Azərbaycan diLİ VƏ tariXİ



Yüklə 2,8 Kb.

səhifə58/86
tarix24.12.2017
ölçüsü2,8 Kb.
1   ...   54   55   56   57   58   59   60   61   ...   86

1853-cü ildə Krım müharibəsi başlananda  Əhməd bəy döyüşən ordu 
sıralarına göndərilir. Onun mənsub olduğu Qusar polku Sevastopol uğrunda 
vuruşurdu. Yeri gəlmişkən xatırladaq ki, Krım müharibəsində, xüsusilə, Qafqaz 
cəbhəsində iki mindən artıq azərbaycanlı döyüşlərdə  iştirak etmişdir. O 
cümlədən Qasım bəy Zakirin oğlu Nəcəfqulu bəy, qardaşı oğlu İskəndər bəy bu 
döyüşlərdə şücaət göstərmişlər. 
Əhməd bəy 1854-cü ildə istefaya çıxıb, doğma kəndi Kəhrizliyə qayıdır. 
Keçən  əsrin 60-cı illərində o, susuz Mil səhrasında kənd təsərrüfatını 
canlandırmaq məqsədilə Arazdan su arxı  çəkdirməyə  səy göstərir. Arazdan 
alınan su qədim Gavur arxı ilə birləşdirilir. 
70-ci illərdə o, Şuşa bəy komissiyasının tərkibinə daxil edilmişdi. Saxta 
yollarla bəylik adı alanları ifşa etdiyinə görə, düşmənləri ona şər atıb bir 
müddət həbsxanada saxlatmışdılar. 
Əhməd bəyin  əsərləri və  tərcümələri qızı  Həmidə xanımın təşəbbüsü ilə 
1906-cı ildə Tiflisdə, C.Məmmədquluzadənin təşkil etdiyi "Qeyrət" 
mətbəəsində "Asari-Əhməd bəy Cavanşir" adı ilə çap olunmuşdur. 
Əhməd bəy Cavan
1
şirin "Qarabağnamə"si 1961-ci ildə Azərbaycan SSR 
EA terəfindən ras və Azərbaycan dillərində  də çap edilmişdir.  Əsəri tarixçi 
Ə.Şükürzadə Azərbaycan dilinə  tərcümə etmiş, kitaba şərhlər yazmış  və 
müəllifin ömür yolu barədə yığcam məlumat vermişdir. 
Mirzə Yusif Nersesov Qarabağinin "Tarixi-Safi" əsəri də "Qarabağnamə"lər 
silsiləsində mühüm yer tutur. Həmin əsər haqqında ilk məlumatı Ə.Ə.Səidzadə 
vermişdir. Son illərə  qədər həmin  əsəri itmiş hesab edirdilər. Lakin axtarış 
nəticəsində məlum oldu ki, əsərin yeganə nüsxəsi Gürcüstan SSR EA yanında 
S.N.Canaşia adına Dövlət muzeyinin əlyazmaları fondunda (inventar 195) 
saxlanılırdı. Fars dilində olan bu əsər Qarabağın  əsasən 1745-1828-ci illər 
arasındakı tarixindən söz açır. 
Müəllifin ziddiyyətli və yanlış mülahizələri həmin  əsərin ayrı-ayrı 
fəsillərində özünü göstərir. Tarixçi Ə.Hüseynzadənin "Mirzə Yusif Qarabağinin 
"Tarixi-Safi"  əsəri haqqında" məqaləsində  əsərin məziyyət və qüsurlan ətraflı 
şərh olunmuşdur
2

Mirzə Yusif Qarabaği (1798-1864) Cənubi Azərbaycanın Əhər mahalından 
olub, minlərlə başqa ermənilər kimi sonradan Qarabağa köçmüşdür. O, 18 il 
İranda yaşamış, farscanı öyrənmiş  Sərdar  Əmirxanın yanında işləmişdir. 
Qarabağa qayıtdıqdan sonra bir müddət Tiflisdə Qriqor Orbelianinin yanında 
tərcüməçilik etmişdir. 
                                                           
1 А.А.Сеид-заде. Мирза Юсиф Нерсесов (Шушински). "Известия" Азерб. ФАН
 
СССР, 1960, №6. 
2 Bax: Ə.Hüseynzadə. Mirze Yusif Qarabağinin "Tarixi-Safı" əsəri haqqında. Azərbaycan SSR EA xəbərləri (ictimai 
elmlər seriyası), 1960, № 6.
 
180


Q.Orbelianinin yanında işləyərkən Dağıstan hərbi  əməliyyatlarında iştirak 
etmişdir. 1856-cı ildə Temirxanşurada "Məcmuəi-divani-Vaqif və müasirin" 
əsərini çap etdirmişdir. 
Mirzə Yusif Qarabaği 1864-cü ildə vəfat etmişdir. O, "Tarixi-Safi" əsərini 
Qriqor Orbelianinin əmri və knyaz D.D.Georqadzenin maddi yardımı ilə 
yazmışdır (1855). 
Mir Mehdi Xəzaninin "Qarabağ tarixi" əsərinin də "Qarabağnamə"lər 
silsiləsində özünəməxsus yeri var. Xəzani Qarabağın sabiq Zəngəzur qəzasının 
Bərgüşad mahalında, Mamırlı  kəndində doğulmuşdur. Atası Mir Haşım 
Qarabağın məşhur seyidlərindən biri idi. Sonralar onlar Qarabağın Tuğ kəndinə 
köçmüşlər. Mir Mehdi Xəzani Tuğ  kəndində  də  vəfat etmişdir. Qəbri də elə 
oradadır. 
Qarabağ  təzkirəçilərindən Mir Möhsün Nəvvab "Təzkireyi-Nəvvab", 
Məhəmmədağa Müctəhidzadə "Riyazül-aşiqin" əsərində Xəzaninin mükəmməl 
savada malik olduğunu, Şərq dillərini bildiyini, divan yaratdığını qeyd edirlər. 
Xəzani ilk təhsilini qardaşı Mir Cəfərdən almışdır. Sonra isə  Zəngəzura 
gelmiş, burada molla Zülfüqarın yanında olmuş, ondan çox şey öyrənmişdir. 
Keçən əsrin 30-40-cı illərində Gəncə şəhərində yaşayan Xəzani çoxlu kitab 
mütaliə etmiş, Gəncə  məktəblərində  məktəbdar olmuşdur. Az sonra 
M.M.Xəzani rus dilində yeni tipli məktəb açmışdır. 1859-cu ildən o, Şuşaya 
köçmüşdür. 70-80-ci illərdə M.M.Nəvvabın "Məclisi-fəramuşan"  ədəbi məcli-
sinin yığıncaqlarının fəal iştirakçılarından biri də Xəzani idi. 
M.M.Nəvvabla M.M.Xəzani möhkəm dost idilər. M.M.Nəvvab "Təzkireyi-
Nəvvab" kitabında M.M.Xəzaninin öz dəsti-xətti ilə yazılmış  qısa tərcümeyi-
halını  və  şeirlərindən nümunələri vermiş, öz litoqrafiyasında onun "Şəriətül-
islam" kitabçasını çap etmişdir. Xəzaninin "Qarabağ tarixi" əsərinin bir sıra 
əlyazmaları mövcuddur, bu variantlar haqqında tarixçi Əli Hüseynzadə bir 
məqaləsində geniş söz açır. Məlum olur ki, M.M.Xəzani öz əsərini Mirzə 
Adıgözəl bəyin və Mirzə Camalın "Qarabağnamə"  əsərlərinin təsirilə 
yazmışdır. Təsadüfi deyildir ki, M.M.Xəzani öz əsərinin ilk variantını "Asari-
əl-camal" adlandırmışdır
1
.  Əsərin təkcə adı deyil, məzmunu və  fəsilləri də 
Mirzə Camalın əsərinə bənzəyir. M.M.Xəzaninin əsəri müqəddimə, 24 fəsil və 
bir xatimədən ibarətdir. "Qarabağ tarixi" əsərində təsvir olunan hadisələr Nadir 
şahın vəfatı dövründən Türkmənçay müqaviləsinin bağlanmasına qədərki bir 
dövrü (1747-1828) əhatə edir. 
Tarix elminə çoxdan məlum olan bu əsərin  əldə bir neçə əlyazma nüsxəsi 
olduğundan onun elmi-tədqiqat mətninin çapında həmin nüsxə fərqlərini nəzərə 
almaq zəruridir. 
                                                           
1 Bax: Azərbaycan SSR EA-nın Əlyazmaları İnstitutu, inv. B-2381. 
 
 
181


M.M.Xəzaninin elm aləminə  məlum olan "Qarabağ tarixi"nin son nüsxəsi 
Əlyazmaları  İnstitutunda B-1917 inventarla saxlanır. "Asarül-Camal" adlanan 
həmin nüsxənin həcmi 166 səhifədən ibarətdir. Giriş sözü, müqəddimə  və 
birinci fəsli olmayan həmin nüsxənin üzü 9 noyabr 1905-ci ildə köçürülmüşdür. 
Xəttatın özü tərəfindən verilən qeyddə  də  əsərin üzünün tələsik köçürüldüyü 
göstərilir və oxuculardan üzr istənilir. 
"Qarabağ tarixi" əsərinin  əlyazması  şəklində belə geniş yayılmasına səbəb 
onun sadə Azərbaycan dilində yazılmasıdır. 
M.M.Xəzaninin "Qarabağ tarixi" əsərinin yazılma tarixi dəqiq məlum deyil-
dir. Lakin son nüsxədə cjeyd olunur ki, əsər 1866-cı ildə yazılan bir əlyazma-
sından köçürülmüşdür. Aydın olurki, bu əsər 1866-cı ildən əvvəl mövcud idi. 
Qarabağ tarixini öyrənmək üçün maraqlı  və  əhəmiyyətli mənbələrdən biri 
də Mirzə Yusif Əhərinin "Əhərnamə" kitabıdır. Bu əsərdə Qarabağ tarixinin bir 
sıra mühüm problemləri işıqlandırılır. Həmin  əsərdə  Ağa Məhəmməd  Şah 
Qacar müharibələri dövründə Xəmsə erməni məliklərinin xəyanəti və satqınlığı 
barədə maraqlı faktlar vardır. Şübhəsiz, erməni məliklərinin bu antiazərbaycan 
və antigürcü siyasətinin doğru izahı (onlar Qarabağı ələ keçirmək üçün Qacara 
öz xidmətlərini təklif edirdilər və təbiidir ki, bu zaman Rusiyanın Qafqazdakı 
planlarına ciddi zərbə endirirdilər) erməni alimlərinin belə bir mülahizəsinin 
puçluğunu göstərir ki, guya Qarabağın Rusiya tərkibinə daxil olması, ilk 
növbədə, buradakı erməni məliklərinin fəaliyyəti nəticəsində mümkün 
olmuşdur... 
Qafqazda çıxan ilk rus qəzeti "Тифлисские  ведомости" (1828-1833) 
səhifələrində Qarabağ tarixinə dair bir sıra maraqlı  məqalələr çap olunub... O 
cümlədən, "Qarabağ  əyalətinə tarixi nəzər" (23 sentyabr 1830), "Şahbulaq 
qalası", "Şahbulağın müasir tarixi", "Səyahətdən" (28 avqust 1830) və s. həmin 
məqalələr "3...v" imzası ilə çap olunmuşdur. Şübhəsiz, bunların müəllifi Platon 
Zubovdur. 1749-cu ildə  Pənah xan tərəfindən tikilmiş  Şahbulaq qalası XIX 
əsrin  əvvəllərində  də öz müdafiə  əhəmiyyətini saxlayırdı. "Qarabağnamə" 
müəllifləri də bu faktı təsdiq edirlər. 
P.Zubov az sonar "Карабахский  астролог  или  основания  крепости 
Шуши  в 1752 году  (Москва, 1834)" əsərini yazdı. Həmin  əsərdən bəzi 
parçalar  əvvəlcə  "Тифлисские  ведомости" qəzetində  dərc edildi. P.Zubov 
şübhəsiz ki, Pənah xanın və ümumən Qarabağ xanlığının təşəkkülü və 
formalaşması prosesini öyrənə bilməmişdi. Şuşanın 1752-ci ildə tikilməsi fikri 
də doğru deyil. Çünki Şuşa  şəhəri 1750-ci ildə salınmışdır. Bununla belə 
P.Zubovun "Qarabağ astroloqu və ya Şuşa qalasının 1752-ci ildə bina edilməsi" 
əsərini Şuşa tarixinə dair ilk mənbələrdən biri hesab etmək olar. 
Tiflisdə çıxan "Закафказский вестник" qəzetindəki iki məqalə də Qarabağ 
tarixini öyrənmək üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Bunlardan biri imzasız çap 
olunub, "Qarabağ xanlığının Pənah xandan Mehdiqulu xanadək mövcudiyyəti 
övründəki hadisələrin təsviri" adlanır
1

                                                           
1 "Закавказский вестник", 1845, №13-14.
 
182




Dostları ilə paylaş:
1   ...   54   55   56   57   58   59   60   61   ...   86


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə