İQTİsadiyyati



Yüklə 119,04 Kb.

səhifə4/93
tarix05.04.2018
ölçüsü119,04 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   93

Yeni Dünyada Yeniləşən Azərbaycan İqtisadiyyatı 
 
özəl kreditlərin, Beynəlxalq Maliyyə Qurumuna (International 
Financ  Corpooration  ‐  IFC)  görə,  2004‐də  50  milyard  dollara 
yüksələcəyi proqnozlaşdırılır. Dolayısı ilə əgər bir məcbur et‐
mə  davranışı  varsa  bu  BVF,  Dünya  Bankı  kimi  qurumlardan 
deyil  beynəlxalq  özəl  maliyyə  qurumlarından  gəlməkdədir. 
Ayrıca  ayrı‐ayrı  ölkə  təcrübələrindən  bilindiyi  kimi,  BVF‐dən 
borc alan ölkələrin ödəmə müddəti yekunlaşdığında borcları‐
nın müddətini uzatma şansı da mövcuddur (borcların konsoli‐
dasiyası). Fəqət özəl qurumlar ölkəni beynəlxalq arbitraj məh‐
kəməsinə  şikayət  etməkdə  və  ölkəni  çox  çətin  vəziyyətə  sal‐
maqdadırlar. Məsələn, ölkənin kredit notu düşməkdə, borc ve‐
rən ölkə tərəfindən iqtisadi sanksiyaya məruz qalmaqda, hətta 
bəzən, Cənubi Koreya timsalında olduğu kimi, borcları ödəyə 
bilməyəcəyi yönündəki açıqlamalar böhrana da yol açmaqda‐
dır. Ayrıca bu durumun neqativ reaksiya doğurması fikrimiz‐
cə  yersizdir.  Belə  ki,  özəl  kreditlər,  rəsmi  kreditlərdən  fərqli 
olaraq,  daha  çox  məcburedici  xüsusiyyətə  sahib  olmaları  ilə 
ölkələri daha çox kontrol etməkdə, beləcə kredit alan ölkələri 
də  tənbəllikdən  qurtarmaqdadırlar.  Bu  yönü  ilə  adətən  de‐
mokratik inkişaf, dolayısilə ictimai nəzarət səviyyəsinin yetər‐
siz  olduğu  inkişaf  etməkdə  olan  ölkələrdə  bu  boşluğu  dol‐
durmaqdadırlar. Dünya Bankının konkret proyektlər qarşılığı 
ayırmış olduğu ucuz faizli və uzun müddətli kreditlərin nə qə‐
dərinin  həqiqətən  bu  proyektlərə  xərcləndiyi  sual  altındadır. 
Bu fikrə qoşulmayanlara inkişaf etməkdə olan ölkələr üzərinə 
qısa  bir araşdırma  aparmağı  tövsiyə edirəm.  Amma  özəl  kre‐
ditləri istifadə edən ölkələrin belə bir şansı – daha doğru ifadə 
ilə “şanssızlığı” ‐ yoxdur. 
Yenə lokallaşma, regionallaşma yoluyla yaşanan qloballaş‐
ma  prosesində  Washington  Konsensusu  kimi  onun təbii  nəti‐
cələri  tənqid  edilə  bilər,  fəqət  önlənə  bilməz.  Çünki  bu  günə‐
şin doğuşunu əngəlləməyə çalışmaq kimi bir şey olardı. Avro‐
 
‐ 18 ‐


Yeni Dünyada Yeniləşən Azərbaycan İqtisadiyyatı 
pa  Birliyi  timsalında  konkretləşən  qloballaşma  prosesi  bunu 
keçərsiz qılmaqdadır. Avro düşüncəsinin qatı tərəfdarlarından 
biri  olan  Mundell  sərmayə  hərəkətlərinin  liberallaşdırılması, 
sabit  valyuta  kursu  və  milli  mərkəzi  bankçılığın  üçünün  bir 
arada yürüyə bilməyəcəyini söyləməkdədir. Sadəcə ikisini bir‐
likdə  tətbiq  etmək  mümkündür.  Bu  nəzəriyyəni  “Uyğunsuz‐
luq Üçbucağı” adlandırmaqdadır. Yəni əgər ölkə sərmayə hə‐
rəkətlərinin  liberallaşdırılmasına  gedirsə,  o  zaman  ya  sabit 
valyuta kursunu ‐ avro misalında olduğu kimi milli pulundan 
vaz keçərək ‐ ya da mərkəzi bankçılığı seçə biləcəkdir. 1990‐cı 
illərə qədər sərmayə hərəkətlərinin liberallaşdırılması çox aşa‐
ğı  səviyyədə  olduğu  üçün  bunun  mahiyyəti  anlaşılmamışdı. 
Məsələn,  birbaşa  xarici  investisiya  daxilolmaları  1981‐1990‐cı 
illər  arasında  5,3  faiz,  1991‐2000‐ci  illər  arasında  isə  20.8  faiz 
artmışdır.  Bilindiyi  kimi  milli  dövlətin  əsas  xüsusiyyəti  vergi 
alma gücü, mərkəzi bankçılıq kimi geniş mənada sərbəst iqti‐
sad  politikaları  həyata  keçirmə  gücüdür.  Fəqət  Avropa  Birli‐
yində (AB) Mərkəzi Bankın qurulması bu birliyə üzv olan mil‐
li dövlətlərin sərbəst pul siyasəti yeritmə xüsusiyyətini böyük 
ölçüdə əlindən almışdır. Yenə AB‐nin Maastricht Kriteriyaları 
ilə maliyyə və pul politikalarına gətirdiyi bəzi məhdudiyyətlər 
mövcuddur:  büdcə  açıqlarının  ÜDM‐yə  olan  nisbəti  3  faizi, 
toplam dövlət borclarının ÜDM‐yə nisbəti 60 faizi keçməməli, 
inflyasiya AB‐də ən aşağı inflyasiyaya sahib (ən yaxşı perfor‐
mans  göstərən)  üç  ölkənin  illik  inflyasiya səviyyəsi ortalama‐
sının ən çox 1,5 xal üzərində və uzun müddətli faiz nisbətləri, 
12  aylıq  dönəm  etibarı  ilə,  ən  aşağı  faiz  nisbətlərinə  sahib  üç 
ölkənin ən çox 2 xal üzərində olacaqdır və nəhayət, son 2 il eti‐
barilə ölkə pulu başqa bir üzv ölkə pulu qarşısında devalvasi‐
ya edilmiş olmamalıdır. Bu da ölkələrin iqtisadiyyata keyfi bir 
şəkildə  müdaxiləsini  ciddi  bir  şəkildə  azaltmaqdadır.  Qısaca 
milli dövlət klassik funksiyalarına (ədalət, mühafizə və müda‐
fiə) geri dönməkdədir. Artıq mal və xidmətlər, sərmayə hərə‐
 
‐ 19 ‐


Yeni Dünyada Yeniləşən Azərbaycan İqtisadiyyatı 
 
kətlərinin sərbəstliyindən sonra sıra fiziki əmək və bilgiyə gəl‐
mişdir. 
BVF  kimi  beynəlxalq  rəsmi  qurumlar  da  ölkələrə  əslində 
yuxarıda  qeyd  etdiyimiz  məhdudiyyətləri  gətirməkdədirlər. 
Yəni  ölkələr  iqtisadi  artımı  bəhanə  edərək  inflyasiyaya  yol 
verməməlidirlər  (bilindiyi  kimi  Keynes  1929  Böhranının  əsas 
səbəbi kimi tələb yetərsizliyini göstərməkdə və buna bağlı ola‐
raq  genişləndirici  maliyyə  politikalarını  tövsiyə  etməkdə  idi). 
Çünki  inflyasiya  orta  və  uzun  müddətdə  neqativ  artım  gətir‐
diyi kimi, yüksək real faizlərə, devalvasiyaya səbəb olmaqda‐
dır.  Ayrıca  inflyasiya  yolsuzluğa,  yoxsulluğa  (inflyasiya  həm 
bütün  ölkə  vətəndaşlarının  real  gəlirini  azaltmaqda,  həm  də 
yoxsullardan  zənginlərə  doğru  gəlir  transferi  yolu  ilə  yoxsul‐
ları  daha  da  yoxsullaşdırmaqdadır),  gizli  və  yeraltı  iqtisadiy‐
yata da səbəb olmaqdadır. 
Günlük  sərmayə  hərəkətlərinin  2,5  trilyon  dollara  yüksəl‐
diyi  bir  zamanda  qloballaşmanın  durdurulmasını  istəmək  ol‐
duqca  absurddur.  Unudulmamalıdır  ki,  Asiya  və  daha  sonra 
Rusiya  Böhranı  sərmayə  hərəkətlərinin  liberallaşdırılmasın‐
dan  deyil,  bu  sərmayəni  sağlam  bir  şəkildə  dəyərləndirəcək 
zəruri və yetərli infrastruktura (həm iqtisadi, həm də hüquqi) 
sahib  olmamasından  ortaya  çıxmışdır.  Əslində  qloballaşma 
əleyhdarları ilə tərəfdarları (belə bir bölgüyə gedilməsi əslində 
doğru deyil, çünki hər iki qrup əslində qloballaşmanın nemət‐
lərindən  faydalanmaqdadır)  arasındakı  əsas  fərq  ehtiyatların 
beynəlxalq bazarlar tərəfindənmi, yoxsa milli dövlət hökumət 
və  bürokratiyası  tərəfindənmi  bölüşdürüləcəyi  sualına  cavab 
axtarışının məhsuludur. 
Mütəmadi tənqid edilən özəlləşdirmənin məqsədini sadəcə 
dövlətə müvəqqəti bir gəlir təmin etməkdən çox, o müəssisə‐
nin  daha  məhsuldar  və  dəyişən  şərtlərə  daha  tez  adekvat  ca‐
vab  verərək  adaptasiya  olma  (elastiki  istehsal  paradiqması) 
 
‐ 20 ‐



Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   93


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə