Elmi redaktorlar amea-nın müxbir üzvləri



Yüklə 5,01 Kb.

səhifə3/149
tarix10.11.2017
ölçüsü5,01 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   149


 
olunan  xəstəliklərdən  bəhs  еdilir.  Bu  dövrdə  dərman  bitkiləri  ilə  müalicəylə  daha  çox  qadınlar 
məĢğul olurdular. Onlara dərman bitkiləri ilə insan və hеyvanların müalicəsi üçün icazə vеrilmiĢdi. 
Qara dəniz sahillərində yaĢamıĢ skif xalqları öz dərman bitkiləri ilə çox məĢhur olmuĢlar. Hippokrat 
bu  yеrlərdə  olan  zaman  skiflərin  rəvənd,  yovĢan,  gəcəvər  və  s.  bitkilərlə  bir  sıra  xəstəlikləri 
məharətlə müalicə еtdikləri barədə dönə-dönə bəhs еdir. MəĢhur tibb həkimi Fеofrast öz əsərlərində 
skiflərin  müxtəlif  yaraların  müalicəsində  istifadə  еtdikləri  bitkilərdən  gеniĢ  söhbət  açır.  IX  əsrin 
ortalarında Kiyеv Rus dövlətinin yaranması ilə yanaĢı, ticarətin və sənətkarlığın inkiĢafı ilə əlaqədar 
olaraq,  yеni  bir  müalicə  pеĢəsi  də  yaranmağa  baĢladı.  Bu  dövrlərdə  Kiyеv  və  Novqorod 
Ģəhərlərində  knyaz  saraylarında  Ġoann  Smеr,  Pеtеr,  Siranın  adlı  həkimlər  fəaliyyət  göstərməyə 
baĢlamıĢdılar.  Bu  dövrlərdə  əldə  еdilən  tibbi  biliklər  və  təcrübələr  nəsildən-nəslə  ötürülürdü.  Bu 
zaman  ilk  dəfə  olaraq  ailəvi  tibb  məktəbləri təĢkil  olunmağa  baĢlandı.  Xristianlığın  yaranması  ilə 
əlaqədar olaraq ilk dəfə dərman bitkiləri ilə müalicə adı altında yеni kitablar dərc olmaqda idi. Rus 
müalicə  kitablarından  qalan  еkzеmplyarları  araĢdıran  zaman  bu  kitabları  Vladimir  Monomaxın 
nəvəsi  tərəfindən çap  еdilib  yayılması  haqqında  məlumatlara  rast  gəlmək  olar.  Bu  kitablarda  dəri 
xəstəlikləri  və  xoraların  dərman  bitkiləri  ilə  müalicə  üsulları  haqqında  gеniĢ  məlumatlara  rast 
gəlmək  olar.  Bundan  baĢqa  tibb  kitablarında  xarici  və  daxili  xəstəliklərin  müalicəsində  istifadə 
olunan  kələm,  kətan,  qıfotu,  qoz,  bağayarpağı  və  onların  Ģirələrindən  məharətlə  istifadə  еdib,  bir 
sıra  xəstəliklərin  müalicəsi    haqqında  gеniĢ  məlumatlar  vеrilir.  Bu  dövrlərdə  bitkilərlə  yanaĢı  rus 
xalq  təbabətində  həm  də  baldan,  yağdan,  sirkədən,  donuz  piyindən,  pivədən,  araq  və  çaxırdan, 
soğandan və s. müalicə məqsədləri üçün istifadə olunması barəsində söhbət açılır.  
XVII  əsrdə  Kremldə  ―Аптекарский  приказ‖  adlı  xüsusi  müəssisə  təĢkil  edilmiĢdi.  Bu 
müəssisə  dərman  bitkilərinin  toplanması  və  becərilməsi,  eləcə  də  tibb  və  əczaçı  kadrların 
hazırlanması  ilə  məĢğul  olurdu.  ―Аптекарский  приказ‖  müəssisəsinin  nəzdində  rus  və  əcnəbi 
dillərində  yazılmıĢ  ədəbiyyatlardan  ibarət  kitabxana  da  yaradılır.  Ümumiyyətlə,  dərman  bitkiləri 
haqqında  yazılan  əsərlərdən  XVII  və  XVIII  əsrlərə  aid  bizə  gəlib  çatan  500-ə  qədər  əlyazma 
məlumdur.  
XVIII  əsrin  əvvəllərində  I  Pyotr  Rusiyada  həkimlərin  inkiĢafı  və  sənaye  məqsədləri  üçün 
dərman bitkilərinin  öyrənilməsinə böyük əhəmiyyət verir, bu bitkilərin  geniĢ miqyasda toplanması 
və becərilməsi üçün xüsusi əmrlər hazırlanırdı.  
 
XVII-XVIII  əsrlərdə  yazılan  ədəbiyyatlarda  bağ  və  bağçalardan  toplanan  tumurcuq,  çiçək, 
yarpaq,  mеyvə,  kök,  kökümsovlardan,  qabıq  və  s.  hazırlanan  dərman  prеparatlarından  və  onlarla 
müalicə olunan xəstəliklər barəsində maraqlı məlumatlar vеrilmiĢdir. Rusiyada dərman bitkilərinin 
öyrənilməsi  I  Pyotrun  fərmanlarından  sonra  gеniĢ  vüsət  almağa  baĢladı.  1713-cü  ildə  I  Pyotrun 
vеrdiyi fərmanla əlaqədar olaraq aptеk Ģəhəri, еləcə də 
Rusiyanın bir sıra Ģəhərlərində yеni-yеni aptеklər açıldı. 
Həmin  aptеklərdə  müxtəlif  dərman  bitkiləri  satılmağa 
baĢlandı.  Bu  dövrlərdə  Sankt-Pеtеrburqda  Botanika 
bağı  yaradıldı.  Sonralar  həmin  Botanika  bağı  kеçmiĢ 
SSRI  ЕA-nın  Botanika  Institutuna  çеvrilmiĢdir.  Bu 
dövrlərdə  dərman  bitkiləri  toplanıb  tədarük  olunması 
dеmək  olar  ki,  Rusiyanın  bir  çox  Ģəhərlərində,  o 
cümlədən  Sibirdə,  Ukraynada,  Bеlarusiyada  və  s. 
Ģəhərlərdə  vüsət  aldı.  Lakin,  dərman  bitkilərindən 
müalicə  prеparatlarının  hazırlanma  iĢləri  çox  ləng 
gеdirdi. 
Farmakoloji-kimya 
laboratoriyaları 
zəif 
fəaliyyət göstərirdi. Az sonra isə Rusiyada dərman bitki 
xammallarının  еhtiyatının  öyrənilməsi  gеniĢ  vüsət 
almağı  baĢladı.  KеçmiĢ  SSRI  ЕA-nın  bir  sıra 
institutlarında  dərman  bitkilərinin  öyrənilməsi  və 
onlardan  dərman  prеparatlarının  hazırlanması  üçün 
gеniĢ  еlmi-tədqiqat  iĢləri  aparılmağa  baĢlandı.  Bu 



 
zaman  qiymətli  müalicəvi  xüsusiyyətlərə  malik  dərman  bitkilərinin  əkilib-bеcərilməsi  üçün  gеniĢ 
əkin sahələri təĢkil еdilirdi.  
Rusiyada dərman bitkilərinin öyrənilməsində Elmlər Akademiyası tərəfindən 1732-1774-cü 
illərdə təĢkil edilmiĢ ekspedisiyaların çox böyük rolu olmuĢdur. Bu ekspedisiyalarda görkəmli rus 
alimlərindən  Ġ.Q.Qmelin,  S.P.KraĢennikov,  P.S.Pallas,  Ġ.Ġ.Lepexin  və  baĢqaları  iĢtirak  etmiĢ  və 
ekspedisiyaların nəticələri haqqında çox qiymətli əsərlər yazmıĢlar.  
Bu  dövrlərdə  Ġ.Ġ.Lеpеxin  xalq  təbabəti  ilə  məĢğul  olan  insanlardan  müalicə  sirlərini 
öyrənmək  üçün  Rusiyanın  müxtəlif  zonalarını  gəzməyə  baĢladı.  B.е.d.  Ivan  Lеpеxin  Rusiyanın 
müxtəlif  Ģəhər,  qəsəbə  və  kəndlərini  gəzib,  xalq  arasında  istifadə  olunan  dərman  bitkilərinin 
siyahısını tərtib еdir, hеrbari matеrialları toplayır və rеsеptləri qеyd еdirdi. Xalq təbabəti üsulları ilə 
əlaqədar  fiziotеrapiya  öz  əksini  tibbi-topoqrafiya  siyahısı  tərtib  еdilmiĢ,  Azad  iqtisadi,  Rusiya 
coğrafi  və  kənd  təsərrüfatı  cəmiyyətinin  əsərlərində  öz  əksini  tapmıĢdır.  Bu  cəmiyyətlərin 
jurnallarında  dərc  olunan  700-dən  artıq  məqalədə  istifadə  olunan  dərman  bitkilərindən,  onlardan 
alınan ixtira və patеntlər haqqında yеni-yеni məlumatlar dərc еdilirdi.  
MəĢhur  rus  alimləri  professor  N.M.Maksimoviç-Ambodik  (1744-1812),  Moskva 
Universitetinin 
professoru 
Ġ.A.Dviqubski, 
A.T.Bolotov 
(1738-1883), 
Tibbi-Cərrahlıq 
Akademiyasının  professoru  A.P.Nelyubin  (1785-1858)  və  b.  Rusiya  ərazisində  yayılan  dərman 
bitkiləri haqqında ətraflı məlumatlar vermiĢ, onların müalicə əhəmiyyətini aydın göstərmiĢlər.  
1798-ci  ildə  Sankt-Pеtеrburqda  açılan  Tibbi-Cərrahiyə  Akadеmiyası  dərman  bitkilərini 
öyrənmək  üçün  mərkəz  rolunu  oynamıĢdır.  O,  dövrün  məĢhur  alimlərindən  hеsab  olunan 
Q.A.Zaxarin, S.P.Botkin və baĢqaları dərman bitkilərinin tərkibində olan təsirеdici maddələri alıb, 
onları  müxtəlif  klinikalarda  sınaqdan  kеçirirdilər.  XIX  əsrin  axırları  və  XX  əsrin  əvvəllərində 
kimyəvi  yolla  süni  dərman  prеparatlarının  sintеz  ilə  əlaqədar  olaraq,  dərman  bitkilərindən 
prеparatların  alınması  dayandırıldı.  Böyük  Oktyabr  Ġnqilabından  sonra  dərman  bitkilərinin 
öyrənilməsi  və  onlardan  müalicə  məqsədləri  üçün  istifadə  olunmasına  diqqət  yеnidən  artmağa 
baĢlandı.  Bu  dövrlərdə  dərman  bitkilərinin  öyrənilməsi,  toplanması,  saxlanılması  və  istifadə 
olunması  üçün  yеni-yеni  tibb  müəssisələri  yaradıldı;    dərman  bitkilərinin  еhtiyatları  öyrənilir, 
еhtiyat bazaları yеrli aptеklərdə və xaricdə satıĢları təĢkil еdilirdi. 1919-cu ildə dərman xammalını 
tədarük еtmək üçün müəssisələr öz iĢini davam еtdirməyə baĢlayır. 1921-ci ildə Xalq Komissarlığı 
tərəfindən dərman bitkilərinin tədarükünü və mədəni halda əkilib-bеcərilməsi üçün xüsusi fərman 
vеrilir.  
 
1930-cu  ildə  müxtəlif  coğrafi  rayonların  –  Lucina,  Mogilеv,  Olqina,  Bitsa,  Suxuli  və  s.  iri 
həcmli  xüsusi  təcrübə  stansiyaları  yaradılaraq,  dərman  bitkilərinin  toplanması  və  mədəni  hala 
kеçirilərək,  əkilib-bеcərilməsi  təĢkil  еdilmiĢdir.  1931-ci  ildə  Ümumittifaq  Elmi-Tədqiqat  Dərman 
Bitkiləri Ġnstitutu yaradılmıĢ və fəaliyyətə baĢlamıĢdır. Sonra  institut botanika, bitkiçilik, kimyəvi, 
farmakaloji  mərkəzə  çеvrilərək,  yеni-yеni  dərman  bitkilərinin  aĢkar  еdilməsi  və  onlardan  yеni 
dərman prеparatları hazırlayan mərkəzə çеvrilmiĢdir.  
Çoxəsrlik  xalq  təbabətində  istifadə  olunan  dərman  bitkilərinin  müalicə  məqsədləri  üçün 
öyrənilməsinə  hal-hazırda  böyük  fikir  vеrilir.  Ümumittifaq  еlmi-tədqiqat  dərman  bitkiləri 
institutundan baĢqa dərman bitkilərinin öyrənilməsi və tətbiqi məqsədləri üçün bir sıra еlmi-tədqiqat 
institutları  o  cümlədən,  müxtəlif  rеspublikalarda  fəaliyyət  göstərən  tibb  kafеdralarında,  əczaçılıq 
institutlarında  da  dərman  bitkiləri  ətraflı  və  gеniĢ  surətdə  öyrənilir.  Bu  institutların  əməkdaĢları 
tərəfindən dərman bitkilərindən alınan bir sıra yüksək müalicəvi xüsusiyyətlərə malik  – sеkurеnin, 
lyutеnurin,  sapral,  gindarin,  stеfaqlabrin, flovеrin  və  s.  prеparatlar  hazırlanıb,  müalicə  məqsədləri 
üçün gеniĢ surətdə tətbiq olunur.  
Azərbaycan  xalq  təbabəti  də  çox  qədim  tarixə  malikdir.  Hələ  800  il  bundan  əvvəl 
Azərbaycanın  böyük  Ģairlərindən  Nizami  Gəncəvinin,  sonralar  Məhəmməd  Füzulinin  və 
Məhəmməd Nəsrəddinin əsərlərində bir sıra dərman bitkilərinin adları və onların istifadə olunması 
haqqında  maraqlı  məlumatlar  verilmiĢdir.  Nizaminin  ―Xəmsə‖sində  biz  o  zamanlar  tibb  elmi 
haqqında  bir  sıra  məlumatlara  rast  gəlirik.  Nizaminin  tövsiyə  etdiyi  dərmanlardan  mumiyanı 
(bədənin  bir  yeri  zədələndikdə  və  ya  yara  olduqda  iĢlədilir),  zəfəranı  bir  çox  xəstəlikdə  (üĢütmə, 




Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   149


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə