16
3
Bu mərhələ birincidən fərqli olaraq birdən – kulminasiya nöqtəsində qırılmadı. O elə
tədricən, elə yavaĢ-yavaĢ üçüncü mərhələyə çevrildi ki, birinin harda bitib, o birinin hardan
baĢladığını heç özü də deyə bilməzdi. Yay da payıza bu cür keçir, günəĢ qərbdə batarkən
kölgələr uzandığı kimi payızın soyuq nəfəsi də tədricən, qarĢısıalınmaz bir qüvvə ilə yayın
baĢının üstünü alır; ilk payızda ölgün yay da sönməkdə olan ocağın qəfil alovları kimi hərdən bir
bu cür birdən canlanıb sonra öləziyir. Bu mərhələ iki il davam etdi. O, hələ də yonqar sexində
iĢləyirdi, boĢ vaxtlarında isə yavaĢ-yavaĢ, ehtiyatla, yalnız bir neçə etibarlı alıcıya viski satmağa
baĢlamıĢdı; bu alıcıların heç biri digərini tanımırdı. Qadın bundan tamam xəbərsiz idi, halbuki, o
öz viski ehtiyatını onun ərazisində gizlətmiĢdi, alıcılarla örüĢün o tayındakı meĢəlikdə görüĢürdü.
Əslinə qalsa, bilsəydi belə, buna etiraz etməzdi. Elə missis Makiçern də gizli kəndirə etiraz
etməzdi; çox güman ki, o bu qadına da, missis Makiçernə də öz gizlin iĢlərini elə eyni səbəbə
görə açıb deməmiĢdi. Missis Makiçern və kəndir barədə, ona vermək istədiyi pulu hardan
tapdığını demədiyi ofisiant qız barədə, nəhayət, indiki məĢuqəsi və viski barədə düĢüncələrə
dalarkən viskini pul qazanmaq xatirinə deyil, onu əhatə edən qadınlardan nəyisə gizlətməyə
məhkum olduğuna görə satdığına inanmağa hazır idi. Bu arada bəzən o qadını gündüzlər də
görürdü – uzaqdan, evin arxasında; tərtəmiz, hər yeri örtülü ciddi libasın altında həddən artıq
ĢiĢkin, həddən artıq yetiĢmiĢ, bataqlıq törəməsi kimi ilk toxunuĢdaca çirkab axıtmağa hazır olan
nəsə yaĢayır, açıq-aĢkar tərpəĢirdi; qadın bir dəfə də olsun dönüb nə daxmaya, nə də ona sarı
baxmırdı. Və digər – yalnız qaranlıqda yaĢayan məxluq barədə düĢünəndə ona elə gəldi ki, indi
gündüz iĢığında o, gecə öz bacısı tərəfindən boğulub öldürülmüĢ bir qadının xəyalatını görür və
bu xəyalat indi hətta inildəmək qabiliyyətini belə itirmiĢ olan köhnə dinclik səhnələrini
məqsədsiz-filansız, boĢ-boĢuna dolaĢmağa çıxıb.
Əlbəttə, ikinci mərhələnin ilkin qəzəbi sonsuzacan davam edə bilməzdi. Əvvəlcə bu bir
Ģəlaləyə bənzəyirdi; indi isə qabarma və çəkilmələrlə əvəz olunmuĢdu. Qabarma vaxtı qadın,
demək olar ki, həm özünü, həm də onu aldada bilirdi. Bunun yalnız qabarma olduğu düĢüncəsi,
sanki, onda daha Ģiddətli etiraz, daha Ģiddətli qəzəb doğururdu və bu etiraz, bu qəzəb onun özünü
də, tərəf-müqabilini də tamamilə ağlasığmaz Ģəhvani eksperimentlərə sövq edir, öz güclü təzyiqi
ilə onları vurub, öz iradələrindən asılı olmadan, kim bilir, haralara tullayırdı. Sanki, qadın baĢa
düĢmüĢdü ki, vaxtı azdır, ömrünün payızı qapının ağzını kəsdirib, amma bu payızın onun üçün
nə demək olduğunu hələ bilmirdi. Yəqin ki, bu zaman onu yalnız instinkt – Ģəhvani və itirilmiĢ
illərin əvəzini çıxmaq instinkti idarə edirdi. Sonra çəkilmə baĢlayırdı. Və onlar yorulub əldən
düĢmüĢ, doymuĢ halda, güclü Ģimal-qərb küləyi yenicə avazıyıbmıĢ kimi quruda sərilib qalır,
yad adamlar tək ümidsiz, narazı halda (o, bezginlik içərisində, qadın isə gözlərində dərin bir
ümidsizlik) bir-birinə baxırdılar.
16
4
Ancaq payız artıq qadının üzərinə çökmüĢdü. O, uĢaqdan danıĢırdı, elə bil, instinkti ona
xəbərdarlıq etmiĢ, özünə bəraət qazanmağın, ya da günahını yumağın vaxtı gəlib çatdığını
bildirmiĢdi. Bu barədə o, çəkilmə vaxtında danıĢırdı. Ġlk vaxtlar onların hər gecəsi həmiĢə sel
kimi gur axınla baĢlayırdı, sanki, gündüz saatlarının ayrılığı onun bir anlığa da olsa gur Ģəlaləni
təsəvvürünə gətirə bilməsi üçün qurumaqda olan xırda axınları bir yerə yığıb cəmləĢdirirdi.
Amma sonra hətta o axınların da buna gücü yetmədi: indi Kristmas qadının yanına yad adam
kimi, könülsüz, artıq necə geri qayıdacağı barədə düĢünə-düĢünə gedirdi; qaranlıq yataq otağında
yad adam kimi onunla yanaĢı əyləĢib, sanki, üçüncü – yenə yad bir adam haqqında söhbət edə-
edə ondan uzaqlaĢırdı. Birdən bunu da anladı ki, indi onlar, sözləĢiblərmiĢ kimi, yalnız yataq
otağında görüĢürlər, elə bil, artıq evlidilər. Daha o bu qadınla bu qaranlıq evdə gizlənqaç
oynamalı olmurdu; onun qadını tapmaq üçün hər yeri arayıb axtardığı, qadınınsa, onu bürüyən
Ģəhvani həyəcandan nəfəsi tıncıxaraq, bərkdən tövĢüyə-tövĢüyə qaranlıq evin hansısa küncündə,
ya da açıq havada, kolluğun içində çılın-çılpaq gizləndiyi gecələr artıq at tövləsinin arxasındakı
dirəyin oyuğundakı gizlin namə yeri kimi çoxdan keçmiĢə gömülmüĢdü.
Hər Ģey ölüb getmiĢ, keçmiĢdə qalmıĢdı: hətta son dərəcə qüsursuz oynanılan gizlin
biabırçı Ģəhvət və qısqanclıq səhnələri belə. Hərçənd xəbəri olsaydı, indi onun qısqanclıq üçün
əsası da vardı. Təxminən həftədə bir dəfə Kristmas, guya, iĢ dalınca harasa gedirdi. Onun
Memfisə getdiyindən, orda baĢqa qadınlarla – pulla alınan qadınlarla ona xəyanət etdiyindən
xəbəri yox idi. Bunları bilmirdi. Bəlkə də, indiki halında bunlara inanmazdı da; nə qədər pərt
olsa da, heç bir dəlil-sübuta da qulaq asmazdı. Çünki indi o, bir qayda olaraq, gecələrin çox
hissəsini yuxusuz keçirirdi, yalnız gündüzlər, nahardan sonra yatıb yuxusunu alırdı. Xəstələnib
eləməmiĢdi; bunun günahı bədənində deyildi. HəmiĢəkindən də sağlam idi; iĢtahı da güclüydü,
on iki kilo kökəlmiĢdi. Yuxusuzluğu bu doğurmamıĢdı. Bunun səbəbi qaranlığın özündə,
torpaqda, öləziməkdə olan yaydaydı: ordan onu nəsə qorxunc bir Ģey təhdid edirdi; amma fəhmi,
instinkti onu inandırmağa çalıĢırdı ki, bunun ona xətəri dəyməyəcək; onu qəfil haqlayıb,
xəyanətkarcasına satacaq, amma heç bir ziyan vurmayacaq: əksinə, o xilas olacaq, həyat əvvəlki
kimi, hətta ondan da yaxĢı davam edəcək, daha qorxusuz-ürküsüz olacaq. Qorxunc olanı isə bu
idi ki, o, xilas olmağı arzulamırdı. “Mən hələ dua etməyə hazır deyiləm”, – o, sakitcə, pıçıltıyla,
gözləri geniĢ açılmıĢ halda öz-özünə dedi, ara vermədən pəncərədən içəri dolan ay iĢığı isə otağı
getdikcə qatı təəssüf qarıĢıq mümkünsüzlük soyuğuna bürüyürdü. “Məni indi dua etməyə
məcbur etmə. Ġlahi, əzizim, qoy mən hələ bir qədər də əxlaqsızlıq girdabında qalım”. Bütün
keçmiĢ həyatı, ac illəri indi ona boz bir tunel kimi görünürdü, onun uzaq, geriyə qaytarılması
mümkün olmayan ucunda isə çılpaq, bakirəliyin boğub öldürdüyü döĢləri, çox sürətlə ötüb keçən
son üç ildən əvvəl olduğu kimi, əbədi tənə zərbindən göm-göm göynəyirdi. “Ġlahi, əzizim, bir az
da möhlət ver. Ġlahi, əzizim, bir az da möhlət ver”.