Dərslik Prof. S.İ. Seyidov və prof. M.Ə. Həmzəyevin elmi redaktorluğu ilə



Yüklə 3,93 Mb.

səhifə20/191
tarix17.09.2017
ölçüsü3,93 Mb.
növüDərs
1   ...   16   17   18   19   20   21   22   23   ...   191

62

Beləliklə,  üçüncü mərhələyə keçərkən daha mürəkkəb

əməliyyat yerinə yetirmir.  Davranış aktında vahid prosesdə

birləşdirmələr hissələrə ayrılır.  Göründüyü kimi,  intellekt o

zaman yaranır ki,  hazırlıq prosesi keçilsin,  bu və ya digər

əməliyyat, vərdiş birləşərək həyata keçirilsin.

İntellektual davranış cəhd və sınaq üzərində deyil,  yeni, 

fərqli şəraitdə ondan istifadə üzərində qurulur. Məsələn, metal

tor çəkilmiş çəpərdən toyuq necə keçir? Bayıra çıxmaq üçün o

kor-koranə şəkildə o tərəf bu tərəfə qaçır.  Nəhayət,  təsadüf

nəticəsində o çıxış yolunu tapır.  Ali heyvanlar (quşlar)  isə

özlərini fərqli şəkildə aparırlar.  Onlar da bir sıra sınaq

hərəkətləri edirlər.  Lakin bu sınaqlar kor-koranə deyil, 

əməliyyat hərəkətləridir.  Qapısı bağlı qəfəsdən çıxmaq üçün

meymun öyrəşdiyi,  əvvəllər istifadə etdiyi lingi fırladır.  Bu, 

səmərə vermədikdə lingi gəmirməyə başlayır. Daha sonra isə o

yeni metod axtarır və çıxmaq üçün düzgün həll üsulunu tapır. 

Bu situasiya göstərir ki, meymun vəziyyətdən çıxmaq, onu həll

etmək üçün «düşünə bilir».

İntellektual davranışa malik olan heyvanlar üçün ətraf

aləmin inikası necə baş verir?

İntellektual davranışın ilk mərhələsi növbəti,  ikinci

mərhələyə hazırlıqdır.  Növbəti mərhələ isə heyvanın yalnız

ayrı-ayrı şeyləri qavraması yox,  həm də onlar arasındakı

münasibəti müəyyənləşdirməkdir.  Heyvanın intellektual dav-

ranışının inkişafı nəticəsində onda anatomik-fizioloji dəyişiklik

baş verir.  Bu ilk növbədə baş beyində gedən dəyişikliklərlə

bağlıdır.  İnkişaf daha çox beynin alın nayihəsində müşahidə

olunur.  Meymun beyninin bu sahəsi götürüldükdə o hətta iki

mərhələli əməliyyatı yerinə yetirə bilmir.

İntellektual davranış insanabənzər meymunlarda özünün

ən yüksək səviyyəsinə çatır. Onu heyvanların psixi inkişafının

son həddi,  insan şüurunun başlanğıc sərhəddi də hesab etmək

olar.


Yuxarıda deyilənlərdən göründüyü kimi ən yüksək intel-


63

lektual davranışa malik olan heyvanların da davranışı bilavasitə

maddi tələbatların ödənilməsi ilə bağlıdır.  İnsan fəaliyyəti isə

onlardan keyfiyyətcə tamamilə fərqlidir.



Özünü yoxlamaq üçün sual və tapşırıqlar

1. Psixikanın filogenezdə inkişafı ilə bağlı materialist və

idealist yanaşmanın fərqi nədir?

2. İnsan psixikasının inkişafında sosial-iqtisadi amillərin

rolu barədə fikirlərinizi şərh edin.

3. Tropizm nədir və onun hansı növləri vardır?

4. İnstinktiv davranışla vərdişlərin fərqini göstərin.

5. İntellektual davranış nədir?

6. İnstinktiv davranışla intellektual davranış arasındakı

oxşar və fərqli cəhətləri izah edin. 



Ədəbiyyat

Bayramov Ə.S., Əlizadə Ə.Ə.. Psixologiya. Ali

əktəblər üçün dərslik. Bakı, 2002.



Ümumi psixologiya. A.V.Petrovskinin redaktorluğu lə

ruscadan tərcümə. Bakı: Maarif, 

1982.

Maklakov A.Q. Obhaə psixoloqiə. – Piter, 2001, 

                               s.70-87.      



Tix N.A. Predistoriə obhestva. İzd. LQU, 1970.

Şoven R. Ot pçelı do qorillı. M.: Mir, 1965.


64

İKİNCİ HİSSƏ

FƏALİYYƏT VƏ ÜNSİYYƏT

3 - c ü F Ə S İ L

FƏALİYYƏT

Q ı s a   x ü l a s ə

Fəaliyyət haqqında anlayış.  Fəaliyyət insanın dərk olunmuş

məqsədi ilə tənzim olunan daxili (psixi) və xarici (fiziki) fəallığı kimi  

Fəaliyyət və şüurun dialektik vəhdət təşkil etməsi.

Fəaliyyət və fəallıq. Tələbatlar fəallığın mənbəi kimi.

Tələbatlar İnsanın dərk olunmuş ehtiyacıdır.  Tələbatların insanın

konkret həyat şəraitindən asılılığı. Tələbat və fəaliyyətin motivləri.

Fəaliyyətin quruluşu. Fəaliyyətin quruluşu haqqında anlayış. 

İş və hərəkatlar. İşin idarə olunması və ona nəzarət.

         Fəaliyyətin mənimsənilməsi. Vərdişlər və onların mahiyyəti. 

Vərdişlər və mümarisələr.  Vərdişlərin qarşılıqlı təsiri:  keçirilmə və

interferensiya. Dillərin mənimsənilməsində dildaxili və dillərarası in-

terferensiya. Bacarıqlar və adətlər.



Fəaliyyətin əsas növləri: oyun, təlim, əmək. Onların psixoloji

xüsusiyyətləri və psixi inkişafda rolu.



II.3.1.   Fəaliyyət  haqqında anlayış    

İnsan fəal varlıqdır.  O,  ətraf aləmə,  təbiətə fəal təsir

göstərir,  onu dəyişdirməklə özü də dəyişir.  İnsanla təbiət

arasındakı bu cür fəal qarşılıqlı təsir prosesi fəaliyyət

adlandırılır. Bu prosesdə insan subyekt kimi çıxış edir, obyektə

məqsədəyönəlmiş

şəkildə

təsir


göstərməklə

özünün


tələbatlarını ödəyir.  Məhz buna görə də fəaliyyət həmişə

insanın şüurlu məqsədləri əsasında, həmin məqsədlərlə tənzim

olunaraq həyata keçir.  Bu cəhəti nəzərə alaraq psixoloji



65

ədəbiyyatda fəaliyyətə belə tərif verilir: Fəaliyyət insanın dərk



olunmuş məqsədləri ilə tənzim olunan daxili (psixi) və xarici

(fiziki) fəallığıdır.

Tərifdən görünüdüyü kimi, fəaliyyət zamanı insanın həm

psixi, həm də fiziki fəallığı baş verə bilir. Bunların hər ikisində

insanın fəallığı onun öz qarşısına qoyduğu dərk olunmuş

məqsədləri ilə tənzim edilir.

Fəaliyyət və şüur qarşılıqlı dialektik vəhdət təşkil edirlər. 

Fəaliyyət prosesində insan onu əhatə edən aləmin cisim və

hadisələri ilə bələd olur,  onlara qarşı insanda müəyyən

münasibətlər sistemi formalaşır. Fəaliyyət prosesində subyektin

bilik çərçivəsi genişlənir, psixikası inkişaf edir və beləliklə də

şüurluluq səviyyəsi güclənir. Şüurun inkişafı isə öz növbəsində

fəaliyyətin məqsədəuyğunluq səviyyəsini,  onun dəqiqlik

dərəcəsini inkişaf etdirir.

   

II.3.2.  Fəaliyyət və fəallıq

Fəaliyyət insanın    onu əhatə edən əşyavi aləmlə,  onun

özünə və başqalarına fəal münasibətini əks etdirən,  onun

tələbatlarını ödəməyə yönəldilmiş prosesdir.  Fəaliyyət sistem-

dir, onun özünəməxsus daxili keçid və dəyişmələri olub,  özü-

nəməxsus inkişaf yolu vardır.  Hər hansı bir fəaliyyətin

başlanmasının əsasında mütləq müəyyən tələbat və yaxud

tələbatlar şəbəkəsi durur.  Başqa sözlə,  insan fəallığının

əsasında tələbatlar durur, onun (fəallığın) mənbəini təşkil edir. 

Tələbatlar orqanizmin mühüm daxili gücünü təşkil etməklə onu

fərdin və nəslin yaşaması və inkişafı üçün zəruri olan

keyfiyyətcə müəyyən fəallıq formasını (fəaliyyəti)  həyata

keçirməyə təhrik edir.

Özünün ilkin bioloji formasında tələbatlar orqanizmin

ondan kənarda olan,  həyat və fəaliyyəti üçün zəruri olan nəyə

isə hiss etdiyi ehtiyac kimi meydana çıxır.  Lakin ehtiyacı

tələbatlarla eyniləşdirmək düzgün olmazdı.  Tələbatlar insanın





Dostları ilə paylaş:
1   ...   16   17   18   19   20   21   22   23   ...   191


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə