar günündən başqa 1 denye vcrməli-
dirEParis carçısı istənilən tavemaya gedə bilər, orada çaxır istoyə
bilər. Carçı öz tavemasından ən azı 4 denye almalıdır, daha çox
isə o and altmda almamahdır. Carçı böyük postdan, bazar günün-
dən, cümədən, miladın səkkiz günündən başqa giində 2 dofo ça-
ğırm alıdır'. Gördüyünüz kimi əməyin reqlamenti dərəcəsi dıgər
peşəkar sexlərin üzvləri kimi yüksəkdir.
Bilavasitə tacirlərə və sənətkarlara özlərinin carçı funksiyala-
rını yetirmək qadağan olurdu. Həmın vaxtın ingilis statusunda
qeyd olunurdu: “Kimsə nəyisə satmaq istəyirsə, o bunu carçı va-
sitəsi ilə etməlidir. Heç kim nəyisə öz çağırışı ilə reklam edo bil-
məz. Kimsə belə hərokət etsə, canişir onu məhkəməyə və cəri-
m əyə cəlb olunur. İkinci dəfə ondan bütün əmlak alına bilor” . Bu
tarıxi nadir hallardan biridir ki, inzibati üsullar reklamın inkişafı-
na mane olmur, əksinə şərait yaradır.
G ələcəkdə son orta əsr döründə carçılar heç də həmişə baki-
mimyyətin qərarları haqqında informasiyanın yayılmasım təmin
edə bilərdi. Nadir hallarda əl ilə yazılan uçan kağızlar adlanan is-
Dostları ilə paylaş: |