Respublihasi


Impulxlar, taxnifi, turlari va parametrlari



Yüklə 1,87 Mb.
səhifə2/36
tarix25.12.2023
ölçüsü1,87 Mb.
#161119
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   36
Respublihasi

1.1.Impulxlar, taxnifi, turlari va parametrlari


Elektr zanjirida impuls deb, kuchlanish yoki tokning qisqa vaqtda o‘zgarishi tushuniladi. 1.1-rasmda real impulsning ko‘rinishi keltirilgan:

Um=A 0,9 A
Um


0,1 A


0,1 Um qayt
ti qayt
t


t
tf tqt Um qayt i
l.l-rasm.

Impulsning asosiy tasniflari va parametrlari quyidagilardan iborat:





  1. Impuls amplitudasi Um=A;

  2. Impulsning aktiv kengligi (0,1 A darajada o‘lchanadi) ti;




  1. Front tikligi

S dU Um ;


f dt tf
S dU U m

  1. Qiyalik tikligi qt

dt tqt ;




  1. Impuls toki buzilishi

U  100% ;
U m

  1. Teskari tashlanish amplitudasi Um tes ;

5

  1. Teskari tashlanish kengligi ti tes ;

  1. Impuls quvvati giyasi.

P  W
ti
, bu yerda W — impuls ener-

Impuls ketma-ketligini (1.2-rasm) davriy takrorlanuvchi impulslar tashkil etadi. U quyidagi parametrlar bilan tasnif- lanadi:

  1. Impuls ketma-ketligi chastotasi

f 1 , bu yerda T = t + t

T i n

l.2-rasm.








  1. To‘ldirish koeffitsiyenti

  ti
T
(o‘zgarish oralig‘i 0...1),

chuqurligi
Q  T
ti
(o‘zgarish oralig‘i dan 0 gacha);

  1. Impulsning o‘rtacha qiymati (1.3-rasmga qarang);




1 ti
S U  t U

U o‘rt
  U (t)dt  imp
m i
 Um    m .

T T T Q
0
Impulslar turli ko‘rinishga ega bo‘ladi: to‘g‘ri burchakli, uchburchakli, trapetsiyadal, eksponensial va h.k. (1.4-rasm), shuningdek, bir qutbli (a) va ikki qutbli (b) bo‘lishi mumkin (1.5-rasm qarang): bir qutbli impulslar musbat va manfiy bo‘lishi mumkin. Turli ko‘rinishli chastota va amplitudali impuls ketma-ketligini hosil qilish uchun maxsus generator- lardan foydalaniladi.
6

U


t
l.S-rasm.




U,

  1. b)



U ,I

t
d )


l.4-rasm.


t t



  1. b)

l.5-rasm.


7

1.k. RC-zanjirdan impulx o‘tixhi


1.k.1. RC-zanjirlarda birlik qadamdagi kuchlanixh va tok
RG-zanjirning kirish qismiga (1.6-rasmga qarang) birlik qadamdagi kuchlanish ulanadi (1.7-rasm).

G


l.6-rasm. RG-zanjirning qadamdagi prinsipial sxemasi.


t

01.7-rasm. Birlik kuchlanish grafigi.



Birlik qadamga zanjir reaksiyasini aniqlaymiz, ya'ni quyi- dagi munosabatlarni topamiz:



UG (t)  ? ;
UR (t )  ? ;
i(t )  ? .

akrash tenglamasi, ya'ni zanjir kirish qismidagi kuchlanish quyidagicha bo‘ladi:





U kir
0,





U ,
t  0;

t  0;



boshlang‘ich shartlari Uc(0), i(0)=0, UR(0)=0.


Zanjir uchun Kirxgofning 2-qonuniga ko‘ra:
U  UG  UR  UG  i  R.



q  UG
G , i  dq  G  dU G
dt dt
larni inobatga olib quyidagini hosil



qilamiz: U
 UG

  • R G  dUG .

dt

RG-zanjirni differensial tenglama yordamida standart ko‘rinishida quyidagicha yozamiz:


8


R G  dUG
dt
UG
 U ,
(1.1)

boshlang‘ich shartlari bilan: Uc(0)=0, i(0)=0, UR(0)=0.
Bunday differensial tenglamaning yechimini erkin va maj- buriy tashkil etuvchilari orqali aniqlanadi:
UG U erk. Umaj.

Erkin tashkil etuvchisi quyidagicha yoziladi:


U erk.  A  e pt va

zanjirga e'tirozli ta'sir etuvchi bo‘lmagan holda o‘zining o‘tkinchi
jarayonini ifodalaydi(tenglamaning o‘ng tomoni nol holatda), demak,

R G  dUG
dt
UG
 0;

d  p dt
deb belgilab, bu tenglamani operator ko‘rinishida

quyidagicha yozamiz:
UG  (R G  p  1)  0.
UG o‘tkinchi jarayonda vaqt birligida eksponensial qonuniyat bilan

o‘zgarganligi, ya'ni
Uc  0
bo‘lganligi uchun
R G  p  1  0 ,

bundan xarakteristik tenglamaning ildizini aniqlaymiz:

p   1 .


RG

p ning qiymatini tenglamaning erkin tashkil etuvchisiga qo‘yib, quyidagini hosil qilamiz:







Uc erk. A e
t R G

bu yerda R G — shu RG-zanjirning vaqt doimiysi, bundan:



  • t


Uc erk.  A  e .
t bo‘lganda, Uc erk. 0 .

9


O‘tkinchi jarayon tugaganidan so‘ng, majburiy tashkil etuvchisi tenglamaning o‘ng tomonidan (nazariy t   bo‘l-

ganda, amalda esa
t  (3  5) bo‘lganda) quyidagicha aniqlanadi:

Uc chiq
U kir
 U .

Differensial tenglamaning to‘liq yechimini quyidagicha yozamiz:



tUc  Uc erk. Uc maj.  U  A  e .
Bu ifodada noma'lum qiymat — A. Uni t = 0, Uc(0) = 0 boshlang‘ich shartdan topamiz:
0  U  A  1  A  U .
Differensial tenglamaning natijaviy yechimi quyidagicha bo‘ladi:



Uc  U  (1  e

  • t

).
(1.2)

1.8-rasmda RG-zanjirning turli vaqt doimiysidagi Uc(t) ga bog‘liqligi keltirilgan.
Uchiq U

0 t


l.8-rasm.


RG-zanjir chiqish qismida quyidagicha bo‘ladi:





    • t t


UR U Uc U U U  e U  e .

10


1.9-rasmda ning turli qiymatlarida keltirilgan.
UR (t ) ga bog‘liqligi



U


0 t

l.9-rasm.





U R  i  R
bo‘lganligidan, demak,

U U t


i R


  e .
(1.4)

R R


1.10-rasmda I (t ) bog‘liqligi keltirilgan.


I
t
0


l.lO-rasm.

1.k.k. Differenxiallovchi (toraytiruvchi) va ajratuvchi


RC-zanjirlar

Vaqt birligida kirish signalining hosilasiga proporsional bo‘lgan signalni hosil qiluvchi zanjir differensiallovGhi +anjir



deb ataladi. Bundan,


uchiq
t K dukir (t)
dt
11
. Koeffitsiyent K

sekundlarda ifodalanadi, aks holda tenglamaning chap va o‘ng tomonlari bir xil bo‘ladi. Ideal differensiallovchi qurilma sifatida G kondensator yoki L induktivlikni aytish mumkin. Masalan, G kondensatorni qo‘llab, uning kirish signalini kuchlanish ukir(t), chiqishi esa zanjirdagi tok i ni qarash
mumkin. Bu o‘zgaruvchilar ma'lum munosabat

i t G dukir (t)
dt
bilan bog‘liq, ya'ni zanjirdagi tok kirish

kuchlanishining hosilasiga proporsional. Lekin ushbu sxemani amalda qo‘llash mumkin emas, chunki u tokni registratsi- yalovchi elementga ega emas.
Kuzatish uchun yoki registrasiya uchun qulay bo‘lgan chiqish signalini hosil qilish uchun zanjirga ichki qarshiligi R bo‘lgan toksezgir asbob ketma-ket ulanadi. Eng oddiy holda u R qarshilik bo‘lishi mumkin. Tokka proporsional kuchlanish

UR  i  R


bo‘ladi.

Ko‘rib o‘tilgan RG-zanjir differensiallovchi funksiyani ba-

jarishi mumkin: toraytiruvchi
  ti
bo‘lganda, ajratuvchi

zanjirda, agarda
  ti
bo‘lsa.

1.11-rasmda shunday zanjir uchun Uc va UR kuch- lanishlar grafiklari, tasvirlangan. Ikkita rejimni ko‘raylik:

  1. Differensiallovchi zanjir

  ti , bunda ikki xil variant

bo‘lishi mumkin: a)
  tn ; b)
  tn .

  1. Ajratuvchi zanjir —

  tn .
  ti , bunda: a)
  tn ; b)



U


0

l.ll-Rasm. a) rejim 1 —


  ti , b) rejim 2
12
  ti .

  1. Impuls ketma-ketligi ta'sirida differensiallovchi zanjir- ni(1.12-rasm) ko‘raylik.






l.l2- rasm. Toraytiruvchi RG-zanjirning prinsipial sxemasi.

iz zaryad toki ta'sirida G kondensator zaryadlanadi, pau-



zada esa razryadlanadi, ir
— razryad toki. Bunda E=0.

richki  R desak, (richki= 0) ni hisobga olmasa ham bo‘ladi.

  1. rejim, variant a):

  ti ,   tn
ni ko‘raylik. Impuls

tugaganida (t1 vaqtda)
E  0  U R
 U c . Pauzada (t1t2 da)

esa G kondensator to‘liq razryadlanadi, chunki rasm):
  tn
(1.13-

U

l.lS- rasm.


13

U chiq ir
 R  R G  dU c ;
dt

Bunda
Uchiq
Uc U12 Uchiq .


R G d(U12 Uchiq ) .
dt

Uchiq  U12 Ukir
bo‘lganda quyidagini hosil qilamiz:



U chiq
 R G  dU kir
dt

    1. demak, ideal differensiallovchi zanjir hosil bo‘ladi. De- mak, zanjir differensiallovchi bo‘lishi uchun ushbu uchta shart bajarilishi kerak:

1)   ti ;
2)   tn ;
3) Uchiq  U12 Ukir .
Bunda Uchiq kuchlanish grafigi kirishdagi impuls ketma-ketligida quyidagi ko‘rinishga ega bo‘ladi (1.14-rasm):

I rejim, variant b):
  ti ,   tn .
Kuchlanish grafigi Uc

va UR 1.15-rasmda keltirilgan. Bu rejimda t2 momentda


Ukir
t
0


Uchiq UR
0 t l.l4-rasm. Kirishda impuls
ketma-ketligi bo‘lganida differensiallovchi zanjirning Uchiq kuchlanishi grafigi.
14

a) variantdan farqli o‘laroq, yangi boshlang‘ich shartlar UR(t2)=E—Uc(t2) bo‘ladi. Bunday rejim nogarmonik e'tiro+ rejimi deyiladi.
Impuls davrida o‘tkinchi jarayon a) variantdagidek bo‘lib, pauza vaqtida G kondensator nolgacha razryadlanishga tn vaqtida ulgurmaydi, shuning uchun nol boshlang‘ich shart
bajarilmaydi va differensiallovchi zanjirda bunday variant o‘rinli bo‘lmaydi.

  1. rejim, bunda

  ti ,   tn
ajratuvchi variantni ta'-

minlaydi. t1 vaqtda impuls ta'siridan so‘ng (1.16-rasmga
qarang) UR (t1 )  U c (t1 ) holatga, t2 vaqtida boshlang‘ich no-
linchi holatga ega. Chiqishdagi signal kirishdagini takrorlaydi.
Demak, bunday zanjir ajratuvchi zanjir bo‘ladi.


U
t



U
l.l5-rasm. l.l6-rasm.



II rejim, bunda
  ti ,   tn , b) variant I rejimdagi

kabi t2 vaqt momentida noldan farqli yangi boshlang‘ich shartlar bo‘ladi (1.17-rasm.)


U
l.l7-rasm.


15


Ajratuvchi zanjir uchun (nogarmonik rejim) bunday va- riant o‘rinli emas.

1.k.3. Impulx ta'xiridagi real RC-zanjirlar


Avval ko‘rib chiqilgan bo‘limlarda RG-zanjirlardagi ishlar ideal holatlar uchun edi: kirish signalining fronti nol deb
olingan, generatorning chiqish qarshiligi Rkir va yuklamadagi parazit sig‘im Gn juda ham kichik deb qaralgan. Aslida esa bu kattaliklar qandaydir qiymatlarga ega. Ularni bir vaqtda
hisobga olish qiyin. Generator qarshiligi Richki ni asosiy deb baholaylik (1.18-rasm.).
Generatorning ichki qarshiligini inobatga olingandagi RG- zanjir kirish kuchlanishi E E.Y.Kdan kichik, generatorning ichki qarshiligidagi kuchlanish pasayishi U12 < E gacha
bo‘ladi. Buni inobatga olinsa:



UR (t  0) 
E  R Richki R ;
UR (t  t1) 
U c  R R Richki

(1.19- rasmga qarang).





l.l8-rasm. RG-zanjirning generator Richki qarshiligini hisobga olgan holdagi sxemasi.



Richki = 0,1R qarshilikda kuchlanish
U12 0, 9E . Demak,

Richki < 0,1R bo‘lganida real zanjirni amalda ideal deb hisoblash mumkin.
16



t


l.l9-rasm.



    1. Yüklə 1,87 Mb.

      Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   36




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə