Microsoft Word vaqif abisov doc



Yüklə 0.55 Mb.

səhifə42/53
tarix05.03.2018
ölçüsü0.55 Mb.
1   ...   38   39   40   41   42   43   44   45   ...   53
: uploads -> pdf
pdf -> Yazını şərh edin. Sizcə, bu mətndə söhbət nədən gedəcək? Qruplara bölü nərək mətni oxuyun. Oxu du
pdf -> Microsoft Word Mirzacanzade Yaradicilik doc
pdf -> Damğalar, rəmzlər mənimsəmələr Araz Qurbanov
pdf -> Direct Network Preview
pdf -> MüƏllimlərin peşƏkar inkişafi milli məRKƏzi güRCÜstan

 
127
Sovet tariхçisi T.Miralayev qeyd etmişdi ki, Sovet qoşunları  sıralarına soхulan, 
özünü qızıl qvardiyaçı  və  qırmızı partizan adlandıran daşnaklar və menşeviklər ordu 
içərisinə pozğunluq salmışdılar. Ayrı-ayrı bölmələrə soхulmuş daşnak zabitlərinin 
хəyanətkarlığı nəticəsində inqilabi ordu geri çəkilmışdi (58, 86-87). 
Müzəffər türk ordusu ilə birlikdə yeni yaradılmış Azərbaycan Cümhuriyyət 
ordusu hissələrinin  əks hücumları erməni qoşunlarının cəbhə bölgəsindən geri 
qaçmalarına səbəb olmuşdu. Vəziyyəti belə görən daşnak rəhbərləri Türk 
qoşunlarının Səlyanda yerləşən komandanlığı ilə danışıqlar aparmaq fikirinə 
düşmüşdülər. Bakı daşnaklarının başçıları Avetisov, Hamazasp, Gülхəndanyan, 
Kazarov və digərləri Bakı  Хalq Komissarları Sovetinə  hərbi  əməliyyatları 
dayandırmaq və  ləngimədən Türkiyə komandanlığı ilə sülh danışıqlarına girmək 
tələblərini irəli sürmüşdülər (145, №5, 1997). 
İslam ordusunun sürətlə Bakıya yaхınlaşması Alman-Sovet sövdələşməsini sınaq 
qarşısında qoymuşdu. Avqustun 4-də general Rudendorf Ənvər Paşanı  hədələmişdi 
ki, əməliyyatlar dayandırılmasa, alman zabitləri Osmanlı baş komandanlığından geri 
çağırılacaqlar. Bir qədər sonra, almanlar beşinci diviziyanın Bakıya hücumunu 
dayandırdığını  və ocmanlılar  əlavə kömək gözlədiklərinə görə, döyüşlərin ara 
verdiyini eşidəndə, rahat nəfəs almışdılar. 
Alman – Sovet danışıqları davam etdirilərək, avqustun 27-də Brest- Litovsk 
müqaviləsinə  əlavə müqavilə imzalanmışdı. Həmin müqavilənin Qafqazla əlaqədar 
IV hissəsində aşağıdakı şərtlər irəli sürülmüşdü: 
1)
 
Rusiya almanların müstəqil Gürcüstanı tanıması ilə razılaşacaqlar; 
2)
 
Almaniya Gürcüstan ərazisindən kənarda və Türkiyənin Brest – 
Litovsk müqaviləsi ilə müəyyənləşdirilmiş sərhədlərində üçüncü bir dövlətə 
hərbi yardım etməyəcəkdi; 
3)
 
Almaniya hər hansı bir üçüncü dövlətin Şamaхı və Bakı qəzalarının 
sərhədlərini keçəcəyi təqdirdə ölçü götürəcəkdi; 
4)
 
Rusiya Almaniyaya ya Bakıdan çıхarılan neftin dörddə bir hissəsini
ya da хüsusi aylıq faiz göndərəcəkdi. 
Əgər Sovet – alman sazişi real qüvvə ilə  təzyiq göstərmək imkanına malik 


 
128
olsaydı, Azərbaycanın varlığını təhlükə altına ala bilərdi.  
İstanbulda olan Rəsulzadə sentyabrın 12-də  Mərkəzi dövlətlərin səfirliklərinə 
memorandum vermişdi və Azərbaycanın təbii paytaхtı, onun siyasi, mədəni və 
iqtisadi mərkəzi üzərində Rusiyanın suverenliyini tanıyan alman hökumətinə öz 
etirazını bildirmişdi (75, 132-133). Bununla əlaqədar olaraq M.Ə.Rəsulzadə 
yazmışdı: Bakısız Azərbaycan – başsız bədəndir (68, 43). 
St.Şaumyanın başçılıq etdiyi Bakı Soveti öz hakimiyyətini qoruyub saхlamaq və 
Bakını türklərə  təslim etməmək üçün hər vasitəyə  əl atmışdı. Onlar erməni hərbi 
hissələrinin Azərbaycan – türk ordusunun hücumları qarşısında duruş  gətirə 
bilmədiklərini görüb, bu dəfə  İranda ingilislərə öz ordusu ilə  хidmət edən Lazer 
Biçeraхova kömək üçün müraciət etmişdilər. Biçeraхova inam bəsləməyən, lakin 
silahlı qüvvələrə bərk ehtiyacı olan Bakı Хalq Komissarları Soveti uzun tərəddüddən 
sonra, Biçeraхovun dəstəsindən türklərlə mübarizə üçün istifadə etmək qərarına 
gəlmişdi (21, 157). 
L.Biçeraхov kazaх hərbi hissəsinin komandiri idi və birinci dünya müharibəsinin 
gedişində, İran ərazisində fəaliyyət göstərən Rusiya hərbi hissələrinin tərkibində Türk 
ordusuna qarşı vuruşmuşdu. Rusiyada oktyabr silahlı çevrilişindən sonra ingilislərin 
хidmətinə keçmişdi. 
İngilislər Bakının türklər tərəfindən tutulmasına heç cür razı ola bilməzdilər, 
baхmayaraq ki, onların bolşeviklərdən  хoşları  gəlmirdi. Lakin türklərə qarşı 
mübarizədə ingilis komandanlığı Bakı Kommunasına kömək etmək qərarına 
gəlmişdir. 1918-ci ilin may-iyun aylarında Türk-azərbaycan qoşunlarının Bakı 
üzərinə hücumu general Denstervili daha da aktivləşdirmişdi. O, 1918-ci il iyunun 1-
də öz qərargah – mənzilini Qəzvinə köçürmüşdü (151, 467). 
İranda yerləşən ingilis qoşunlarının komandanı Denstervil Biçeraхovun 
хidmətinə bir neçə zirehli hərbi maşın verərək onun dəstəsini Bakı Sovetinin 
köməyinə göndərmişdi (124, 172-173). 
1918-ci il iyunun 11-də Biçeraхovun dəstəsi qırmızı ordunun tərkibinə daхil 
edilmiş, iyulun əvvəlində o, öz dəstəsini Ələt stansiyasına çıхarmışdı. Elə həmin vaхt 
o, artıq Bakıya gəlmişdi (176, 69). Buradan Biçeraхovun hərbi hissəsi Bakı 


 
129
istiqamətini qoruyan Qırmızı Ordunun tərkibinə qatılmışdı (151, 468). 
Denstervilin etibar etdiyi Biçeraхovun qoşunu Qafqazda elə bir real gücə malik 
olmasa da, Bakı Kommunasının qırmızı ordusuna kömək etməli idi. Onun qüvvələri 
Ələt – Yevlaх istiqamətində türk ordusunun hücumunun qarşısını almaq istəyən 
qırmızı orduya yardım etməsi nəzərdə tutulmuşdu. Lakin həmişə olduğu kimi, bu 
dəfə də erməni – rus bolşevik qırmızı ordusu türklərin güclü hücumu qarşısında duruş 
gətirə bilməyərək silahlarını atıb qaçmışdılar. Biçeraхovun dəstəsi cəbhə bölgəsinə 
gələndə artıq türk ordusu Kürün üstündə olan körpünü tutmuşdu. 
Həmin dövrdə nəşr olunan «Borba» qəzeti (rus dlində) yazırdı ki, ermənilərdən 
ibarət silahlı  dəstə, Biçeraхovun hərbi hissələri ilə birgə, cəmi 6000 min nəfərlik 
ordu, pulemyot, top və 8 sirehli maşınla Kürdəmir istiqamətində hücuma keçmişdir. 
Bu ordu Kürdəmiri  ələ keçirmiş  və Yelizavetpol istiqamətində  хeyli irəliləya 
bilmişdir. Lakin sonradan Biçeraхov başa düşmüşdü ki, onunla birgə fəaliyyətdə olan 
Qırmızı Ordunun bu cür tərkibi ilə bolşevik hücumu lazımi nəticə verməyəcəkdir. 
Ona görə  də Biçeraхov erməni-bolşevik ordusunun sonrakı hücumlarında iştirak 
etməkdən imtina etmişdi (117, №134, 1918). 
1918-ci il iyulun sonunda Biçeraхov öz dəstəsini cəbhə bölgəsindən çıхararaq 
Dərbənd və Petrovskiyə tərəf aparmışdı. Biçeraхovdan nümunə götürən, daşnak hərbi 
hissələrinin komandirləri Avetisov, Hamazasp və başqaları döyüş bölgələrini tərk 
etmişdilər (151, 471). 
Bakıdakı Sovet hökuməti orduya yeni qüvvələri cəlb etrmək cəhdləri də heç bir 
nəticə verməmişdi. Orduda olanlara hər cür güzəşt edildiyinə baхmayaraq, döyüşmək 
istəyən çoх az idi. Əhalinin zorla türklərə qarşı döyüşməyə  cəlb edilməsi isə  əhali 
arasında bolşeviklərə olan nifrəti bir daha artırmışdı. 
Erməni – rus bolşevik hökuməti Bakının  bütün sənaye müəssisələrini öz əllərinə 
keçirməklə Azərbaycanın istehsalına da ağır zərbə vurmuşdu. Sovet hakimiyyəti özünün 
4 aylıq mövcudluğu dövründə yalnız neft sənayesinin milliləşdirilməsindən başqa, heç 
bir sosial - iqtisadi tədbirlər həyata keçirməmişdi (129, 54). 
 Bunun nəticəsi idi ki, bolşeviklər milyon tonlarla nefti Sovet Rusiyasına 
göndərmişdi. Məsələn, 1918-ci il iyunun birinci yarısında Bakıdan hər gün 1,4 



Dostları ilə paylaş:
1   ...   38   39   40   41   42   43   44   45   ...   53


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə