231
1-tajriba. Bir pallali o‘simliklar bargining epidermis tuzilishi. Gulsafsar bargining pastki
tomonidan shilib, mikroskopik preparat tayyorlang va mikroskopning katta ob’ektivida
ko‘rib, quyidagilarga e’tibor bering:
1.
Epidermis hujayrasi. 2. Og‘izchaning tutashtiruvchi hujayralari xloroplastlari bilan,
og‘izcha teshigi, og‘izcha atrofidagi hujayralar. Bir pallali o‘simliklar epidermis
hujayralarining shakliga e’tibor bering.
2-tajriba. Ikki pallali o‘simlik bargi epidermisining tuzilishi. Bu tajribani marjon (buzina)
daraxti bargida ko‘riladi. Bu preparatni xuddi 1-tajriba kabi tayyorlanadi. Bir va ikki pallali
o‘simlik epidermisini solishtirib ko‘ring.
3-tajriba. Tayyor preparat: oshqovoqning poyasidan tayyorlangan preparatdan qoplovchi
va mexanik to‘qimalarni joylanishini, tuzilishini ko‘ring.
4 – tajriba: - Makkajo‘xori poyasidan ko‘ndalangiga kesib preparat tayyorlanadi.
Qilinadigan ishlar oshqovoq poyasidagiga o‘xshash bajariladi. Poya tashqi tomonidan
epidermis bilan qoplangan. Epidermis tagida qizil rangga bo‘yalgan sklerenxima halqasi
joylashgan. So‘ngra hamma tomoni asosiy to‘qima bilan o‘ralgan holda joylashgan
o‘tkazuvchi to‘qima bog‘lamlari ko‘rinadi. O‘tkazuvchi to‘qima bog‘lamlari sinchiklab
ko‘riladi. U kollateral (ksilemaning bir tomoniga floema joylashgan) va ochiq (floema bilan
ksilema o‘rtasida kambiy bo‘ladi) bog‘lam ekanligi aniqlanadi.
Topshiriqlar: birlamchi va ikkilamchi qoplovchi to‘qimalar, kollenxima,
sklerenxima
rasmi chiziladi.
Laboratoriya mashg‘ulot-– 7
Mavzu: “O‘tkazuvchi to‘qimalar. O‘tkazuvchi to‘qima elementlari va
bog‘lamlari”
1. Darsning maqsadi:
O‘tkazuvchi to‘qima, ularning xillari vazifasi, bog‘lamlari, uchraydigan joylari haqida
tushuncha berish.
O‘simlik organizmida suv va suvda erigan moddalar doimo harakatda
bo‘ladi. Bu moddalarning harakati o‘tkazuvchi to‘qimalar orqali, ya’ni ksilemadan suv va unda
erigan moddalar pastdan yuqoriga, bunda ildizdan poya va bargga ko‘tariladi (ko‘tariluvchi
oqim), floemadan esa assimilyatsiya natijasida hosil bo‘lgan organik moddalar yuqoridan
pastga, ya’ni bargdan poya va ildizlarga harakatlanadi (tushuvchi oqim).
Ksilema to‘qimasi tarkibiga – traxeya, traxeidlar, ksilema tolasi – libriform va ksilema
parenximasi kiradi.
Traxeyalar ingichka kapillyarlardan tashkil topgan bo‘lib, ular hujayralarning uzun
qator bo‘lib joylashishidan hosil bo‘ladi. Kapillyar silindr shaklida bo‘lib, ichida ko‘ndalang
232
to‘siqlar bo‘maydi, qobig‘i notekis qalinlashib yog‘ochlangan bo‘ladi. Traxeyalarning qobig‘i
spiral,
halqasimon, narvonsimon, to‘rli va nuqtali shaklda qalinlashgan bo‘ladi.
Traxeidlar – ingichka uchli, yog‘ochlashgan, qalin devorli, o‘lik prozenxim
hujayralardan tashkil topgan bo‘lib, asosan nina bargli daraxtlarda, paporotniksimonlarda
uchraydi.
Floema tushuvchi oqim bo‘lib, uning tarkibiga elaksimon naylar, yo‘ldosh hujayralar,
floema tolasi – stereid va floema parenximalari kiradi.
Elaksimon naylar uzunasiga birlashgan naysimon hujayralardan iborat, ularning
birlashgan ko‘ndalang to‘siqlarida mayda teshiklar xuddi elakga o‘xshab joylashgan bo‘lgani
uchun elaksimon naylar deyiladi. Elaksimon naylar yonida maxsus tirik yadroli hujayralar
bo‘lib ular yo‘ldosh hujayralar deyiladi. Elaksimon nay va yo‘ldosh hujayralar yonma yon
joylashgan bo‘lib, har ikkalasi ham kambiy va prokambiyning bitta hujayrasidan hosil bo‘ladi.
SHuning uchun bu hujayralar harindosh hujayralar bo‘lib, elaksimon naylar nobud bo‘lsa,
yo‘ldosh hujayra ham halokatga uchraydi.
Ochiq urug‘li o‘simliklarda yo‘ldosh hujayra bo‘lmaydi.
O‘tkazuvchi to‘qimaning barcha elementlari qo‘shilib, o‘tkazuvchi bog‘lamni hosil
qiladi. har bir o‘tkazuvchi bog‘lam keng ovalsimon yoki tuxumsimon bo‘lib turli xil
to‘qimalardan tuzilgan.
Daraxt o‘simliklar
Floema va ksilemaning joylashishiga harab o‘tkazuvchi bog‘lamlar quyidagicha
bo‘ladi.
Yopiq kollateral bog‘lamda prokambiy to‘liq sarflanib, floema bilan ksilema yonma – yon
joylashadi (masalan makkajo‘xorida).
Ochiq kollateral bog‘lamda prokambiyning bir qismi kambiyga aylanib floema bilan ksilema
o‘rtasida joylashgan bo‘ladi (ikki pallali o‘simliklarda uchraydi).
Ochiq bikollateral bog‘lamlarda, floema ksilemaning ikki tomonida, floema bilan ksilema
o‘rtasida kambiy joylashgan bo‘ladi (masalan qovoq poyasida).
Kontsentrik bog‘lamlarda floema ksilemani batamom o‘rab olgan bo‘ladi yoki aksincha
ksilema floemani o‘rab oladi (bunday bog‘lam ildizpoyalarda uchraydi).
Radial o‘tkazuvchi bog‘lamlarning asosiy qismini ksilema tashkil qilib, radial nur shaklida
joylashadi. Radial nurlar orasida floema joylashadi. (bu bog‘lam birlamchi ildiz tuzilishiga ega
bo‘lgan o‘simliklarda uchraydi).da floema daraxtning po‘stloq qismida, ksilema yog‘ochlik
qismida joylashib, o‘tkazuvchanlik vazifasini bajaradi. O‘t o‘simliklarining po‘stloq va
yog‘ochlik qismi yaxshi rivojlanmagan shuning uchun floema bilan ksilema bog‘lam hosil
qiladi. Bu bog‘lamlar orqali moddalar harakatda bo‘ladi.
Metod – Bumerang, Vertushka
Bumerang terningi
Talabalar kichik guruhlarga bo‘linadi va vazifa yozilgan material tarqatiladi. har bitta
guruh o‘z fikrlarini bayon qiladi va guruhlar orasida savol – javob
1 – guruhga beriladigan vazifa
1.
O‘tkazuvchi to‘qimalarning vazifasi
2.
YUqoriga ko‘tariluvchi oqim
3.
Past
ga tushuvchi oqim
2 – guruhga beriladigan vazifa
Floema va uning elementlari
a)
elaksimon nay
b) yo‘ldosh hujayra
v) floema parenximasi