187
Uay-
River razılaşması
1996-
cı ildə İsrail qoşunları ilə fələstinlilər arasındakı
toqquşma zamanı vəziyyətin gərginləşməsinə əsas səbəb yəhudi
m
əskənlərinin tikintisinin sürətlənməsi idi. 1996-cı ilin sentyabrın
27-29-u
arasında Yerusəlimdə yeraltı tunel açıldı. Bu zaman güclü
toqquşma baş verdi. TŞ 1996-cı ilin sentyabrın 28-də 1073 saylı
q
ətnaməni qəbul etdi və bu məsələni mühakimə etdi. Bütün bu ha-
dis
ələrə baxmayaraq Yaxın Şərqdə sülh prosesi davam edirdi.
ABŞ-ın Merlend ştatında yerləşən Uay-Riverdə 1998-ci il oktyab-
rında ABŞ-ın təzyiqi altında İsraillə Fələstin arasında saziş
bağlandı və memorandum imzalandı. Memorandum ABŞ prezi-
denti Bil Klintonun v
ə İordaniya kralı Hüseynin iştirakı ilə
bağlandı və aşağıdakılardan ibarət idi:
1)İsrail 13,1% sahəsi olan İordan çayının qərb sahili - əyalət
A-ya, 14,2% sah
əsi olan qərb sahili əyalət B-yə ayrılır. A
əyalətində İsrail öz qoşunlarını saxlayır B əyalətində isə Fələstin
muxtariyyatı ilə birgə əyalət təşkil edir;
2)Daimi status haqqında dərhal hər iki tərəf arasında danı-
şıqlanr başlayır.
3)F
ələstin qanunverici soveti terrorizmə qarşı mübarizə ilə
əlaqədar səmərəli tədbirlər görməyi qərara alır;
4)750 F
ələstin məhbusunun buraxılması məsələsinə baxılır.
Hansı ki, onlar İsrail dövlətinə qarşı düşmən münasibətinə görə
tutulmuşdur.
Münaqişə tərəfləri arasında birbaşa danışıqların bərpa
edilm
əsi məqsədilə ABŞ prezidenti Bill Klinton tərəflərin səla-
hiyy
ətli nümayəndələrini oktyabrın ortalarında ABŞ-a dəvət etdi.
Bir h
əftə çəkən danışıqlardan sonra tarixə River (çayı) razılaşması
kimi düşən, Uay Plantşeyn (Plantasiya) razılaşması imzalandı.
ABŞ-ın təklif etdiyi varianta əsasən İsrail İordan çayının
Q
ərb sahilindəki 13% ərazidən öz qoşunlarını çıxarırdı. İsrail üç
m
ərhələdə öz qoşunlarını çıxarmalı, bundan sonra Fələstin admi-
nis
trasiyası Qərb sahilinin 18% ərazisində öz nəzarətini tətbiq et-
m
əli idi. Razılaşma noyabr ayının 2-də qüvvəyə minirdi.
188
Bütün
əvvəlki dövrlərlə müqayisədə 1998-ci il Yaxın Şərq
sülh prosesind
ə ən uğurlu il olmuşdur. Bu baxımdan 1998-ci ilin
dekabrında Bill Klintonun Yaxın Şərqə, o cümlədən İsrailə və
F
ələstin muxtariyyatına səfəri xüsusi qeyd edilməlidir. Həmin
s
əfər zamanı ABŞ prezidenti Qəzzə bölgəsində beynəlxalq hava
limanının açılışında iştirak etmişdi. 1999-cu il sentyabrın əvvəl-
l
ərində Misirin vasitəsilə Klinton administrasiyası tərəfləri yenidən
danışıqlar masası arxasına keçməyə məcbur etməyə müvəffəq oldu.
Sentyabrın 5-də Şarm-əş-Şeyxdə memorandum imzalandı. Memo-
rand
umu ABŞ dövlət katibi Madlen Olbrayt və İordaniya kralı
Hüseynin iştirakı ilə İsrail tərəfdən baş nazir Ehud Barak, Fələstin
t
ərəfindən Yasir Ərafat imzalamışlar.
Memoranduma
əsasən İsrail öz hərbi hissələrinin İordan
çayının Qərb sahilindən tamamilə çıxarılmasını 2000-ci il yanvarın
20-n
ə kimi başa çatdırmalı idi. Bu istiqamətdə birinci mərhələ
sentyabrın 10-da başa çatdırılmalı idi
1999-
cu ilin noyabrında ABŞ Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsi
F
ələstin rəhbərliyinin neqativ fəaliyyətinə dair, xüsusilə İrandan
silah v
ə digər yardımlar almasına dair faktları FAT rəhbərliyinin
n
əzərinə çatdırdıqdan sonra, onlar razılaşmalara əməl edəcəyinə
İsrail və ABŞ tərəflərini əmin etdi. Məhz bu dövrdən etibarən,
1999-cu ild
ə əldə olunmuş razılaşmaların həyata keçirilməsi
istiqam
ətində sonuncu hərtərəfli danışıqlar başlandı.
Kemp-Devidd
ə aparılmış həmin danışıqlarda İsrail Fələstinə
aşağıdakı güzəştləri edirdi ki, bunların sırasında 1948-ci il
qaçqınlarının İsrailə qaytarılması formulu da var idi.
Yaxın Şərq sülh prosesinin uzanmasına ərəb birliyində olan
ziddiyy
ət və onun bu problemə təsiri də az rol oynamamışdır.
Əgər İsrailə münasibətdə onun Fələstin torpaqlarını işğal etməsi
ir
əli sürülürdüsə, Fələstinə münasibətdə İsrailin dövlət təhlükəsiz-
liyinin t
əminatı məsələsi ön plana çəkilirdi ki, bu məsələdə də nə
F
ələstin tərəfi, nə də ərəb dövlətləri yekdil fikirdə deyildirlər.
F
ələstin müxtariyyətinə iqitsadi yardım
F
ələstin muxtariyyətinin sosial və iqtisadi cəhətdən inkişaf
etm
əsinə kömək üçün 1993-cü il oktyabrın 1-də Vaşinqtonda
189
q
ərara alındı ki, ABŞ yaxın illərdə ona 600 mln., sonrakı 5 ildə isə
2 mlrd, dollar pul ayırsın.
Bel
ə bir köməyi Avropa Birliyi də edirdi. Avropa Birliyinin
t
əşəbbüsü ilə 1987-cu ildə Fələstinlilər 4 mln. avro, 1989-ci ildə
is
ə 9 mln. avro vəsait ayırmışdı. İran körfəzində müharibə qurtar-
dıqdan sonra Avropa Birliyi ölkəsi Yaxın Şərqdə öz siyasətlərini
m
ərkəzləşdirməyə başladılar. Bu məqsədlə 1991-ci il aprelində
Luksemburqda Avropa Şurasının növbədənkənar sammiti çağlırdı.
H
əmin şurada qərara alındı ki, Yaxın Şərqdə sülh prosesini nizama
salmaq üçün f
əallıq gücləndirsin. 1996-cı ilin yanvarın 9-da
Parisd
ə fələstinlilərə iqtisadi kömək məsələsinə həsr edilmiş konf-
rans çağırıldı. Bundan məqsəd əvvəl bağlanmış müqavilələrin real-
laşması üçün iqtisadi şərait yaratmaq idi. Qərara alındı ki, bütün
terror aktları pislənilsin və danışıqlar prosesi davam etdirilsin.
Regional-iqtisadi
əməkdaşlıq və inteqrasiya istiqamətində
atılacaq addımların əsası 1993-cü ilin noyabrında Kopenhagendə
regional i
qtisadi inkişafın təmin edilməsi məqsədilə yaradılan İşçi
Qrupu il
ə qoyulmuş oldu. 1994-cü il oktyabrın 30-dan noyabrın 1-
d
ək ABŞ prezidenti Bill Klinton, Rusiya prezidenti Boris Yeltsin
v
ə Mərakeş kralı II Həsənin təşəbbüsü ilə Kasablankada birinci
Yaxın Şərq-Şimali Afrika İqtisadi Sammiti keçirildi. Qeyd edək ki,
90-
cı illərdə dörd analoji sammit keçirilmişdir. “Sammitin keçiril-
m
əsində məqsəd regionda özəl mülkiyyətin genişləndirilməsini
asanlaşdırmaq, investisiya imkanlarını artırmaq, özəl sektorda
əməkdaşlığın əlverişli imkanlarına inam və etimadı formalaşdır-
maq, regional iqtisadi v
ə ticarət əlaqələrinin genişləndirilməsinə
stimul yaratmaqdır”.
Sammitin işində ərəb dövlətləri ilə birgə İsrail də iştirak
edirdi v
ə ona qarşı tətbiq olunmuş boykot aradan qaldırılırdı. Bu
onun göst
əricisi idi ki, “ərəb dövlətləri İsrail ilə əməkdaşlıqda
maraqlıdır, lakin ərəb birliyində mövcud olan ziddiyyət buna
imkan vermirdi”.
ABŞ xarici siyasətində neft amilinin rolunun artması
Neft amilinin ABŞ xarici siyasətində əhəmiyyəti 70-ci
ill
ərdən başlayaraq daha da artmışdır. 1985-ci ildən başlayaraq ar-
tan t
ələbat 90-cı illərin əvvəllərində 43% təşkil edirdi. İdxal
Dostları ilə paylaş: |