Azərbaycan miLLİ elmlər akademiyasi folklor institutu dəDƏ qorqud dada gorgud



Yüklə 1,81 Mb.
səhifə1/20
tarix26.11.2017
ölçüsü1,81 Mb.
növüXülasə
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   20


AZƏRBAYCAN MİLLİ ELMLƏR AKADEMİYASI

FOLKLOR İNSTİTUTU



DƏDƏ QORQUD


DADA GORGUD


Elmi-ədəbi toplu
I (60)

BAKI - 2017




Toplu Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası

Folklor İnstitutunun Elmi Şurasının qərarı ilə çap olunur.
Baş redaktor: Ramazan Qafarlı
Redaksiya heyəti:

Kamal Abdulla, Anar, Şükrü Haluk Akalın (Türkiyə), Füzuli Bayat, Amanmırat Bay­mıradov (Türkmənistan), Cəlal Bəydili, Nizami Cəfərov, Özkul Ço­banoğlu (Türkiyə), Ali Duymaz (Türkiyə), Metin Ekici (Türkiyə), M.Ocal Oğuz (Tür­kiyə), Kamran Əliyev, Əfzələddin Əsgərov, İsa Həbib­bəyli, Muxtar İmanov, Teymur Kərimli, Sərxan Xavəri, Ağaverdi Xəlil, Rüstəm Kamal (Rəsulov), Şakir İbrayev (Qazaxstan), Tofiq Məlikov (Rusiya), Elxan Məmməd­li, Törə Mirzəyev (Özbəkistan), Oljas Süleymenov (Qazaxıs­tan), Sadık Tural (Türkiyə), Fikrət Türkmən (Türkiyə)
Baş redaktorun müavini: Seyfəddin Rzasoy
Baş redaktorun müavini: Nail Qurbanov
Məsul katib: Tahir Orucov


Nəşrinə məsul: Əziz Ələkbərli

Dədə Qorqud”. Elmi-ədəbi toplu, 2017/1. Bakı, “Elm və təhsil” nəşriyyatı, 2017.

folklor.az

ISSN 2309-7949


© Folklor İnstitutu, 2017

Qorqudşünaslıq: axtarışlar, aşkarlamalar




Əbülfəz QULİYEV

AMEA-nın müxbir üzvü

e-mail:ebulfezamanoglu@gmail.com
KİTABİ-DƏDƏ QORQUD”UN DİLİ

PROFESSOR M.TƏHMASİBİN ARAŞDIRMALARINDA
Xülasə

Professor M.Təhmasib Azərbaycan folklorşünaslığında epos nəzəriyyəçiliyinin əsasını qoy­muş­dur. “Kitabi-Dədə Qorqud” eposu isə şifahi və yazılı ədəbiyyatımızın zəngin qaynağı olduğu kimi ədəbi dilimizin də möhtəşəm abidəsidir. Bu dastanda dil vahidləri, onların inkişaf tarixi maraqlı xüsusiyyətlərə malikdir. M.Təhmasib dastandakı Oğuz, boz ok, üç ok, dastan, dədə, ozan, aşıq, şülən, ülüş kimi onomastik və leksik vahidləri xalq yaradıcılığı kontekstində ətraflı şəkil­də araşdırmışdır. Məqalədə bu məsələlər hərtərəfli şəkildə təhlil süzgəcindən keçirilir.



Açar sözlər: M.Təhmasib, xalq yaradıcılığı, ədəbiyyat, dastan, dil
THE LANGUAGE OF “KITABI-DADA GORGUD”

IN PROFESSOR MAHAMMADHUSEYN TAHMASIB`S INVESTIGATIONS
Summary

Professor M.Tahmasib has been established the epos theorist in Azerbaijan folklore. “Kitabi-Dada Gorgud” epos is one the richest sources of our folklore and the same time it is the noble monument of our literary language. The language units, their development history has an interesting features in this epos. M.Tahmasib has been widely investigated the lexical and onomastic units as Oghuz, boz ok, uch ok, epos, dada, ozan, ashig, shulan, ulush in folklore context. All these problems are exhaustingly analyzed in the article.



Key words: M.Tahmasib, folklore, literature, epos, language
ЯЗЫК «КИТАБИ-ДЕДЕ КОРКУДА»

В ИССЛЕДОВАНИЯХ ПРОФЕССОРА М.ТАХМАСИБА
Резюме

Профессор М.Тахмасиб был основоположником теории эпоса в Азербайджанской фольклористике. А эпос «Китаби-Деде Коркуд» побывшим как богатым источником устной и письменной литературы, так и является монументальным памятником литературного языка. В этом эпосе языковые единицы, их исторические развития обладают интересные характеры. М.Тахмасиб в контексте народного творчества в эпосе широко исследовал ономастические и лексические единицы как Огуз, боз ок, уч ок, дастан, дада, озан, ашуг, шулан, улуш и тд. В статье всесторонне исследуются эти проблемы.



Ключевые слова: М.Тахмасиб, народное творчество, литература, эпос, язык

Azərbaycan elminin görkəmli nümayəndələrindən biri də professor M.Təh­ma­sib­­dir. Bu gör­kəm­li elm xadimi 75 illik mənalı ömrünün böyük bir hissəsini ədəbi-bə­dii yaradıcılığa, elmi fəa­liy­yətə həsr etmişdir. M.Təhmasib xalqımızın şifahi ədəbiyyat xəzinəsinin, folklorumuzun məş­hur bilicilərindən biri idi. O, bu elm sahə­sində xalq ədəbiyyatı nümunələrinin həm toplayıcısı, həm də folklor nəzəriyyə­çisi kimi tanınır.

Alimin 1945-ci ildə nəşr etdirdiyi namizədlik dissertasiyası onun “Seçilmiş əsər­ləri”nin iki cildliyinin birinci cildində birinci fəsildə adət, ənənə, mərasim adı al­tında verilmişdir. Bu əsərdə alim Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatında geniş yayıl­mış sə­mə­ni mərasimi və səməni sözü, Simurq quşu, Xızır İlyas haqqında düşüncələri keçən əsrin 40-cı illərində söylənmiş fikirlər olma­sı­na baxmayaraq müəyyən elmiliyi ilə seçilir. Keçən əsrin qırxıncı illəri ifadəsini ona görə vur­ğulayırıq ki, 37-ci illərin repressiyaları zahirən başa çatsa da, bu proses ideoloji cəbhədə hələ də davam etməkdə idi...

Məlumdur ki, M.Təhmasib Azərbaycan dastan nəzəriyyəçiliyinin əsasını qo­yan­lardan biridir. Heç də təsadüfi deyildir ki, görkəmli elm xadimi “Azərbaycan xalq dastanları (orta əsrlər)” möv­zusunda doktorluq işi müdafiə etmiş (1964) və həmin tədqiqat işi 1971-ci ildə monoqrafiya şəklində nəşr edilmişdir. Bu əsərdə Azərbaycan dastanları türk dünyası kontekstində tədqiq olun­muş, das­tanların qədim mifoloji kökləri araşdırılmışdır. Müəllif dastan terminologiyasını da nə­zər­­dən qa­çırmır, ayrı-ayrı söz, termin və ifadələrin işlənmə məqam və mənalarına təmas edir, bu məf­hum­ların eti­moloji xüsusiyyətlərini təhlil edir. Məsələn: Müəllif buta motivinin dastan­larda təzahür etmə şəkillərindən bəhs edir, onun dastanlarda 5 təzahür şəklini qeyd edir və ən çox yayılmış variantın yuxuda müqəddəs bir şəxsiyyət tərəfindən oğlan və qız qəhrəmana buta verilməsi olduğunu göstərir. Alim bu terminin işlənmə dairəsi, dastandakı funksiyası və onun məna xüsusiyyətlərinə nəzər yetirir. Buta motivi ilə əlaqədar alim Azərbaycan dastanlarından nümunələr verir, fikrinə yekun vuraraq belə qənaətə gəlir ki, dastanlarda buta bir növ obrazlaşdırılmış şəkildədir və poetik-simvolik səciyyəsi güc­lən­dirilmişdir (9, I c, s.227). Alim hələ KDQ dastanlarında hədəf, nişan, nişanə mə­nasında işlənən bu sözün qönçə, gül, budaq mənalarında da işləndiyini yazır.

Bildiyimiz kimi, xalqımızın ən qədim şifahi ədəbiyyat abidələrindən, ədəbi-bədii sərvət­lərindən biri “Kitabi-Dədə Qorqud”dur. Şifahi ədəbiyyatımızın qədim dövrdə yazıya alınmış bu nümunəsi XX əsrin 20-30-cu illərində ilk dəfə F.Köprülü və Əmin Abid tərəfindən tədqiq olunmuş, 1939-cu ildə H.Araslı tərəfindən Bakıda nəşr edilmişdir (redaktoru M.Təhmasib). 1940-cı illərin sonu, 50-ci illərin əvvəlində Sov. İKP MK-nın rəhbərləri sırasına soxulmuş A.Mikoyan Stalində bu dastanda gürcü xalqının təhqir olunması haqqında rəy yarada bilmiş, buna görə də yuxarıdan gələn göstəriş əsasında respublikamızın o zamankı rəhbəri Mir Cəfər Bağırov dasta­nın Azərbaycanda tədqiqini qadağan etmişdi (8). Bu məsələ ancaq 1950-ci illərin sonlarında yavaş-yavaş ortaya çıxarılmağa başlandı. Məhz buna görə bu qiymətli dastan eyni ildə – 1962-ci ildə həm Bakıda (tərtib edən H.Araslı, redaktoru M.Təh­masib), həm Moskvada (V.V.Bartoldun tərcüməsi) yenidən nəşr edildi. Bir sıra alim­lər məs. Ə.Sultanlı, Ə.Dəmirçizadə, Ş.Cəmşidov, E.Əlizadə bu sahədə sanballı tədqiqat əsərləri meydana çıxardılar. Şifahi xalq yaradıcılığımızın görkəmli bilicisi M.Təhmasib də bu alimlərdən biri idi. Belə ki, alim 1966-cı ildə “Dədə Qorqud boyları haqqında” adlı monoqrafiya həcmli iki məqalə nəşr etdirdi. Burada ilk dəfə Azərbaycan xalqının bu qəhrəmanlıq dastanının türk qəhrəmanlıq eposu tarixində yeri, əsərin bəzi dərin qatlarının araşdırılması, dastanın şifahi ədəbiyyat abidəsi kimi totemistik və mifoloji səciyyəsi verilmiş, oradakı tarixi çalarlar üzə çıxarılmış, das­tan­la oğuznamələr müqayisə edilmiş, dastanın dil xüsusiyyətlərinə xüsusi diqqət yeti­rilmişdir (9, I c, s.164-222; 261-274).

Onu da qeyd edək ki, təkcə “Dədə Qorqud” dastanının tədqiqinə həsr etdiyi mə­qa­lə­lələrdə deyil, demək olar ki, folklordan bəhs edən əksər əsərlərində tədqiqatçı dil məsələlərinə təmas etmədən keçməmişdir. Bir nümunə: ”C.Cabbarlı və folklor” adlı əsərində Qız qalası toponimi, Xəzər hidromimi, onun C.Cabbarlı yaradıcılığında Quzğun dəniz şəklində (Orta əsr mənbələrində bu adın Gülzüm variantının işlən­məsi) işlənməsi məsələlərinin, Y.V.Çəmənzəminli və folklor əlaqələrin­dən bəhs edər­kən də dil məsələləri, xüsusilə qadın, xatun və zən, övrət kimi leksik vahidlərinin semantik məzmunu haqqındakı elmi qeydləri xüsusi maraq doğurur.

Bir məsələni də qeyd etmək yerinə düşər ki, M.Təhmasibin KDQ dastanları haqqındakı tədqiqatında bəhs olunan aktual dil məsələləri o qədər geniş və əhatəlidir ki, biz bu məqalədə ancaq dastandakı məsələlərin araşdırılması ilə kifayətlənməyi qərara aldıq. “Dədə Qorqud” dastanlarının söz dünyası ilə bağlı əsas mətləbə keçmə­dən öncə bir mühüm cəhəti də burada qeyd edək ki, M.Təhmasib dastanşünaslıqla bağlı tədqiqatının əvvəlində, giriş qismində, ümumiyyətlə, Azərbaycanşünalıqda das­tan sözünün tarixi inkişafı, semantik məzmunu, mənşəyi haqqında geniş araşdır­ma apararaq folklorşünaslıqda bir nəzəriyyəçi alim nümunəsi göstərmişdir. Bu araş­dırma nəticəsində aydın olur ki, bu leksik vahid Şərq dillərində çoxmənalı söz olaraq baca­rıq, məharət, hiylə, eyni zamanda musiqi havası, melodiya və s.mənaları bildirir. Bu mənaları həmin sözün ikinci dərəcəli mənaları, həm də sabit olmayan mənaları hesab edən müəllif yazır: “Müxtəlif əsrlərdə bu mənaların bəzisi tez-tez və geniş şəkildə işlənmiş, bəziləri isə hətta tamamilə unudulmaq dərəcəsinə çatmışdır. Dastan həm nağıl, həm povest, həm də roman deməkdir. Geniş mənada bu söz, ümumiyyətlə, bədii əsər mənasını daşıyır; buna görə də misal üçün müasir fars dilində yazıçıya həm də dastannəvis deyilir” (9, II c, s.62).

Alim Azərbaycan şifahi və yazılı ədəbiyyatında daha çox ədəbi termin kimi müx­­­təlif məna çalarlarına malik olan dastan sözü haqqında fikrinə davam edərək ya­zır: “Klassiklərimiz bu sözü əhvalat, hekayə, macəra, tərifnamə, tərcümeyi-hal, hət­ta tarix mənalarında işlətmişlər. Eyni zamanda bu söz rəvayət, hətta xalq roma­nı, xalq kitabı mənalarını da daşımışdır. Şifahi ədəbiyyatımızda dastan bəzən böyük həcmli mənzum macəra, bəzən tərifnamə, bəzən isə hətta əsli olmayan yalan mə­nasın­da işlənmişdir. Nəhayət, dastan aşıq ədəbiyyatının ən çox yayılmış bir janrının adıdır” (9, II c, s.63).

Bu oğuz qəhrəmanlıq eposunun səlcuqlar dövrünün məhsulu olduğunu iddia edənlərə M.Təhmasib qəti şəkildə etiraz edərək göstərir ki, bu cahanşümul eposun doğ­rudan da X-X1 əsrlərdən çox-çox qabaqlarla bağlı olduğunu bir çox dəlillərlə də sübut etmək mümkündür. Məlumdur ki, oğuz eposu, oğuznamələr yalnız KDQ-dan ibarət de­yil. Bu boylar, ümumiyyətlə, Azərbaycan eposunun orta mərhələsinin, oğuz eposu­nun isə son mərhələsinin məhsuludur. Daha qədim mərhələlərin oğuz eposu isə bir tə­rəfdən, ib­tidai əsatir eposu nümunələrindən, digər tərəfdən isə real hadisələrlə səsləşən ta­rixi əf­sanələrdən ibarətdir. Bunlardan ən maraqlısı əsatiri eposdur. Bu əsərə görə oğuz qəbi­lələrinin eponimi, yəni cəddi-qədimi Oğuz xan, yaxud Oğuz xaqandır (9, I c, s.267).

Dastandakı Oğuzun digər dastan qəhrəmanlarından fərqini isə müəllif belə izah edir: “Oğuzun özü, anası, arvadları və uşaqları işıqla bağlıdırlar. Buna görə də onlar başqa xalqların əsatiri eposlarının mədəni qəhrəmanları kimi ancaq od gətirmək vəzifəsini yerinə yetirməmişlər. Bizcə, bu ibtidai əsatir oğuz eposunun ən qədim nümunəsidir” (9, I c, s.268).

Müəllif dastanda işlənən Oğuz onomastik vahidinin tarixinə, formalaşmasına, inkişaf yoluna da toxunur. Məlumdur ki, oğuz sözünün mənşəyi haqqında bir neçə mülahizə, fikir vardır. Oğuz onomastik vahidini bəziləri öküz totemi ilə bağlayır, bə­ziləri oğuz sözünün ox/ok leksik vahidindən törədiyini irəli sürür, üçüncü fikrə görə isə oğuz işıq, od, yaxud işığın, odun hamisi deməkdir. Bunları sadaladıqdan sonra müəllif Oğuz sözünün mənşəyi haqqındakı mülahizələrə münasibət bildirərək yazır: ”Bizcə, bu izahların üçü də düzdür. Bunlar ona görə bir-birindən fərqlidirlər ki, hərəsi bu surətin inkişafının bir mərhələsini izah edir. Birincisi, yəni ən qədimi bu sözün qəbilələr şəklində də izahıdır ki, bunun doğrudan da belə olduğunu üç oğuz, doqquz oğuz və s. qəbilə birləşməsi adlarının mövcudiyyəti göstərir. Məlumdur ki, üç oğuz üç qəbilədən, 9 oğuz isə 9 qəbilədən ibarət birləşmələr deməkdir. İkinci mər­hələdə, yəni əsrlər keçdikdən sonra bu ellərin başbilən dastançıları sözə əsatiri boya­lar çəkmiş, onu birləşmənin təşəkkülündə iştirak etmiş olan əsas etnik ünsür­lərin, yəni dörd qəbilənin ən əsas totemlərinin əlamətləri ilə bəzəmiş, özlərinə cəddi-qə­dim, yəni eponim düzəltmişlər. III mərhələdə totemə olan etiqad aradan qalxmış, tək allaha meyil qüvvətlənmişdir. Bu dövrdə artıq ata bir sıra başqa məna­ları ilə birlikdə həm də əngin səma, dərin zülmət, qaranlıq gecə demək olan Qara xana çevrilmişdir ki, ondan törəyib onu məhv edən övlad olar, fəcr olar, işıq olar” (9, I c, s.269).

Göründüyü kimi, müəllif doğru olaraq çox qədim tarixi olan Oğuz eponiminin bir neçə mərhələdən keçib gədiyini və hər mərhələnin də bu sözün semantik və struktur inkişafında öz izlərini saxladığını elmi dəlillərlə əsaslandırmışdır.

Məlumdur ki, dastanda oğuzlar iç oğuz və dış/daş oğuz olmaqla iki qola ayrı­lır. Müəllif bu terminlərin mənasını bizcə, doğru şəkildə izah etdikdən sonra iç oğuzu qədim mənbələrdəki işquz, aşquzlarla müqayisə edir, Şəki ətrafında təsadüf edilən Daşuz və İç uz toponimlərinin bu terminlərlə əlaqəsi olduğuna işarə edir. Bəzi alimlərin bu qədim etnonimlərin saklarla bağlı olduğunu iddia etmələrinə qarşı çıxır. Alim Midiya tarixi üzrə məşhur mütəxəssis Dyakanova əsaslanaraq bu qənaətə gəlir ki, qədim Midiya dövləti zamanında, eradan əvvəl VI əsrdə yuxarıda qeyd edilən İşquz, aşquz dövləti mövcud olmuş və onun izlərini indiki Şimali Azərbaycanda, konkret desək Gəncə ətrafında axtarmaq lazımdır (9, I c, s.272). Bundan sonra alim dastandakı iç oğuz və dış oğuzların, bu boy birləşməsinin müvafiq olaraq boz ox və üç ox bölgüsü ilə eyni olduğundan bəhs edir. Bildiyimiz kimi, ox/ok/oq termininin bir mənası da qədim türk dilində qəbilə məfhumu olmuşdur.

Bildiyimiz kimi, dastanda üç oq, boz oq terminlərinə də təsadüf edilir: Üç oq, boz oq qarşulaşdılar (KDQ, s.126). Müəllif buradakı üç leksik vahidinin qədim türk dilindəki uç/uc sözü ilə uyğun gəldiyini və ucqar mənasını bildirdiyini göstərir. Alimin qənaəti belədir ki, məhz buna görə dastandakı daş oğuz üç oxun qarşılığı kimi çıxış etmişdir.

Onu da qeyd edək ki, müəllif bu boz oq və üç oq bölgüsü, onların mənşəyi haqqında türkologiyada müxtəlif fikir və mülahizələrin olduğunu göstərir. Qeyd edir ki, F.Rəşidəddin özü yay tapan böyük oğulları “bozoq” adlandırır və sözün mənasını “pozulmuş, sındırılmış ox” deyə izah edir, üçoku isə üç rəqəmi ilə bağlayır. Üç oku başqa alimlər bəzən uc-la əlaqələndirirlər. Məlum olduğu kimi, ox/ok sözünün qəbi­lə, tayfa mənası da vardır. Bizcə, üç ok-u əslində iç ok, yəni iç qəbilə, bizim boylarda olduğu kimi iç oğuz oxumaq daha doğrudur. Aydındır ki, əfsanə addan sonra yaranmışdır. Yəni üç ok sonrakı mənalandırmadır. Boz ok isə, bizcə, çöl qəbilə, yəni boylarda olduğu kimi dış oğuzdur. Boz sözü “işlənməmiş torpaq, əkilməyən yer – çöl” deməkdir.Bu söz bizdə də “bozqır, bozluq” şəklində təqribən çöl mənasında işlənməkdədir (9, I c, s.205).

Buradakı boz ox etnonimi və onun mənşəyi alimi daha çox düşündürmüş, ona görə də tədqiqatçı bu istiqamətdə araşdırmaları genişləndirmişdir. Onu da qeyd edək ki, sovet dövründə rus türkologiyasının başçısı sayılan akademik A.N.Kononov da hələ 1957-ci ildə boz ox ifadəsi ilə əlaqədar yazmışdı ki, ”boz” mənə aydın deyil. Bu məsələnin mübahisəsiz dəqiqliklə həlli ancaq bu qəbilə tarixinin tədqiqi ilə mümkündür (6, s.98).

Beləliklə, M.Təhmasib sonralar bu sahədəki araşdırmalarını daha da geniş­lən­dirmiş, əvvəlki əsərindən təxminən 20 il sonra (“Bir tarixi həqiqətin eposdakı izləri” məqaləsi - 1981) yazıb nəşr etdirdiyi bir əsərində təkrar bu məsələ üzərinə qayıtmış və boz ok termininin mənşəyi haqqında tamamilə yeni mülahizə irəli sürmüşdür. Həmin məqaləsində məsələ ilə əlaqədar M.Təhmasib qədim mənbələrə, Midiya tarixinə müraciət edir. Bu dövlətin tərkibindəki Herodotun göstərdiyi 6 qəbilədən bəhs edir, onlardan birinin də bus türk qəbiləsi olduğunu nəzərə çatdırır. Alim məsələnin məğzini belə izah edir: ”Bus” qəbiləsinin adının bus və buz, eləcə də bos, yaxud boz şəkillərində yazıldığını nəzərə alaraq belə ehtimal etmək olar ki, oğuzların əsas tirəsi hesab edilən “Boz oğ-boz qəbilə, yaxud boz adlı qəbilə və ya adı boz olan həmin Midiya qəbiləsidir” (9, I c, s.273).

Müəllif fikrinə davam edərək busların müasir dövrdəki izləri üzərində dayanır: “...rəqs adları indi də ayrı-ayrı oğuz qəbilələrinin adları ilə yaşamaqdadır. Bunlara misal olaraq bayatı, afşarı, var­sağı göstərmək olar. Həmin buzların da adı ilə bağlı olan məşhur “Bozuğu” aşıq havası və rəqs musiqisi hal-hazırda xalq içərisində yaşamaqdadır. Respublikamızda olan Buzovna, Şahbuz, Buzqov kimi yerlər də bu qəbilənin adı ilə bağlıdır. Abşeron, Əfşarlar da məhz elə oğuzun Bozoq, yəni boz qəbiləsi tirəsindəndir” (9, I c, s.273). Bu qeydlərə müəllifin hazırkı dövrdə “Koroğlu” mahnılarından birinin “bozuğu Koroğlu” adı ilə qalmasını qeyd etməsi faktını da əlavə etmək yerinə düşərdi (9, I c., s.205).

KDQ-da yaddaşımıza həkk olunmuş məşhur bir cümlə vardır: ”Dədəm Qorqud gəldi şadlıq çaldı, boy boyladı, söy söylədi, bu oğuznaməyi düzdü, qoşdu, belə dedi”. Burada bir haşiyə çıxaraq qeyd edək ki, bəzi alimlər bu sözü (söy sözünü-Ə.Q.)soy şəklində oxuyurlar. Bizcə, bu məsələdə M.Təhmasib haqlıdır. Çünki söy kəlməsi qədim türk sözü olan söz leksik vahidi ilə eyni kökdən törəmişdir. Alim buradakı söy sözü və onun məna spektri üzərində diaxronik aspektdə araşdırmalar aparır. O, müa­sir aşıq ədəbiyyatı nümunələrini qədim şifahi ədəbiyyat abidəmiz KDQ-dakı şeir for­ma­ları ilə qarşılaşdırır. Göstərir ki, bugünkü aşıq şerində 50-yə qədər forma və əksəriyyətinin də özlərinə görə xüsusi adları var. Dədə Qorqud dövründə bunların fərdi adları hələ formalaşmamışdı və bunlar ümumi şəkildə söy və ya söyləmə adlan­mışdır. Dədə Qorqud söyləri ilə aşıq şeiri arasında əsas fərq söylərin bu gün kü aşıq qoşmalarına nisbətən daha sərbəst olmalarındadır. M.Təhmasib xüsusilə qədim şifahi poeziyada müsiqi ifaçılığı, onun melodiyanın təsiri ilə şeir nümunəsində dəyiş­mələr baş verdiyini vurğulayır. Alim qədim sayaçı sözlərinin də Dədə Qorqud söyləri ilə əlaqədar olduğunu qeyd edərək yazır: “Ozan mahnılarına çox yaxın olan, daha də­qiq deyilsə, dil xüsusiyyətlərindən, arxaikləşmiş sözlərindən, yaşadıb gətir­di­yi qədim adət və ənənə qalıqlarından göründüyü üzrə, oğuz söylərindən, oğuz məra­sim nəğ­mələrindən birisi olan sayaçı sözləri bu ehtimalın doğru olduğunu çox aydın bir şəkildə göstərməkdədir. Məlumdur olduğu üzrə saya da söylə əlaqədardır və nəğmə deməkdir” (9, I c., s.186).

KDQ-da təsadüf edilməsə də, sayaçı sözləri folklorumuzun qədim örnək­lərin­dəndir:

Salam əleyk, say bəylər,

Bir-birindən yey bəylər,

Saya gəldi gördünüz?

Salam verdi aldınız?

Alnı təpəl qoç quzu

Sayaçıya verdiniz?

Sayaçı sözlərinin folklorda yeri haqqında müəllifin qənaəti bundan ibarətdir ki, bu nümunələr bugünkü folklorumuzda qalsa da, Dədə Qorqud söylərindən çox da fərqlənmir (9, I c., s.188). Onu da qeyd edək ki, müəllif həmin əsərində sayaçı sözləri haqqında M. Arif və Ə. Cəfəroğlunun mövzu ilə bağlı tədqiqatlarına da münasibət bildirilmişdir (1; 3).

Məlumdur ki, folklorumuzda aşıq, dədə sözlərinə geniş şəkildə təsadüf edilir, fol­klorumuzun tarixində isə qopuz, ozan terminləri də gözə çarpır ki, bunların hər biri haqqında müəllif ayrıca bəhs etmişdir. Türk xalq yaradıcılığı tarixində ozan məf­hu­­munun və onomastik vahidinin xüsusi yeri vardır. Ozan sözü KDQ-da ancaq aşa­ğı­­dakı cümlədə təsadüf edilmişdir: “Məndən sonra alp-ozanlar söyləsün” (4, s.83). Ozan haqqında türkologiyada bir sıra araşdırmalar ortaya çıxmışdır. Hətta Fuad Köp­rülü hələ 1934-cü ildə İstanbulda nəşr olunan “Azərbaycan Yurt bilgisi” dərgi­si­nin III nömrəsində çıxan məqaləsində bu folklor termini haqqında ətraflı bəhs etmiş­dir (7, s.131-144). O, həmin məqaləni sonra əlavələrlə 1966-cı ildə “Edebiyat araştır­maları” kitabının I nəşrində vermişdir. Dədə Qorqud dövründə aşığın funksiyasını ye­rinə yetirən şəxs daha çox oğuzlarla bağlı olmuşdur. Ona görə də Fuad Köprülü oza­nın Anadolu, Qafqaz, Azərbaycan sahəsində daha yayğın şəkildə işləndiyinə və oğuz şair-musiqişünaslarının ümumi adı olduğuna işarə etmişdir (7, s.133).

Müəllif göstərir ki, Dədə Qorqud adi ozan deyildir. Onun adı ilə bağlı olan boy­lardan və kitabın müqəddiməsi hesab edilən ustadnamələrdən anlaşıldığına görə adi ozanlar daha çox qopuz götürüb eldən-elə, bəydən-bəyə gəzən el və gündə çalıb ayıtan ifaçılardır. Onlar özləri yaratmırlar. Ancaq yaradılmışları ifa edir, yaşadır, xalqa çatdırır, eldən-elə, nəsildən-nəslə verirlər. Onların ifa etdikləri boy və söylərin əsl həqiqi yaradıcısı isə əlimizdə olan abidəyə görə Dədə Qorquddur (9, II c, s.33).

M.Təhmasib istər aşıq, istər onun qədim şəkli olan ozan titullarının bizim xalq yaradıcılığımızla sıx bağlı olduğunu göstərir, bunun işlənməsinə aid bayatı nümunə­ləri verir, hətta Gəncədə ozanlar məhəlləsi olduğuna işarə edərək qeyd edir ki, görünür, bir müddət bu ad-titul yeni ortaya çıxan aşıq ad-titulu ilə birgə yaşamış, aşığı yaradan tarixi, ictimai, siyasi amillər qüvvətləndikcə (ozan - Ə.Q) yavaş-yavaş aradan çıxmışdır. Müəllif burada həmin titulun mənşəyi haqqında da qiymətli müla­hizə irəli sürmüşdür: ”Bizcə, bu saat ozan şəklində yazılan bu söz əslində “uzan”dır. Bir sıra lüğətlər, eləcə də V.Bartold özü bunu uzan şəklində işlədirlər. Sözün kökü, bizcə, uz-dur ki, burdan da uzlaşmaq, uzlaşan, uzlaşdıran kimi ifadələr dilimizdə yaşamaqdadır (9, I c, s.189). Müəllif çox doğru olaraq qeyd edir ki, ozan ad-titulu bir neçə əsr aşıq ad-titulu ilə müvazi yaşamış, sonralar aşıqı yaradan tarixi-ictimai amillər qüvvətləndikcə yavaş-yavaş sıradan çıxmışdır (9, II c, s.32).

Onu da qeyd etmək lazımdır ki, aşıq sözü KDQ-da aşıq sənəti mənasında işlən­mə­miş, bu məna sonrakı dövrün məhsulu kimi gözə çarpır.

Qeyd etmək lazımdır ki, KDQ-un oğuz abidəsi olmasını şərtləndirən amillər­dən biri Dədə titulu ilə işlənməsindən ibarətdir, çünki Orta Asiya türklərində, məsə­lən, türkmənlərdə dədə titulu əvəzinə ata titulu (Korkut ata) işlənir. M.Təhmasib Dədə Qorqudun bizim xalq yaradıcılığımızla üzvü şəkildə bağlı olduğunu söylərkən aşıq ədəbiyyatına da nəzər salır və göstərir ki, bizim bugünkü aşıqlarımız da “Dədə Qorqud” boylarında olduğu kimi, əsasən iki yerə bölünürlər. Bir sadəcə aşıq adı da­şıyan peşəkar aşıqlar var ki, belələri yaradıcı olmaqdan daha çox, yayan və ya­şa­dandırlar. Bir də yaradan, düzən, qoşan aşıq var ki, biz bunlara ustad aşıq deyi­rik. Xalq içərisində ustad aşıqların ən qocamanları öz şairlik, müğənnilik, bəstə­karlıq məharətlərinə görə ən çox hörmət qazanmışları “dədə” adlanmışlar, bu saat da adla­nır­lar. Dədə Kərəm, Dədə Yediyar, Dədə Qasım və başqaları (9, I c, s.189).

KDQ-da şülən qədim türk sözü bir neçə məqamda işlənmişdir. “KDQ”un izahlı lüğətində bu leksik vahidin iki məna ifadə etdiyi göstərilir: 1.Qonaqlıq üçün ha­zırlanmış bol yemə-içmə, bol ərzaq: Ağayılda ağca qoyunum sənə şülən olsun (4, s.66); 2.Yemə-içmə məclisi. Beyrəg şülən yeməyinin üzərinə gəldi (4, s.64). M.Təh­masib oğuzların şülən məclisi üzərində daha ətraflı dayanır, onun səciyyəvi xüsu­siyyətlərini təhlil edir, oğuzlara məxsus bir mərasim kimi dastanda əksini tapdığını vurğulayır. O yazır: “Əfsanəyə görə, oğuzun altı oğlunun hər birinin özünəməxsus totem-onqonu və şülən-şilan məclisində hər birinin özünəməxsus yeri vardı. Şülən – şilanlarda, yəni ildə bir dəfə keçirilən xüsusi mərasimlərdə totemi kəsib yemək adəti yaşamışdır. Lakin hər oğul bu totem ətinin ancaq müəyyən bir yerindən yeyə bilərdi. Bu hissəni Rəşidəddin sökük, Əbülqazi isə ölüş adlandırır. Demək hər oğulun, sonralar hər nəvənin, daha sonralar isə hər qəbilənin şülən-çilan ətindən müəyyən ölüsü var imiş” (9, I c, s.202).

M.Təhmasib bu qədim türk mərasim termininin müasir dialekt və şivələrdə şi­lan­çı (əlinə gə­lən pulu sağa-sola səpən adam mənasında) şəklində qaldığını göstə­rir, eyni zamanda xalq arasında hələ də işlənməsini aşağıdakı atalar sözü ilə nümayiş etdirir:

Şilan bəylərin aşı,

Tutmac onun yoldaşı.

Umac ilə bulamac

Qırnaq, qarabaş aşı (9, I c, s.184)

“Dədə Qorqud”da işlənən Şülən termini ilə bağlı sözlərdən biri də ölüşdür. Müəllif dastan­lar­dan yola çıxaraq oğuznamələrdəki məlumatları təhlil edir, belə qənaətə gəlir ki, oğuzlarda hər qəbi­lənin şülən ətindən bir müəyyən ölüşü (hissəsi, payı) var imiş (9, I c, s.202). Bu təşkilat sisteminin izlə­ri, bu ölüş bölgüsünün əla­mətləri sayaçı sözlərində yaşayaraq zəmanəmizə qədər gəlmişdir. Təsadüfi deyildir ki, ülüş sözü eyni mənada dilimizin müasir dialekt və şivələrində bu gün də təsadüf edilməkdədir (2, s.395).

Beləliklə, bu qısa qeydlərimiz onu göstərir ki, görkəmli folklorşünas, professor M.Təhmasibin dil məsələlərinə aid elmimiz üçün çox qiymətli görüşləri, fikir və mülahizələri vardır. İnanırıq ki, bu görüşlərin gələcəkdə dərindən tədqiqi dilçilik elmimizi daha da zənginləşdirəcəkdir.




Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   20


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə