282
emosiyalarda ifadə olunur. Hər bir insanda əxlaqi hisslər
tədricən formalaşır. Burada əxlaqi tərbiyənin böyük rolu vardır.
İnsanın mənəvi azadlığı da əxlaqi hisslərdən irəli gəlir.
Altruizm, mərhəmət, şəfqət, sevgi, vicdan, ədalət hissi —
bütün bunlar cəmiyyəti möhkəmləndirir və insanlarda yüksək
özünəqiymətin formalaşdırılması üçün bir zəmin yaradır. Hesab
olunur ki, bütün bunlar möhkəm genetik bazisə malikdirlər. Bu,
işin yaxşı tərəfidir. Pis tərəfi odur ki, hansısa bir nəsildə və
bütovlükdə bəşəriyyətdə bu keyfiyyətlər yaxşılıq gətirirsə də,
onlar insanlara bir o qədər etibarlı xidmət etmirlər. Bəlkə də
əksinə proses baş verir, hal-hazırda bu proses daha aydın, aşkar
şəkildə özünü büruzə verir: mənəvi hisslər uyğunlaşdırılaraq
istifadə olunur, şəxsi maraqdan asılı olaraq tətbiq və ya rədd
edilir. Biz belə dəyişmələri sərbəst şəkildə əslində tez-tez qəbul
edirik. Müasir dövrdə insanlara yeni baxış, yeni yanaşma
göstərir ki, bizim əlimizdə mənəni dəyərlər kimi güclü bir silah
var, amma buna baxmayaraq, bunları təyinat üzrə istifadə
etmirik, sui-istifadə edirik və s.
Insan davranışının elmi araşdırılması göstərir ki,
mərhəmət kimi güclü hissin sistematik təhlilinə o hazır deyil.
Ən azı, müasir psixologiyada təcavüz, qəzəb və qorxudan rəhm
və altruizm kimi pozitiv emosiyalara daha az diqqət yetirilır.
Ola bilsin ki, bunun səbəbi müasir psixologiyanın əsasən
terapevtik məsələlərin həllinə istiqamətlənməsidir və buna görə
ilk növbədə insan psixikasının anormal vəziyyətlərinin
anlanılmasına üstünlük verilir. Bununla belə bunun əsasında
altruizmi və yaxud mərhəməti ona görə rədd etmək lazım deyil
ki, guya qeyri-eqoist təsirlər dünyanın təbii mənzərəsinə sığmır
və ya yalnız eqoizmə əsaslanan davranış formalarından biridir.
Belə iddialar obyektiv elmi axtarışın ruhuna zidd olur.
Altruizm (fr. altruisme, latın sözündən - alter – digər,
başqa) də əxlaqi prinsipdir. Altruizmin tələbinə uyğun olaraq
insan öz eqoizmini üstələyərək başqa insanlara, yaxın və
əzizlərinə təmannasız xidmət etməyə, öz maraq və mənafelərini
283
qurban verməyə hazırdır. Əxlaq nəzəriyyəsində bu termin ilk
dəfə olaraq O.Kont (Fransa sosiologiya və filosofu) tərəfindən
tətbiq edilmişdir. Kont hesab edirdi ki, cəmiyyətin əxlaqi
kamilliyinə nail olmaq üçün insanlarda xüsusi ictimai hiss olan
altruizmi tərbiyələndirmək lazımdır ki, eqoizm yığışdırılsın.
Buna bənzər ideyalar digər Avropa tədqiqatçıları – A.Smit,
Şeftsberi, Hatçeson tərəfindən də irəli sürülmüşdü.
Altruizmə nail olmaq üçün insanlara anadangəlmə xas
olan eqoizmi aradan qaldırmaq lazımdır. İnsan bunun üçün
mənəvi cəhətdən tərbiyələndirilməlidir.
Altruizm anlayışı elmə ilk dəfə fransız filosofu Oqyust
Kont tərəfindən daxil edilmişdi və başqalarının xeyrinə
hərəkətlərə səbəb ola biləcək təmənnasız meyli bildirir.
Mərhəmət özündə şəfqəti, başqa canlı varlığın əzablarına
həyəcan keçirmə nəzərdə tutur. Demək olar ki, mərhəmət
altruizm üçün əsasdır, digər tərəfdən, altruizm mərhəmətin
görülən, praktik işlərdə ifadə edilmiş obyektiv təzahürüdür.
Həmçinin əlavə etmək lazımdır ki, mərhəmət yalnız
altruizm üçün əsas deyil, bu, həm də insanı mümkün qədər tez
mükəmməlliyə nail olmağa məcbur edən vadaredici səbəb kimi
də qiymətləndirilə bilər. O, güclü motivasiyanı doğurur, onsuz
mənəvi inkişaf yolu üzrə irəliləmək çox çətindir. Yol yalnız
əvvəldə yüngüldür, amma sonra daha çətin olur və irəliləmək
üçün daha çox gücün sərf edilməsini tələb edir. Mərhəmət
insana təbii üsulla, mənəvi olaraq bu gücü verir. O, insanı
maqnit kimi böyük hədəfə çəkir, ona büdrəməyə, yan getməyə
və ya nail olunmuş yüksəkliklərdən enməyə qoymur.
Rahatlanmağa da imkan vermir: axı bu anda kimsə əzab çəkir,
və hər bir andan istifadə etmək, tələsmək lazımdır, bununla biz
öz mənəvi inkişafını, mükəmməlliyini, özümüzdə heyvani
kökünün kəsilməsini təmin etmiş oluruq.
Mərhəmətə malik olan hər bir kəs öz kamilliyinə doğru
yolunu daha qısa və daha yüngül edir, axı onda onu irəli çəkən
stimul var.
284
Nifrət insanlar arasında qarşılıqlı olaraq düşmənçilik
münasibətlərə uyğun əxlaqi hissdir. Nifrət hissi zahirən bütöv
bir hiss kimi çıxış etsə də, öz məzmununa görə özündə bir neçə
amili birləşdirir: məsələn, nifrət etdiyi şəxsə qarşı ikrah hissi,
ona pisliyin arzulanması, ona kömək etməkdən imtina etməsi,
onun bütün meyl və arzularına qarşı çıxması durur. Nifrət hissi
sevgi hissinə də qarşı durur; bununla belə burada az və ya çox
dərəcədə elə sevgi nəzərdə tutulur. Məsələn, şərə nifrət xeyirə
sevgini, insanlara nifrət özünə sevgini bildirir. Nifrət sosial
məna daşıyır.
Apatiya (yunanca apatheia – süstlük) stoisizm etikasının
əsas anlayışlarından biridir və daxili sabitliyi, sakitliyi və
etinasızlığı bildirir. Bu zaman hisslər və şövqlər ağıl
fəaliyyətinə
maneəçilik
törətmir.
Apatiya
düşünmək
imkanlarını artırır. Hesab olunur ki, stoiklərin bu təsəvvürlərinə
hind fəlsəfəsində “nirvana” (insan ruhunun ali vəziyyəti olan
tam sakitlik, dinclikdir) təlimi təsir etmişdir. Aristotelin
davamçılarından
fərqli
olaraq
(ehtirasların
yalnız
məhdudlaşdırılmasını istəyirdilər) stoiklər bu prinsipi daha
dərin götürürdülər. Apatiya prinsipi sonradan həm də xristian
əxlaqında (istək və arzulardan uzaqlaşmaq, hissləri unutmaq,
tərkidünyalıq və daxili seyretmə) istifadə edilmişdir.
Ataraksiya (yunanca ataraksia – təmkinlik, soyuqqanlıq)
qədim yunan fəlsəfəsində qəbul olunmuş kateqoriyadır və
daxili sakitliyi, rahatlığı, dincliyi bildirir. Qədim filosoflar
hesab edirdilər ki, müdrik insan ataraksiyaya can atmalıdır ki,
tam müstəqil düşüncə üçün şərait yaradılsın. Buna nailolma
yolları isə müxtəlifdir. Məs., Demokrit, Epikür, Lukretsi bunu
dünyanın dərk olunmasında, qorxunun və xürafatın fəth
edilməsində, daxili harmoniyanın əldə edilməsində görürdülər.
Skeptisizm nümayəndələri isə (Pirron) bunu xeyir və şər, yalan
və həqiqət olanı haqqında fikrini bildirməməkdə, reallıqla
barışmaqda görürdülər (apatiya). Pirron hesab edirdi ki,
Dostları ilə paylaş: |