114
eyni zamanda əsərin milli meydan teatrının oyun təsvir estetikasının poetika
səciyyələri əsasında işlənilməsi ilə seçilir.
Çağdaş Azərbaycan mədəniyyətinin patriarxı M.F.Axundzadənin əbədiyaşar
irsinə tükənməyən marağım məni A.Mədətovun «Şeytan» kitabında sonda verilmiş
«İdrak işığında» pyesini əvvəl oxumağa sövq etdi. Bəri başdan deyim ki, həyat və
yaradıcılığına heç kimlə müqayisəolunmaz dərəcədə maraq göstərdiyim, meyil
saldığım, əsərlərini, xüsusi ilə məqalələrini az qala əzbərdən bildiyim M.F.
Axundzadənin xalqımızın tarixində və taleyində misilsiz xidmətlərinə, milli-
mədəni inkişafımızdakı yeri və roluna işıq salan bu əsəri mütaliə etməkdən çox
məmnun qaldım. Dram əsərlərinin janr, forma, dil-üslub, tipologiyaları barədə
çoxsaylı ədəbi materiallara, elmi-nəzəri mənbələrə istinad etmədən də, iddia etmək
olar ki, A.Mədətovun «İdrak işığında» pyesi məzmun, ideya cəhətdən nə qədər
aktual, maraqlı və əhəmiyyətlidirsə, forma, kompozisiya baxımından da
özünəməxsus və orijinaldır. İki hissəli tarixi dramın qəhrəmanları Mirzə Fətəli,
oğlu Rəşid bəy, milli mətbuatımızın banisi H.Zərdabi, Tiflisin general-qubernatoru
D.Staroselski, baron Aleksandr Pavloviç, Mirzə Hüseynxan, Mirzə Yusifxan,
Makulu Sahib, altı nəfər aktyor və Mirzə Fətəlinin məşhur komediyalarındakı bəzi
obrazlar: Müsyo Yordan, Divanbəyi, Birinci ərizəçi, İkinci ərizəçi, Heydər bəy,
Hacı Qara, kimyagər Molla İbrahim Xəlil, Hatəmxan və digərləridir.
Maraqlı və diqqətçəkəndir ki, bütün dialoq, monoloq və səhnələr M.F.
Axundzadə ideyalarının daha qabarıq və canlı verilməsinə xidmət edir,
ümumiyyətlə, bu pyesi M.F. Axundzadə ideallarını təcəssüm etdirən, onları sərf-
nəzər edən, bir-bir göstərən ədəbi mənbə də adlandırmaq olar. Müasir və hətta
gələcək Azərbaycan cəmiyyətinin seçdiyi, getdiyi yolun bütün konturları Mirzə
Fətəlinin qələmində əksini tapmışdır. Demokratiya, azadlıq, insan haqları, elm,
mədəniyyət, tərəqqi, təhsil, sivilizasiya M.F. Axundzadənin vəsf etdiyi, arzuladığı
ali, bəşəri dəyərlərdir, mütilik, köləlik, fanatizm, ətalət, cəhalət, yalan, fırıldaq,
xəsislik, hərislik isə onun cəmiyyət üzvlərində görmək istəmədiyi məziyyətlərdir.
Dramaturq Arif Mədətov pyesdəki 6 nəfər aktyorun dili ilə Mirzə Fətəli
düşüncələrini, ideyalarını bəyan edir: «Qoy bizim millətimizin də bir az gözü açılıb
fanatiklikdən çıxsın, vətənpərvər olsun…; «bəşəriyyətin qələbəsi və səadəti ancaq
o zaman mümkün ola biləcəkdir ki, insan ağlı tamamilə əbədi həbsdən azad
edilsin, bütün işlərdə və fikirlərdə rəvayətlər deyil, insan ağlı yeganə sənəd, sübut
və hakimi - mütləq kimi tanınsın»; «… təqlid boyunduruğunu boynumuzdan ataraq
qaranlıqdan işığa çıxaq, azad və sərbəst fikirli yaşayaq»; «fanatik əqidələr xalqın
haqgörən gözünə pərdə çəkir, dünya işlərində yeniliklər və yüksəlişlər yaratmasına
mane olur» və s. və i.
A.Mədətov aktyorların dialoquna Mirzə Fətəlini cəlb etməklə bir tərəfdən
səhnəyə bir sanballılıq, canlanma gətirir, digər tərəfdən əsl xalq xadiminin obrazını
təqdim edir. Onun fəlsəfi, müdrik, uzaqgörən kəlamları oxucunu, tamaşaçını
ovsunlayır, düşündürür, səfərbər edir: «Gəlin əl-ələ verək. Xalqın xoşbəxtliyi
barədə düşünək…Bilik elə bir şeydir ki, başqalarına bağışlanılmasa, onun sahibi
dərdə düşər, ömrü qüssə və kədər işində keçər…», «nəğmə oxuma, haramdır,
nəğməyə qulaq asma, haramdır, rəqs etmə, məkruhdur, rəqsə tamaşa etmə,
məkruhdur, saz çalma, haramdır, saza qulaq asma, haramdır, şahmat oynama,
115
haramdır, nərd oynama, haramdır, şəkil çəkmə, haramdır, mənzilində heykəl
saxlama, haramdır, halbuki, bunların hər birisi müəyyən ölçüdə olursa, insanın
düşüncəsinə cila verir, əqli saflaşdırır və artırır». M.Fətəlinin ayrı-ayrı bədii və
publisistik əsərlərində irəli sürdüyü fikriləri, müddəaları A.Mədətov pyesdə onun
öz dilindən səsləndirir. Mirzə Fətəliyə görə, cəmiyyətdə asayişin və səadətin
bərqərar olması, ədalətin zəfər çalması üçün qanunların olması, millətin bəsirət və
elm sahibi olması zəruridir. Böyük filosof-yazıçısının fikrincə, fanatizm xalqı
qabiliyyət cövhərindən, insanlıq şərəfindən məhrum edir, fanatizm insanların
əlindən azadlığı alır, fanatiklər yüksək fikir və sağlam ağıl sahiblərinə danışmaq
imkanı vermirlər, onları mənəvi zövqdən məhrum edirlər, fanatizm qadını ömrü
boyunca bədbəxt edir.
Bütün həyatını xalqının maariflənməsinə, tərəqqisinə, elmə, təhsilə, əlifba
islahatına həsr edən Mirzə Fətəlinin bu işə nə qədər diqqət, enerji sərf etdiyini, eyni
zamanda cəhalətlə dolu cəmiyyətə qarşı inadkar və fədakar mübarizəsini əyani
göstərmək üçün dramaturq A.Mədətov maraqlı priyom işlətmişdir. O, səhnədəki
aktyorlara müraciət edərək, paylamaq üçün onlara verdiyi kitabların taleyi ilə
maraqlanır. Məlum olur ki, «bir müsəlman kitaba yaxın düşmür», bu azmış kimi,
M.Fətəlinin - kitab müəllifinin ünvanına hədyanlr, təhqirlər yağdırılır. Hələ bu
harasıdır?! Günlərin birində bir mollanın təhriki ilə kitabların bir qisminə od vurub
yandırırlar, bir qismini də ermənilərə satıblar.
Çox ibrətamizdir ki, Mirzə Fətəli bu zərbələrdən sonra sarsılmır, sınmır,
yolundan əqidəsindən dönmür, sabaha inamını itirmir: « Camaatın avamlığına
baxma, mən səpdiyim toxum münbit torpağa səpilib. Mən millətimizin gələcəyinə
və xoşbəxt günlərinə xatircəməm…. Hər bir qaranlığın axırı işıqdır və mənim
millətim də yəqinimdir ki, əbədi zülmət içində deyil, onun da bir işıqlı günləri
var… ».
Pyesin «Bir neçə söz» adlı epiloqunda müəllif A.Mədətovun da qeyd etdiyi
kimi, «əsər tarixi sənədlər əsasında qələmə alınmışdır.» M.F. Axundzadənin
çoxşaxəli ədəbi, ictimai-siyasi fəaliyyəti xronoloji ardıcıllıqla, konkret mənbələrə
istinad edilərək təqdim olunur. Məsələn, pyesdə oxuyuruq: «İkinci aktyor. 1851-ci
il 6 fevral, «Qafqaz» qəzeti bu yaxınlarda Mirzə Fətəli Axundovun iki
komediyasını çap edəcəyini xəbər verir»; «Üçüncü aktyor. Ştabs kapitan Mirzə
Fətəli Axundovun yazılı məruzəsi. 04.05.1853-cü il Tiflis»; «Birinci aktyor 13 may
«Qafqaz» qəzeti. «Bakıdan bizə yazırlar ki, keçən aprel ayının 17-də xeyriyyəçilik
məqsədi ilə ikinci teatr tamaşası vermişlər»; «Beşinci aktyor Tiflis. Qafqaz
Canişinliyi Baş İdarəsi naçalniki dəftərxanası 284 nömrəli təliqə ilə Qafqaz
senzorundan soruşmuşdur…». Yeri gəlmişkən deyək ki, A.Mədətov arxiv
sənədlərinə, məxəzlərə istinad etməklə, bir tərəfdən oxucunu tam inandırır, digər
tərəfdənsə, Mirzə Fətəlinin iş üslubuna, sənədlərlə işləmək səriştəsinə sadiq
qaldığını nümayiş etdirir. «M.F.Axundovun yeni əlifba layihələri və məktubları»
adlı məqaləsində professor Həmid Məmmədzadə yazır: «Yazıçı və şairlərimizin
çoxunun arxivi itib batmışdır. Bizə gəlib çatan arxivlər içində M.F. Axundovun
bilavasitə özü tərəfindən yaranıb nizama salınmış arxivi zənginliyi və yaşı etibarı
ilə birinci yeri tutur… Bu fondda mütəfəkkir yazıçının, demək olar ki, bütün
əsərlərinin əlyazmasını, onların müxtəlif variantlarını, onlarca məktublarının
Dostları ilə paylaş: |