Qida fiZİologiyasi fəNNİ azərbaycan böLMƏSİ muhazire qida fiZİologiyasinin qisa iNKİŞaf tariXİ Plan 1



Yüklə 5,01 Kb.

səhifə1/47
tarix20.10.2017
ölçüsü5,01 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   47


 

 
QİDA FİZİOLOGİYASI FƏNNİ  
AZƏRBAYCAN BÖLMƏSİ 
MUHAZİRE 1. QİDA FİZİOLOGİYASININ QISA İNKİŞAF TARİXİ 
Plan  
1. Qida fiziologiyasinin qisa inkişaf tarixi 
2.Qida fiziologiyasi kursunun predmeti və vəzifələri 
 
1. Qida fiziologiyasinin qisa inkişaf tarixi 
Qida  fıziologiyası  nisbətən  cavan  elm  olmaqla,  onun  bəzi  nəzəri  və  təcrübi 
əsasları XIX əsrdə formalaşmağa başlamışdır. Fizika, kimya, fıziologiya və təbabət 
sahəsində  əldə  edilmiş  nailiyyətlər,  bu  sahələrdə  canlı  orqanizmlərə,  onların 
qidalanması  proseslərinə  şamil  edilə  bilən  bəzi  qanunların  və  ölçmə  metodlarının 
kəşfı  qida  və  qidalanma  haqqında  ilk  elmi  təsəvvürlərin  yaranmasına  səbəb 
olmuşdur.  R.  Mayer,  C.Coul,  H.  Helmhols,  M.V.  Lomonosov,  Y.  Libix  və  digər 
alimlərin  adları  ilə  bağlı  olan  bəzi  fıziki-kimyəvi  qanunlar-enerji,  maddə  və 
hərəkətin  çevrilməsi  və  saxlanılması  qanunları  canlı  orqanizmdə,  ətraf  mühit  ilə 
canlı  orqanizm  arasında  maddələr  və  enerji  mübadiləsi  proseslorinin  bioloji 
mahiyyətini dərk etməyə kömək etmişdir. X1X əsrin ikinci yarısında M. Rubner və 
başqa  tədqiqatçılar  qida  maddələrinin  kalori  (enerji)  dəyərliliyi  haqqında  təsəvvür 
yaratmış,  bədəndə  enerji  mübadiləsinin  kəmiyyət  göstəricilərini  ölçmək  və 
hesablamaq üçün effektli metodlar təklif etmişlər. Kalorimetrik üsulun yaradılması 
və  onun  daha  da  təkmilləşdirilməsi  qida  fıziologiyasının  inkişafında  mühüm 
mərhələ kimi qeyd olunmalıdır. 
Bu  dövrdə  bəzi  tədqiqatçılar  qida  çatışmazlığı  hallarının  fızioloji  və  patoloji 
nəticələri  haqqında  ilk  elmi  mülahizələr  irəli  sürmüşlər.  Kimyaçı  alimlər  və  qida 
texnologiyası  mütəxəssisləri  tərəfindən  qidanın  kimyəvi  tərkibinin  öyrənilməsi, 


 

 
əsas qida  maddələrinin  müəyyən edilməsi, orqanizmin  normal böyümə  və  inkişafı 
üçün  ilk  növbədə  lazım  olan  qida  maddələrinin  -  zülal,  şəkər  və  yağların 
əhəmiyyəti məsələləri gündəliyə qoyulmuşdur. 
Böyük rus alimi İ.M. Seçenovun qida fıziologiyası elminin inkişafında xüsusi 
xidmətlərini  isə  onun  XIX  əsrin  sonlarında  dərc  etdirdiyi  bir  sıra  elmi 
materiallardan,  orqanizmdə  baş  verən  proseslərin  retlektor  mexanizmi  ilə  bağlı 
fıkirlərindən izləmək mümkündür. 
XX əsrin başlanğıcında fızioloq alim İ.P.Pavlov heyvanlarda (itlərdə) qidanın 
həzmi  proseslərinin  öyrənilməsinə  həsr  olunmuş  ilk  fundamental  tədqiqatlar 
aparmışdır.  İ.P.Pavlov  həzm  fıziologiyasının  banisi  hesab  olunur.  Qidanın  ağız 
boşluğunda,  mədə  və  bağırsaqlarda  həzm  olunmasına  təsir  göstərən  həzm 
şirələrinin  və  onların  ifrazı  proseslərinin  təcrübədə  xüsusi  eksperimental  üsullarla 
(məs: fıstula metodu və s.) öyrənilməsi nəticəsində İ.P.Pavlov qidalanmaya dair bir 
sıra  mühüm  qanunauyğunluqlar  kəşf  etmişdir.  O,  göstərmişdir  ki,  həzm  prosesləri 
qidanın  kəmiyyət  və  keyfıyyət  göstəricilərindən,  xarakterindən,  orqanizmə  təsir 
göstərən  şərti  və  şərtsiz  amillərdən,  heyvanın  qida  davranışından  xeyli  asılıdır. 
Qida  fıziologiyası  sahəsində  İ.P.Pavlovun  klassik  tədqiqatları  indi  də  yüksək 
qiymətləndirilir.  Onun  bu  sahədə  dərc  etdirdiyi  kitabları  və  elmi  materialları 
vərəqlədikcə bunun bir daha şahidi oluruq. 
Rus  fızioloji  məktəbinin  banisi  sayılan  İ.M.Seçenovun  mərkəzi  sinir  sistemi-
nin  fəaliyyəti  ilə əlaqədar elmi  tədqiqatları, qan dövranı,  həzm  və beyin  fiziologi-
yası sahəsində böyük rus fizioloqu İ.P.Pavlovun apardığı tədqiqatlar "Qida fıziolo-
giyası"nın  sonrakı  inkişafında  mühüm  rol  oynamışlar.  Təsadüfı  deyildir  ki,  bu 
alimlərin  hər  ikisı  məhz  həmin  elmi  nailiyyətlərinə  görə  Nobel  mükafatına  layiq 
görülmüşlər. 
Əhalinin  müxtəlif  qrupları  və  ya  kontingentləri  üçün  qidanın  normalaşdırıl-
ması,  qidada  zülal,  şəkər,  yağ,  vitamin,  mineral  duzlar  və  s.  kimi  əsas  kompo-
nentlərin optimal normaları və nisbətlərinin  müəyyənləşdirilməsi  məsələsi də elmi 
şəkildə  öyrənilməyə  başlanmışdır.  Bu  sahədə  M.N.  Şaternikov,  O.P.  Molçanov, 


 

 
İ.P. Razenkov, N.M. Lunin, A.V.Palladin, A.A. Pokrovski kimi alim və həkimlərin 
böyük xidmətləri olmuşdur. 
Akademik A.A.Pokrovski qida biokimyası, fıziologiyası və patologiyası sahə-
lərində geniş elmi tədqiqatların təşkilində mühüm rol oynamışdır. Hələ keçmiş so-
vet dövlətinin mövcudluğu dövründə SSRİ Tibb Elmləri Akademiyasmın nəzdində 
və  A.A.Pokrovskinin  bilavasitə  rəhbərliyi  altında  "Elmi-Tədqiqat  Qida  İnstitutu" 
fəaliyyət  göstərmişdir.  İnstitut  əhalinin  müxtəlif  kontingentlərı  üçün  qidaya  olan 
tələbatların  elmi  əsaslar  üzərində  yaradılmış  yeni  normativ  göstəricilərinin  işlənib 
hazırlanmasında mühüm rol oynamışdır. 
XX  əsrin  sonlarından  akademik  A.M.Uqolev  və  onun  şagirdlərinin  apardığı 
elmi-tədqiqat  işləri  qida  fıziologiyası  elmini  daha  da  inkişaf  etdirmişdir.  Bu  ba-
xımdan A.M. Uqolevin "Adekvat qidalanma nəzəriyyəsi və trofologiya" adı altında 
dərc  etdirdiyi  monoqrafıya  və  bu  istiqamətdə  elmi  məqalələrinin  rolunu  xüsusilə 
qeyd  etmək  lazımdır.  Burada  adekvat  qidalanma  nəzəriyyəsinin  əsas  postulatları 
işıqlandırılmaqla,  klassik  tarazlaşdırılmış  qidalanma  nəzəriyyəsinə  onun  tərkib 
hissəsi kimi baxılır. 
Bunlardan əlavə, XX əsrin əvvəllərindən 90-cı illərə qədər fəaliyyət göstərən 
Moskvadakı "Ümumittifaq İctimai İaşənin Elmi-Tədqiqat İnstitutu" (indiki Ümum-
rusiya  Qidalanma  İnstitutu),  Ukraynada  "İctimai  İaşənin  Elmi-Tədqiqat  İnstitutu" 
(Ukrnitop)  və  digər  elm  idarələri  də  əhalinin  qidalanması  ilə  bağlı  elmi  məsələlə-
rin, iaşə  müəssisələrində kütləvi qidalanmanın  və pəhriz qidalanmasının təşkili  ilə 
əlaqədar  elmi  biliklərin  işlənib  hazırlanmasında  böyük  rol  oynamışlar.  Prof. 
D.İ.Lobanov,  prof.  E.P.Kozmina,  prof.V.S.  Baranov,  akad.  M.İ.Belyayev,  prof. 
A.İ.Mqlinets, dos. Q.N.Lovaçeva, dos. N.R.Uspenskaya, prof. M.İ.Peresiçnıy kimi 
alimlərin  və  onların  şagirdlərinin  apardığı  elmi-tədqiqat  işlərinin  nəticələri  də 
"Qida fıziologiyası" elminin gələcək inkişafında xüsusi qeyd olunmalıdır. 
İnsanın  qidalanması  bioloji  və  sosial  problem  olduğundan  bu  məsələ  beynəl-
xalq səviyyədə, bir sıra mötəbər beynəlxalq təşkilatların bilavasitə təkidi və iştirakı 
ilə  vaxtaşırı  müzakirə  edilmiş  və  indi  də  edilir.  Ümumdünya  Səhiyyə  Təşkilatının 
illik  hesabatlarına  görə  dünya  əhalisinin  ancaq  yarıya  qədəri  normal  qidalanma 




Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   47


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə