233
g) lub tolasi – stereid
3 – guruhga beriladigan vazifa
Ksilema va uning elementlari
a) traxeya
b) traxeidlar
v) yog‘ochlik parenximasi
g) yog‘ochlik tolasi – libriform
4 – guruhga beriladigan vazifa
O‘tkazuvchi to‘qima bog‘lamlari
a) YOpiq kollateral
b) Ochiq bikollateral
v) Kontsentrik
g) Radial
Vertushka metodi.
Bu treningda guruhlarga material tarqatiladi va har bir guruh yakka holda to‘g‘ri
javobni belgilaydi. Keyin bu materiallar guruhlarga aralashtirib beriladi, yana belgilanadi.
Guruhlar soniga harab aylangan-dan keyin o‘qituvchi va talabalar bilan umumiy to‘g‘ri javob
belgilaniladi.
O‘tkazuvchi bog‘lam xillari
Yopiq
kolla-
teral
bog‘lam
Ochiq
kolle-teral
bog‘lam
Ochq
bikol-
lateral
bog‘lam
Radial
bog‘lam
Kon-
tsentrik
Bog‘lam
1. Floema ksilemaning atrofini
o‘rab oladi, ba’zan ksilema floe-
mani atrofini o‘rab oladi
2. Ksilemaning ikki tomonida
floema joylashgan bo‘ladi
3. Floema ksilema bilan yonma-
yon joylashib turadi
4. Ksilema markazda radial nurlar
hosil
qilib
joylashadi,
nurlar
orasida floema joylasha-di.
5.
Prokambiyning
bir
qismi
kambiyga aylanib, floema bilan
ksilema o‘rtasida joylashgan bo‘lsa
Mustaqil bajarish uchun vazifalar.
Ob’ektlarni
o‘rganish:
O‘tkazuvchi
to‘qimalar,
ksilema
va
floema
elementlari va o‘tkazuvchi to‘qima bog‘lamlari.
O‘simlik organizmida suv va suvda erigan moddalar doimo harakatda bo‘ladi. Bu
moddalarning harakati o‘tkazuvchi to‘qimalar orqali, ya’ni ksilemadan suv va unda erigan
moddalar pastdan yuqoriga, bunda ildizdan poya va bargga ko‘tariladi (ko‘tariluvchi oqim),
floemadan esa assimilyatsiya natijasida hosil bo‘lgan organik moddalar yuqoridan pastga, ya’ni
bargdan poya va ildizlarga harakatlanadi (tushuvchi oqim).
Ksilema to‘qimasi tarkibiga – traxeya, traxeidlar, ksilema tolasi – libriform va ksilema
parenximasi kiradi.
234
Traxeyalar ingichka kapillyarlardan tashkil topgan bo‘lib, ular hujayralarning uzun
qator bo‘lib joylashishidan hosil bo‘ladi. Kapillyar silindr shaklida bo‘lib, ichida ko‘ndalang
to‘siqlar bo‘maydi, qobig‘i notekis qalinlashib yog‘ochlangan bo‘ladi. Traxeyalarning qobig‘i
spiral, halqasimon, narvonsimon, to‘rli va nuqtali shaklda qalinlashgan bo‘ladi.
Traxeidlar – ingichka uchli, yog‘ochlashgan, qalin devorli, o‘lik prozenxim
hujayralardan tashkil topgan bo‘lib, asosan nina bargli daraxtlarda, paporotniksimonlarda
uchraydi.
Floema tushuvchi oqim bo‘lib, uning tarkibiga elaksimon naylar, yo‘ldosh hujayralar,
floema tolasi – stereid va floema parenximalari kiradi.
Elaksimon naylar uzunasiga birlashgan naysimon hujayralardan iborat, ularning
birlashgan ko‘ndalang to‘siqlarida mayda teshiklar xuddi elakga o‘xshab joylashgan bo‘lgani
uchun elaksimon naylar deyiladi. Elaksimon naylar yonida maxsus tirik yadroli hujayralar
bo‘lib ular yo‘ldosh hujayralar deyiladi. Elaksimon nay va yo‘ldosh hujayralar yonma yon
joylashgan bo‘lib, har ikkalasi ham kambiy va prokambiyning bitta hujayrasidan hosil bo‘ladi.
Shuning uchun bu hujayralar harindosh hujayralar bo‘lib, elaksimon naylar nobud bo‘lsa,
yo‘ldosh hujayra ham halokatga uchraydi.
Ochiq urug‘li o‘simliklarda yo‘ldosh hujayra bo‘lmaydi.
O‘tkazuvchi to‘qimaning barcha elementlari qo‘shilib, o‘tkazuvchi bog‘lamni hosil
qiladi. har bir o‘tkazuvchi bog‘lam keng ovalsimon yoki tuxumsimon bo‘lib turli xil
to‘qimalardan tuzilgan.
Daraxt o‘simliklar
Floema va ksilemaning joylashishiga harab o‘tkazuvchi bog‘lamlar quyidagicha
bo‘ladi.
Yopiq kollateral bog‘lamda prokambiy to‘liq sarflanib, floema bilan ksilema yonma – yon
joylashadi (masalan makkajo‘xorida).
Ochiq kollateral bog‘lamda prokambiyning bir qismi kambiyga aylanib floema bilan ksilema
o‘rtasida joylashgan bo‘ladi (ikki pallali o‘simliklarda uchraydi).
Ochiq bikollateral bog‘lamlarda, floema ksilemaning ikki tomonida, floema bilan ksilema
o‘rtasida kambiy joylashgan bo‘ladi (masalan qovoq poyasida).
Kontsentrik bog‘lamlarda floema ksilemani batamom o‘rab olgan bo‘ladi yoki aksincha
ksilema floemani o‘rab oladi (bunday bog‘lam ildizpoyalarda uchraydi).
Radial o‘tkazuvchi bog‘lamlarning asosiy qismini ksilema tashkil qilib, radial nur shaklida
joylashadi. Radial nurlar orasida floema joylashadi. (bu bog‘lam birlamchi ildiz tuzilishiga ega
bo‘lgan o‘simliklarda uchraydi).da floema daraxtning po‘stloq qismida, ksilema yog‘ochlik
qismida joylashib, o‘tkazuvchanlik vazifasini bajaradi. O‘t o‘simliklarining po‘stloq va
yog‘ochlik qismi yaxshi rivojlanmagan shuning uchun floema bilan ksilema bog‘lam hosil
qiladi. Bu bog‘lamlar orqali moddalar harakatda bo‘ladi.
Mustaqil ishlash tartibi.
1 – tajriba: - Oshqovoq poyasidan ko‘ndalangiga kesib, preparat tayyorlanadi. Bir nechta qirqib
olingan poyadan eng yupqasini ajratib olib, safranin reaktividan tomiziladi va
qoplag‘ich oyna bilan yopiladi. Mikroskopning kichik ob’ektivida poyaning
umumiy ko‘rinishi kuzatiladi. Bunda katta va kichik o‘tkazuvchi to‘qima
bog‘lamini ko‘rish mumkin. Barcha yog‘ochlangan hujayralar qizil ranga
bo‘yalib ko‘riladi. Poyaning hamma qismi, poya epidermisi va undan chiqqan
hujayrali tuklar, epidermis ostidagi burchakli kollenxima va sklerenxima halqasi
ko‘zdan kechiriladi. Asosiy to‘qima bilan o‘ralgan o‘tkazuvchi to‘qima
bog‘lamlari ko‘riladi. O‘tkazuvchi to‘qima bog‘lamlari doira bo‘yicha tartibli
ravishda joylashgan. Bu preparatdan bitta o‘tkazuvchi to‘qima bog‘lami
o‘rganiladi. O‘tkazuvchi to‘qima bog‘lami bikollateral ravishda tuzilgan
Dostları ilə paylaş: |