Mavzu: Faoliyat va motivatsiya. Reja



Yüklə 103,83 Kb.
səhifə8/15
tarix18.04.2022
ölçüsü103,83 Kb.
#85632
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   15
mavzu faoliyat va mativatsiya va muloqot-1
Asqargo, aromatik aldegid va ketonlar
mavzu: Muloqot.

Reaja:

      1. Muloqot va nutq haqida tushuncha, muloqot turlari.

      2. Muloqotning inson filogenetik va ontogenetik rivojlanishidagi ahamiyati.

      3. Muloqotning verbal va noverbal vositalari

      4. Muloqot shaxslararo o'zaro ta'sir etish sifatida.

      5. Muloqotning ijtimoiy-psixologik jihatlari haqida tushuncha.

      6. Muloqot tomonlari.

Tayanch iboralar.Muloqot, muloqot tomonlari, muloqot bosqichlari, muloqot turlari, ta’sir, verbal ta’sir, noverbal ta’sir, paralingvistik ta’sir, tinglash, aktiv holat, o’ychan jimlik, kompliment, munosabat oynasi, aktraktsiya usullari
Muloqot odamlar amalga oshiradigan faoliyatlar ichida yetakchi rinni egallab, u insondagi eng muhim ehtiyojini-jamiyatda yashash va zini shaxs deb hisoblash bilan bog’liq ehtiyojini qondiradi. SHuning uchun ham uning har bir inson hayotida ahamiyati kattadir.

Muloqot-odamlarning birgalikdagi faoliyatlari ehtiyojlaridan kelib chiqadigan turli faolliklari mobaynida bir-birlari bilan o’zaro munosabatlarga kirishish jarayonidir. Ya’ni, har bir shaxsning jamiyatda ado etadigan ishlari (mehnat, qish, yin, ijod qilish va boshqalar) o’zaro munosabat va o’zaro ta’sir shakllarini z ichiga oladi. CHunki har qanday ish odamlarning bir-birlari bilan til topishishni, bir-birlariga turli xil ma’lumotlarni uzatishni, fikrlar almashinuvi kabi murakkab hamkorlikni talab qiladi. SHuning uchun ham har bir shaxsning jamiyatida tutgan rni, ishlarining muvaffaqiyati, obrsi uning muloqotga kirisha olish qobiliyati bilan bevosita bog’liqdir.

Bir qarashda osonga xshagan shaxslararo muloqot jarayoni aslida juda murakkab jarayon bo’lib, unga odam hayoti mobaynida rganib boradi. Muloqotning psixologik jihatdan murakkab ekanligi haqida B.F. Parigin shunday yozadi: “Muloqot shunchalik kp qirrali jarayonki, unga bir vaqtning zida quyidagilar kiradi:

a) individlarning o’zaro ta’sir jarayoni;

b) individlar o’rtasidagi axborot almashinuvi jarayoni;

v) bir shaxsning boshqa shaxsga munosabati jarayoni;

g) bir kishining boshqalarga ta’sir ko’rsatish jarayoni;

d) bir-birlariga hamdarlik bildirish imkoniyati;

e) shaxslarning bir-birlarini tushunish jarayoni.

Muloqot faqat insonlarga xos bo’lgan jarayondir. Kishilarda faoliyat jarayonida bir - birlariga nimanidir aytish istagi tug’iladi.

Muloqot (munosabat) birgalikda faoliyat ko’rsatuvchilar o’rtasida axborot ayirboshlashni o’z ichiga oladi. Bunda munosabatning kommunikativ jihati hisobga olinadi. Kishilar munosabatga kirishishda avvalo tilga murojaat qiladilar. Muloqotning yana bir jihati munosabatga kirishuvchilarning o’zaro birgalikdagi harakati - nutq jarayonida faqat so’zlar bilan emas, balki harakatlar bilan ham ayirboshlashdan iborat. Masalan, munosabatga kirishar ekanmiz, u bizni qoniqtirsa imo-ishora bilan muloqotda bo’lamiz. Munosabatning keyingi jihati muloqotga kirishuvchilarning bir-birlarini idrok eta olishlaridir. Masalan, biz bir kishi bilan muloqotga kirishishdan avval uni hurmat qilib yoki mensimasdan munosabatda bo’lamiz. Demak, muloqot jarayonida kommunikativ (axborot uzatish), interaktiv (o’zaro birgalikda harakat qilish) va pertseptiv (o’zaro birgalikda) idrok etish amalga oshiriladi.

Muloqot qonuniyatlarini bilish hamda uni o’rnatish malakalari va qobiliyatlarini rivojlantirish har bir kishi uchun muhimdir.

Har bir kishining o’z “Meni” atrofdagilar bilan bo’ladigan muloqot jarayonida shakllanadi, SHaxsning hayot yo’llari avval oilada, bog’cha, maktab, institut, ishxona, keksalar orasida, ya’ni guruh va jamoalarda rivojlanadi. Bizning yuksak ma’naviy ehtiyojlarimizdan biri - bu muloqotga bo’lgan ehtiyojdir. Muloqotga bo’lgan ehtiyojimiz qondirilmasa, ongimiz ham rivojlanmaydi. SHuning uchun biz doimo muloqotga bo’lgan ehtiyojlarimizni qondirishimiz lozim. Kimlar bilandir bo’lgan muloqotdan qoniqish hosil qilamiz, lekin ayrim hollarda esa biz qoniqmaslikni his qilamiz.

Pedagogik muloqot - bu muloqot turlaridan biri bo’lib, pedagogik faoliyatda muhim o’rin tutadi.

Muloqotning turli shakllari yoki bosqichlari mavjud bo’lib, dastlabki bosqich-odamning o’z-o’zi bilan muloqotidir. T.SHibutani “Ijtimoiy psixologiya” darsligida: “Agar odam ozgina bo’lsa ham zini anglasa, demak, u o’z-o’ziga ko’rsatmalar bera oladi” - deb to’g’ri yozgan edi. Odamning o’z-o’zi bilan muloqoti aslida uning boshqalar bilan muloqotining xarakterini va xajmini belgilaydi. Agar odam o’o’z-o’zi bilan muloqot qilishni odat qilib olib, doimo jamiyatdan zini chetga tortib, tortinib yursa, demak, u boshqalar bilan suhbatlashishda, til topishishda jiddiy qiyinchiliklarni boshdan kechiradi, deyish mumkin. Demak, boshqalar bilan muloqot-muloqotning ikkinchi bosqichidir.

A.N. Leontg’ev o’zining “Psixika taraqqiyotidan ocherklar” kitobida muloqotning uchinchi shakli-avlodlar o’rtasidagi muloqotning ahamiyati to’g’risida shunday deb yozadi: “Agar barcha katta avlod lib ketganda, insoniyat turi yq bo’lib ketmasdi, lekin jamiyatning taraqqiyoti ancha orqaga surilibgina emas, balki yqolib ham ketishi mumkin edi”. Haqiqatdan ham, avlodlararo muloqotning borligi tufayli har bir jamiyatning z madaniyati, madaniy boyliklari, qadriyatlarga mavjud bldiki, buning ahamiyatini tushungan insoniyatning eng ilg’or vakillari uni doimo keyingi avlodlar uchun saqlab keladilar hamda ta’lim, tarbiya kundalik muloqot jarayonida uni avloddan avlodga o’kazadilar.

Muloqot jarayoni o’ziga xos ravishda murakkab bo’lib, bunda uch xil bosqich mavjud.

Dastlabki bosqich – odamning o’z-o’zi bilan muloqotidir. T.SHibutani «Ijtimoiy psixologiya» darsligida: «Agar odam ozgina bo’lsa ham o’zini anglasa, demak, u o’z-o’ziga ko’rsatmalar bera oladi» - deb to’g’ri yozgan edi. Odamning o’z-o’zi bilan muloqoti aslida uning boshqalar bilan muloqotining xarakterini va hajmini belgilaydi. Agar odam o’z-o’zi bilan muloqot qilishni odat qilib olib, doimo jamiyatdan o’zini chetga tortib, tortinib yursa, demak u boshqalar bilan suhbatlashishda, til topishishda jiddiy qiyinchiliklarni boshdan kechiradi, deyish mumkin. Demak boshqalar bilan muloqot – muloqotning ikkinchi bosqichidir.

A.N.Leontьev o’zining «psixika taraqqiyotidan ocherklar» kitobida muloqotning uchinchi shakli – avlodar o’rtasidagi muloqotning ahamiyati to’g’risida shunday yozadi: «Agar barcha katta avlod o’lib ketganida, insoniyat turi yo’q bo’lib ketmasdi, lekin jamiyatning taraqqiti anyaa orqaga surilibgina emas, balki yo’qolib ketishi ham mumkin edi». Haqiqatdan ham, avlodlararo muloqotning borligi tufayli har bir jamiyatning o’z madaniyati, madaniy boyliklari, qadriyatlari mavjud bo’ladiki, buning ahamiyatini tushungan insoniyatning eng ilg’or vakillari uni doimo keyingi avlodlar uchun saqlab keladilar hamda ta’lim, tarbiya va kundalik muloqot jarayonida uni avloddan avlodga uzatadilar.

Muloqotning hayotimizdagi shakl va ko’rinishlariga kelsak uning har bir shaxsning xayotiy vaziyatlarga mos keladigan, o’sha vaziyatlardan kelib chiqadigan ko’rinishlari va turlari haqida gapirish mumkin. Lekin umumiy holda har qanday muloqot yo rasmiy yoki norasmiy tusda bo’ladi. Agar rasmiy muloqot odamlarning jamiyatda bajaradigan rasmiy vazifalari va xulq-atvor normalaridan kelib chiqsa, masalan, rahbarning o’z qo’l ostida ishlayotgan xodimlar bilan muloqoti, professorning talaba bilan muloqot iva hokazo, norasmiy muloqot – bu odamning shaxsiy munosabatlariga tayanadi va uning mazmuni o’sha suhbatdoshlarning fikr-o’ylari, niyat-maqsadlari hamda emotsional munosabatlari bilan belgilanadi. Masalan, do’stlar suhbati, poezda uzoq safarga siqqan yo’lovchilar suhbati, tanaffus vaqti talabalarning sport, moda, shaxsiy munosabatlar borasidagi munozaralari. Odamlarning asl tabiatlariga mos bo’lgani uchun ham norasmiy muloqot doimo odamlarning hayotida ko’proq vaqtini oladi va bunda ular charchamaydilar. Lekin shuni ta’kidlash kerakki, odamda anna shunday muloqotga ham kobiliyatlar kerak, ya’ni uning qanchalik sergapligi, ochiq ko’ngilligi, suhbatlashish yo’llarini bilishi, til topishish qobiliyati, o’zgalarni tushunish va boshqa shaxsiy sifatlari kundalik muloqotning samarasiga bevosita ta’sir ko’rsatadi. SHuning uchun hamma odam ham rahbar bo’lolmaydi, ayniqsa pedagogik ishga hamma ham qo’l uravermaydi, chunki buning uchun undan rasmiy, ham norasmiy muloqot texnikasidan xabardorlik talab qilinadi.

Muloqot mazmuni va yo’nalishiga ko’ra uning:

* ijtimoiy yo’naltirilgan (keng jamoatchilikka qaratilgan va jamiyat manfaatlaridan kelib chiqadigan muloqot);

* guruhdagi predmetga yo’naltirilgan (o’zaro hamkorlikdagi faoliyatni amalga oshirish mobaynidagi muloqot – mehnat, ta’lim jarayonidagi yoki konkret topshiriqni bajarish jarayonida guruh a’zolarining muloqoti);

* shaxsiy muloqot (bir shaxsning boshqa shaxs bilan o’z muammolarini ochish maqsadida o’rnatgan munosabatlari);

* pedagogik muloqot (pedagogik jarayonda ishtirok etuvchilar o’rtasida amalga oshiriladigan murakkab o’zaro ta’sir jarayoni) turlari farqlanadi.

Muloqotning turi va shakllari turlichadir. Masalan, bu faoliyat bevosita «yuzma-yuz» bo’lishi yoki u yoki bu texnik vositalar (telefon, telegraf va shunga o’xshash) orqali amalga oshiriladigan; biror professional faoliyat jarayonidagi amaliy yoki do’stona bo’lishi; sub’ekt – sub’ekt tipli (diologik, sheriklik) yoki sub’ekt – ob’ektli (monologik) bo’lishi mumkin10

Nutq faoliyati - odam tomonidan ijtimoiy - tarixiy tajribani o’zlashtirish va avlodlarga berish yoki kommunikatsiya o’rnatish o’z harakatlarini rejalashtirish maqsadida tildan foydalanish jarayonidir. Nutq faoliyati aloqa jarayonining o’zidir. Nutq faoliyatining quyidagi turlari farqlanadi: faol va passiv nutq. So’zlovchining nutqi faol nutq. Tinglovchining nutqi passiv nutq hisoblanadi. Nutq ichki, tashqi nutqqa bo’linadi. Tashqi nutq - yozma va og’zaki nutqqa, og’zaki nutq esa monolog va dialogik nutqqa bo’linadi. Monolog - bir kishining o’ziga yoki boshqalarga qaratilgan nutqdir. Bu o’qituvchining bayoni, o’quvchining to’laroq javobi, ma’ruza va boshqalardir. Monologik nutq ma’lum qiyinchiliqlarga ega. Monologda gapirayotgan kishi fikrlarning aniqligiga, grammatik qoidalarning saqlanishiga, logika va aytilayotgan fikrlarning izchilligiga e’tibor berish kerak.

Dialogik nutqqa nisbatan monologik nutq kechroq shakllanadi. Maktabda o’quvchilarda monologik nutqni rivojlantirishga alohida e’tibor berishlari kerak. Ikki yoki undan ortiq kishilar o’rtasidagi nutq dialog deyiladi. Dialogik nutqda bayon qilinayotgan fikr ko’p jihatdan undan oldingi fikrga bog’liq bo’ladi. Dialogik nutqda suhbatdoshlarga ma’lum bo’lgan ayrim so’zlar tushirib qoldiriladi. SHuning uchun yozib olingan dialog boshqalarga unchalik tushunarli bo’lmasligi mumkin. Dialogik nutqda har xil turdagi shablonlar, ya’ni odatlanib qolgan so’z birikmasi ko’p uchraydi (qoyil, marhamat qilib aytingchi).

Nutqning ichki nutq deb atalgan turi nutq faoliyatining alohida turi hisoblanadi. Ichki nutq amaliy va nazariy faoliyatni rejalashtirish fazasi sifatida namoyon bo’ladi. Biz so’zni chala - yarim aytishimiz bilanoq tushunaveramiz. Ichki nutq ayrim og’zaki nutq aktlaridan yuksakroq, xususan ixtiyoriylik darajasi ancha yuksakroq bo’lgan og’zaki nutqdan yuksakroq sodir bo’lishi mumkin.

Yozma nutq monologik nutqning turlaridan biri bo’lib, yozma nutq monologik nutqqa nisbatan batafsilroqdir. Yozma nutq tufayli kishilar to’plagan tajribani avloddan avlodga eng yaxshi tarzda yetkazish imkoniyati bor. Yozma nutq piktografiyadan minglab so’zlar bir necha o’nlab harflar yordamida ifoda etilayotgan hozirgi zamon yozuviga qadar rivojlandi. Ko’pincha bir narsani yozib qo’yish - bu uni anglab olish va eslab qolish demakdir.

Har bir muloqot turining o’z qonun-qoidalari, ta’sir usullari va yo’lqyo’riqlari borki, ularni bilish har bir kishining, ayniqsa odamlar bilan doimo muloqotda bo’ladiganlarning burchidir.

Muloqot jarayonining murakkab psixologik tabiatini bilish, turli sharoitlarda samarali munosabatlar o’rnatish malakasini oshirish uchun uning tarkibiga kiruvchi har bir element yoki bo’laklar bilan alohida tanishib chiqish lozim11.

Insonning uni o’rab turgan olamga o’zaro ta’siri obьektiv munosabatlar tizimida namoyon bo’ladi, ob’ektiv munosabat va aloqalar so’zsiz har qanday real guruhlarda paydo bo’ladi. Guruh a’zolarining bu ob’ektiv o’zaro munosabatlari sub’ektiv shaxslararo munosabatlarda aks etadi. Har qanday ishlab chiqarish odamlarning o’zaro birlashishini talab qiladi. Hech bir kishilik jamiyati agar unda odamlar bilan munosabat o’rnatilmasa, ular bir-birini to’g’ri tushunmasdan to’laqonli birgalikdagi faoliyatni tashkil eta olmaydi. Masalan, o’qituvchi o’quvchilarga biror narsani o’rgatish uchun ular bilan munosabatga kirishishi kerak.

Muloqot kishilarning hamqorlikdagi faoliyati ehtiyojlari asosida tug’iladigan ular o’rtasidagi aloqa rivojlanishining ko’p qirrali jarayonidir. Muloqot hamqorlikdagi faoliyat qatnashchilari o’rtasida axborot almashinishni o’z ichiga oladi, bu muloqotning kommunikativ tomonida ifodalanadi. Odamlar bir-biri bilan munosabatga kirishishda tildan muomala vositasi sifatida foydalanadilar. Muloqotning ikkinchi tomoni muomalaga kirishuvchilarning o’zaro ta’siridir. Bunda faqat so’zlar emas, balki harakat va holatlar ham almashinadi. Masalan, sotuvchi bilan haridor o’rtasida biror so’z aytmasdan muomalaga kirishish mumkin. Muloqotning uchinchi tomoni muomalaga kirishuvchilarning bir-birini idrok qilishidir. Muomalaga kirishuvchilarning bir-birini to’g’ri tushunishi muhim ahamiyatga ega. SHunday qilib, muloqotning shartli uch tomonini ajratish mumkin: kommunikativ (axborot berish), interaktiv (o’zaro ta’sir) va pertseptiv (o’zaro idrok qilish).

Muloqotning bu uch tomonining birligi muomalaga kirishuvchi kishilarning o’zaro munosabati va hamqorlikdagi faoliyatining tashkil etish usuli sifatida namoyon bo’ladi. Muloqotning mazmuni- axborot almashish, o’qituvchi tomonidan turli kommunikativ vositalar yordamida o’quvchilar bilan o’zaro tushunish va o’zaro munosabatlarni tashkil etishdir. Pedagoglarning tarbiyaviy va didaktik vazifalarni o’qituvchi hamda o’quvchilar jamoasi o’rtasida munosabatlarni ta’minlamay turib amalga oshirib bo’lmaydi.

Muloqot ikki va undan ortiq kishilar o’rtasida bilish yoki baholash tarzidagi axborot almashishda namoyon bo’luvchi o’zaro ta’sirdir.

Muloqotning o’zaro birgalikda harakat qilish va faoliyat ko’rsatish jarayonida odamlarni birlashtiradigan umumiy narsa ishlab chiqarish tarzida tushunilishi ana shu umumiy narsa avvalo muloqot vositasi sifatidagi tildan iborat ekanligini bildiradi. Til muloqotga kirishuvchilar o’rtasida aloqa bog’lanishini ta’minlaydi. Uni bu maqsad uchun tanlangan so’zlar mohiyatiga ko’ra kodlashtirgan holda axborotni ma’lum qilayotgan kishi ham, bu mohiyatning kodini ochgan, ya’ni uning ma’nosini oshkor etgan va ana shu axborot asosida o’z xulq - atvorini o’zgartirgan holda bu axborotni qabul qilayotgan kishi ham tushunadi.

A.V. Petrovskiy fikricha, axborotni boshqa kishiga yo’llayotgan kishi (kommunikator) va uni qabul qilayotgan kishi (retsipient) munosabat va birgalikdagi faoliyat maqsadlariga erishish uchun mohiyatlarni kodlashtirish va kodini ochishning bitta yagona tizimidan foydalanishlari, ya’ni bitta tilda so’zlashishlari kerak. Mohiyat - belgining tevarak - atrofdagi voqelikni bilishni ifoda etadigan qism sifatidagi mazmunga ega bo’lgan jihatidir. Qurol odamlarning mehnat faoliyatini ifodalagani singari belgilar ham ularning bilish faoliyati va munosabatini namoyon qiladi.

So’zlar belgilari tizimi hayot kechirish, ijtimoiy-tarixiy tajribani o’zlashtirish va uzatish vositasi sifatidagi tilni tarkib toptiradi. (Umumiy psixologiya.140-bet).Til yordamida muloqotga kirishish tufayli borliqning alohida bir kishining miyasidagi in’ikosi boshqa odamlarning miyasida aks etayotgani bilan doimiy ravishda to’ldirilib turadi - o’y- fikrlarini ayirboshlash, axborot berish ro’y beradi. O’qituvchi u yoki bu so’zni ishlatganda uning o’zi ham, uning tinglovchilari ham yolg’iz o’sha bitta hodisani nazarda tutishadi va ularda anglashilmovchilik yuz bermaydi. Mohiyatlar tizimi kishining bo’tun hayoti davomida rivojlanib va boyib boradi. Uni sobitqadamlik bilan shakllantirish o’rta ta’limning ham, oliy ta’limning ham markaziy bo’g’ini hisoblanadi. Demak, til bilan muloqot o’zviy bog’liq holda rivojlanib boradi.

Pedagogik muloqot-pedagogik ta’sirning ajralmas sifatidir. Bu o’qituvchi va o’quvchining ta’lim-tarbiya jarayonidagi professional muloqoti bo’lib, unda ma’lumot almashinadi va o’quvchilarga o’quv-tarbiyaviy ta’sir o’tkaziladi. Bunda ikki yoqlama muloqot yuzaga kelishi lozim. Uning asosi sifatida o’zaro hurmat va ishonch xizmat qiladi. Pedagog o’quvchilar bilan muloqotga kirishish jarayonida ulardan hurmat kutadi. O’quvchilar ham o’qituvchidan hurmat va ishonchni talab etadilar. Bu pedagogik ta’sirning samarali yo’li bo’lib, tajribali pedagoglar bolani o’z-o’zini hurmatlashga asoslangan holda munosabatlarni tashkil etadilar va shu orqali o’zaro munosabatlarni amalga oshiradilar. Muloqotning o’ziga xos 3 ta darajalari mavjud. Bular: makro darajada (katta)-insonlar bilan muloqot qilish barcha odob-axloq normalariga suyangan holda amalga oshiriladi. Mezo darajada(o’rta)-muloqot ma’lum mavzu asosida kechadi (masalan, askiyada ma’lum mavzudan chekinmaslik). Mikro daraja (kichik) -muloqotning oddiy shakllari, savol-javob tariqasida yuz beradi. Muloqotning turlari: shaxslararo (inson-inson), shaxsiy-guruhiy (guruh-guruh), ommaviy kommunikatsiya (radio, televidenie, ro’znomalar va jurnallar) kabi turlari mavjud.

Muloqot murakkab jarayon bo’lganligi uchun ham ayrim olingan muloqot shaklini analiz qilganimizda unda juda kp xilma xil krinishlar, komponentlar va qismlar borligini aniqlashimiz mumkin. G.M. Andreeva muloqotning quyidagi tuzilishini taklif etadi:



  1. Yüklə 103,83 Kb.

    Dostları ilə paylaş:
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   15




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə