[]



Yüklə 6,32 Mb.

səhifə206/282
tarix08.03.2018
ölçüsü6,32 Mb.
1   ...   202   203   204   205   206   207   208   209   ...   282

343 

 

Əd.: 

Rəsulzadə  M .,  Azərbaycan  Cümhuriyy əti,  B.,1990;  Nəsibzadə  N,  Azərbaycan  Demokratik  Respublikası,  B.,  1990; 

M əmmədli  Ş., Parçalanmış Borçalı və ya 1918 il Ermənistan-Gürcüstan  müharibəsinin acı nəticəsi, B., 1991; Победа Советской власти в 

Закавказье. Тбилиси, 1971.  

 

ERMƏNĠSTAN-TÜRKĠYƏ  MÜHARĠBƏS Ġ  (1920)  -  Rusiya  imperiyasının  dağılmasından  sonra  yaranmış 

erməni-daşnak  höku mətin in  işğalçılıq  siyas əti  nəticəsində  baş  vermiş  müharibə.  Müharibənin  başlan masında  böyük 

dövlətlərin  antitürkiyə  siyasəti  də  az  rol  oynamamışdı.  Versal-Vaşinqton  sisteminin  tərkib  hissəsi  kimi  Paris  sülh 

konfransında (1919-20) hazırlan mış Sevr sülh müqaviləsi (1920) Osmanlı  imperiyasının bölüşdürülməsini nəzərdə tuturdu. 

Müqavilənin  imzalan masına  Birinci  dünya  müharibəsinin  (1914-18)  qalib  dövlətləri  ilə  yanaşı,  Ermənistan  (Ararat) 

Respublikası  da  cəlb   edilmişdi.  Müqaviləyə  görə  Türkiyənin   Van,  Bitlis,  Ərzuru m  və  Trab zon  vilayətlərinin  b ir  hissəsi 

erməni-daşnak  höku mətinə  verilməli  idi.  Türkiyə  Böyük  Millət  Məclisi  ölkənin  əra zisini  bölüşdürən  bu  müqaviləni  rədd 

etmiş, sultan da onu ratifikasiya etməmişdi.  Ermənistan isə Türkiyəyə qarşı əsassız ərazi  iddiaların ı həyata keçirmək üçün 

müharibəyə  başladı.  1920  il  iyunun  18-də  daşnaklar  Oltu  şəhərini  tutdular.  Rusiya  höku məti  Ermən istanla  may-iyun  və 

Türkiyə ilə  iyul-avqust aylarında Moskvada keçirilən konfranslarda hadisələrə  müdaxilə etməyə çalışdı.  Lakin hər iki tərəf 

onun təkliflə rin i qəbul et mədi. Türk ordusu işğal olun muş torpaqların  azad  edilməsinə başladı; sentyabrın 29-da Sa rıqa mışı, 

sonra  Ərdəhanı  azad  etdi.  Çıxılmaz  vəziyyətə  düşdüyünü  görən  erməni-daşnak  höku məti  türklərin  azadlıq  yürüşünü  da-

yandırmaq üçün Qərb dövlətlərinə, "bütün sivilizasiyalı dünyaya", müttəfiq lərə  mü raciət etdi, lakin türklərin uğurlu, ədalətli 

mübarizəsi  bu  cür  "müraciətləri"  cavabsız  qoydu.  Oktyabrın  30-da  türklər  Qarsa  daxil  olaraq,  Aleksandropol  (Gü mrü) 

istiqamət ində hücumu davam etdirdilə r.  Ermən istanın ABŞ,  B.Britaniya,  Fransa və İtaliyaya yeni  mürac iətləri də cavabsız 

qaldı.  Gürcüstan Respublikası  isə noyabrın 6-da neytrallığ ını elan etmişdi. Sovet Rusiyası bu müharibədən istifadə edərək, 

Ermənistanda  möhkə mlən məyə  çalışırdı.  La kin  erməni-daşnak  hökumətinin  onun  hərbi  kö mə k  təklifini  rədd  etməsi  bu 

niyyəti  boşa  çıxartdı.  Türklər  uğurlu  hərbi  ə mə liyyatlar  nəticəsində  noyabrın  7-də  Ale ksandropolu  azad  etdilər.  İrəvan 

üzərinə yürüş başlandı. Noyabrın  18-də  Ermənistan barışıq imzalamağa  məcbur oldu. Noyabrın  29-da  Ermən istanda sovet 

hakimiyyəti  quruldu.  Sovet  Rusiyasının  hərbi  ə mə liyyatla rı  nəticəsində  devrilmiş  daşnak  hökuməti  qüvvələrini  sovet 

hakimiyyətinə  qarşı  səfərbər  et mək  üçün  dekabrın  2-də   Gü mrü  müqaviləsini  (1920)  imzalad ı.  Türkiyənin   müharibədəki 

qələbəsi onun nüfuzunu xeyli  möhkə mləndird i və 1921  il Moskva və Qars müqavilə lərinin bağlan masını sürətləndird i (ba x 



Qars müqavilasi (1921) və Moskva müqaviləsi (1921)). 

 

Əd.: 

Hüseynov Q.H., Atatürk dövründə Türkiyənin xarici siyasətinə dair, B., 1970.

 

 

ERMƏNĠSTANIN  ƏRAZĠ  ĠDDĠALARI  Azərbaycanın  və  Gürcüstanın  tarixi  torpaqlarını  ələ  keçirmək  üçün 

erməni-daşnak hökumət i tərəfindən irəli sürülmüş əsassız əra zi iddia ları.  Rusiya imperiyasının dağılmasından sonra Cənubi 

Qafqazda yaranmış Ermənistan (Ararat)  Respublikası erməni  millətçilərinin sərsəm "Böyük  Ermənistan" ideyalarını həyata 

keçirmək  üçün  əlverişli  şərait  yarandığın ı  güman  edərək,  A zərbaycan  və  Gürcüstana qarşı  ərazi  iddiaları  ilə  çıxış  etməyə 

başladı. Azərbaycan Milli Şurasın ın 1918 il 29 may tarixli iclasın ın qərarı ilə İrəvan şəhərinin siyasi mərkəz kimi ermənilərə 

güzəşt edilməsi onları şirnikləndird i.  Ermənilər  Göyçə bölgəsinə (Yeni  Bəyazid qəzasın ın şərq hissəsi),  Naxçıvan bölgəsinə 

(Naxçıvan,  Şərur-Dərələyəz  qəzaları  və  İrəvan  qəzasının  bir  hissəsi),  Qazax  qəzasının  dağlıq  hissəsinə,  Qarabağa  və 

Zəngəzura  qarşı  əra zi  iddia ları  qald ırır,  xəritələr  tərtib  ed irdilər.  La kin  onlar  bununla  da  kifayətlən məyərə k,  Azərbaycan 

Respublikasını  və  dünya  ictimaiyyətini  fakt  qarşısında  qoymaq  məqsədilə,  A zərbaycanın  göstərilən  tarixi  torpaqlarında 

soyqırımlarına  başladılar.  Azərbaycan  Xalq  Cü mhuriyyəti  olduqca  mürəkkəb  daxili  və  beynəlxalq  şəraitdə  Ermənistanın 

ərazi  iddiaların ı rədd edir,  Cümhuriyyətin ərazi bütövlüyünü təmin etmək üçün hərtərəfli  iş aparır,  mü mkün olan bütün təd-

birləri görürdü. 



 

Əd.: 

Щепотьев  А.,  Доклад  о  спорных  Кавказских  территориях,  на  которые  имеют  права  самоопределившиеся   

азербайджанские тюрки, Изв. АН Азерб. ССР (серия истории, философии и права), 1990, № 2. 

 

ES ERLƏR, s o s ia lis t  in q ila b ç ıla r  - Rusiyada sosialist partiyası (1901-22). Bakıda eserlərin ilk dərnəyi 1903 

ildə  fəaliyyətə başlamışdı. 1904  ildən özə l  mətbəəyə ma lik id ilə r.  Ba kı eserlərinin sosial bazası, əsasən, fəhlələ rdən, Xə zər 

ticarət gə miçiliyi donanmasının dənizç ilə rindən, hə mç inin  tələbə gənclərdən  ibarət  idi.  1904-07  illə rdə Şuşa,  Yelizavetpol 

(Gəncə) və Zaqatalada da eser təşkilatları yarad ıld ı. 

Eserlə rin  əsas mübarizə  üsulu fərd i terror id i. 1905  ildə eserlərin  Ba kı  ko mitəsi nəzd ində hərbi drujina yarad ıld ı. 

Hə min il onla r b ir neçə terror a ktı törətdilər. 

Eserlə rin  proqra mında  milli  məsələyə  xüsusi  əhəmiyyət  verilirdi.  Part iyanın  ayrı-ayrı  millətlər  a rasında  federativ 

münasibətlərin  yaradılmasına  çalışacağı  qeyd  edilird i.  Müəyyən  əraziyə  malik  xalqların  milli  dövlətlərini  yarat maq  da 

nəzərdə  tutulurdu.  Bu  plan  Qafqaza   da  aid  id i.  Ba kı  eserləri  ö z  partiya larının  bu  müddəaları  ilə  ta m  ra zı  idilə r.  Ba kı 

eserlərin in təşəbbüsü ilə "İttifaq" (1905) və "Əş-Səms " (1906) adlı milli sosialist inqilabçılar təşkilatları yaradılmışdı.  

 

 

 



 

 

 



 

 





Dostları ilə paylaş:
1   ...   202   203   204   205   206   207   208   209   ...   282


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə