Azərbaycan diLİ VƏ tariXİ



Yüklə 2,8 Kb.

səhifə61/86
tarix24.12.2017
ölçüsü2,8 Kb.
1   ...   57   58   59   60   61   62   63   64   ...   86

Qarabağ Vilayətinin  ərazisində Qafqaz Albaniyası dövründə  Ərsaq adı ilə 
(erməni dilində Artsak, rus dilində Apuax - N.A.) bir vilayət mövcud olmuşdur. 
Həmin vilayət hələ o zaman əkinçiliklə, heyvandarlıqla məşğul olurdu. Qafqaz 
Albaniyası dövründə  Ərsaq on iki xırda inzibati dairəyə bölünmüşdü. Onun 
əhalisi qarqarlar, utilər, hunlar və  xəzərlərdən ibarət idi. Ərsaq I-VI əsrlərdə 
alban Arşagitləri sülaləsinə, VI-VIII əsrlərdə isə Albaniyanın Mehranilər 
adlanan böyük knyazlarına tabe idilər. O zaman Ərsaqda bütpərəstlik etiqadı 
güclü idi. Albaniyada xristianlıq ümumxalq dininə çevrildikdən sonra Ərsaq 
əyalətinə də yayıldı. Ərsaqda bir çox yepiskopluq yaradıldı. Ruhanilər əhali ilə 
birlikdə Albaniyanın ümumi kilsə  tədbirlərində  iştirak etdilər, hətta alban 
katolikoslarından bir neçəsi Ərsaq ruhanilərindən seçildi. 
VIII əsrdə ərəblər Albaniyada Mehranilər hakimiyyətini aradan qaldırdılar. 
Ərsaq da Albaniyanın tərkibində  Əməvi xilafətinin tərkibinə qatıldı. IX əsrdə 
Qriqol Hümam dağıdılmış alban çarlığını  bərpa etdi. Onun tərkibində  Ərsaq 
vilayəti də var idi. Qriqorinin ölümündən sonra Ərsaq başqa alban Uti 
vilayətləri ilə birlikdə Qriqorinin oğlu Saakın ixtiyarına keçdi. 
Ərəb istilasından sonra Albaniyanın başqa ərazilərindən fərqli olaraq Ərsaq 
ərazisində xristianlıq saxlanılmışdır. Sonrakı mərhələdə erməni kilsəsi ilə alban 
kilsəsi öz aralarında formal mənada  əlaqə saxlayırdı. Alban kilsəsi ilə erməni 
Qriqoryan kilsəsinin din, ibadət kultunda ciddi fərqlər mövcud idi. Bu gün 
mövcud olan orta əsr alban kilsə abidələri ilə erməni Qriqoryan kilsələrinin 
memarlıq quruluşunda da ciddi fərq var. Alban kilsələrinin mərkəzi tağları 
müsəlman məscidləri, hamamları  və s. tikintiləri üçün səciyyəvi olan dairəvi, 
hündür tağlara bənzəyir. Qriqoryan kilsəsində isə Roma katolik kilsələri üçün 
səciyyəvi olan qotik memarlıq üslubu saxlanılır. Mardakert rayonu ərazisində 
yerleşən Xaçın knyazlığı dövründən qalmış abidə - Qanzasar kilsəsi,  Şuşa 
şəhərində XIX əsrin II yarısında tikilmiş  məşhur Kazancesos kilsəsi də alban 
kilsə memarlığı  ənənələrində tikilmişdir. Yeri gəlmişkən qeyd etməliyik ki, 
hazırda  Şuşadakı Kazancesos kilsəsinin təmir bərpa işləri düzgün aparılmır. 
Bərpaçı istehsalat birliyi və memarlıq təşkilatları bu kilsəni tarixən olduğu 
şəkildə deyil, onun memarlıq üslubunu təhrif edərək qotik kilsə üslubunda 
"bərpa" edirlər... 
Məlumdur ki, sonrakı dövrlərdə Ərsaq vilayəti əhalisinin bir qismi erməni 
dilini qəbul etdi və burada erməni dilinin Qarabağ dialekti yarandı. Bu dialektin 
lüğət tərkibində türk mənşəli sözlər çoxluq təşkil edir. Ümumən  Ərsaqda 
ermənilərlə yerli albanlar arasında mədəni ideoloji assimilyasiya prosesi getdi 
və son əsrlərdə bu daha da gücləndi... 
Zaqafqaziya Rusiya tərkibinə daxil edildikdən sonra Ərsaqda alban 
kilsəsinin ənənələri davam edirdi. Çarizm erməni katolikosunun arzusuna əməl 
edərək, 1836-cı il fərmanı ilə alban katolikosunu ləğv etdi və onu erməni 
Qriqoryan kilsəsinə birləşdirdi
1
. Bu fərmana  əsasən Eçmiadzin katolikosluğu 
nəz- 
                                                           
1 Bax: ЦГИА. Опис №10, дело 89. 
 
188


dində iki yepiskopluq və bir əvəz olunan yeparxiya yaradıldı. 1909-1910-cu 
illərdə sinodun göstərişi ilə alban dövrünə aid köhnə kilsə arxivi məhv edildi. 
Qafqaz Albaniyasının tarixi-coğrafi xəritələrinə bu gün etiraz edənlərə 
bizim eradan əvvəl II əsrin yunan tarixçisi Klavdiy Ptolomeyin mülahizələri 
tutarlı cavabdır
1
. O yazırdı ki, Qafqaz Albaniyasının sərhədləri  şimalda 
Sarmatiya, Qərbdə  İberiya, Cənubi-qərbdə Atrapaten və Ermənistanın bir 
hissəsi, Şərqdə isə Xəzər dənizi olmuşdur. 
Böyük səyyah və tarixçinin bu fikirləri çoxcildli SSRİ tarixinin Moskva 
nəşrlərində də saxlanılmışdır. V əsr erməni tarixçisi Xorenli yazır ki, Albaniya 
əsasən  Şərqi Qafqazı  əhatə edirdi və  İberiya, Ermənistan, Sarmatiya ilə 
həmsərhəd idi. 
V  əsrdə Sasanilərə qarşı mübarizədə Zaqafqaziya xalqları arasında  əsil 
birlik mövcud idi. Albanlar İran zülmkarlarına qarşı mübarizədə ermənilər və 
iberlərlə birlikdə hərəkət edirdilər. Alban salnaməçisi qeyd edir ki, "Ermənistan 
və Albaniya ölkələri arasında vahid qardaşlıq və sözsüz bir razılıq mövcud idi." 
Yeğişe Vardapet bildirir ki, Ermənistanda, Albaniyada və  İberiyada 
Sasanilər  əleyhinə  dəstələr təşkil olunmuşdur. Albanlar, ermənilər və iberlər 
Zəyəm çayı (Kürün Gəncənin qərbindən keçən qolu) sahillərində düşmənləri 
qarşılayaraq onu darmadağın etdilər
2

Xristian kilsəsinin  Ərsaqda təsiri daha güclü idi. Alban tayfalarının qədim 
vaxtlardan sakin olduqları bu vilayət miladın başlanğıcında arasıra erməni 
çarlarının istilasına məruz qalırdı. Erməni çarlan bu vilayətin  əhalisini 
erməniləşdirmək siyasəti yürüdürdülər. Lakin Ərsaq əyanları müstəqil olmağa 
çalışır və erməni çarlığının hərbi-siyasi qüdrəti zəifləyən kimi vilayətdə alban 
hökmdarlarının hakimiyyəti bərpa edilirdi. Buna baxmayaraq, Ərsaqda, əsasən 
onun dağlıq hissəsində ermənilərin buraya axıb gəlməsi ilə  əlaqədar olaraq 
erməni dilinin təsiri qüvvətlənirdi. Tədricən erməni dili ilə yerli türk dili 
qovuşub qarışırdı
3

Qarqar hidroniminə (Qarqar çayı) diqqət edin: 
Qarqar çayı Qarabağın hazırkı  ərazisinin tən ortasından (Laçın,  Şuşa, 
Ağcabədi) keçərək Kürə tökülür. Həmin çay ətrafında yaşayan qarqar tayfaları 
türkdilli olmuşlar. Musa Kalankatlı  də  təsdiq edir ki, onların dilində "çoxlu 
boğaz səsləri" olmuşdur. 
Zaqafqaziyaya gəlmiş  Xəzər-türk tayfaları da Qarabağın siyasi həyatında 
fəal iştirak edirdilər. 
Bizans imperatoru İrakli 626-cı ildə Sasanilərə qarşı mübarizədə xəzərlərlə 
ittifaq bağlamışdı. Musa Kalankatlı yazır ki, Bizans imperatorunun qoşunları 
Albaniyanın düzənlik hissəsindəki şəhərləri və kəndləri talan edib dağıdırdı. 
 
                                                           
1 Известия древних писателей греческих и латинских о Скифии и Кавказе.
 
Собрат и издат с русским 
переводом Б.В.Латышев, Санкт-Петербург, 1890. 
2  Azərbaycan tarixi, I cild, Bakı, 1968, səh.99. 
3 Yenə orada 
 
189




Dostları ilə paylaş:
1   ...   57   58   59   60   61   62   63   64   ...   86


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə