Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti Magistratura Mərkəzi Hacıyev Tural Eldar oğlu



Yüklə 0.51 Mb.
səhifə1/5
tarix17.09.2017
ölçüsü0.51 Mb.
  1   2   3   4   5

Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi

Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti

Magistratura Mərkəzi

Hacıyev Tural Eldar oğlu

Bitki mənşəli malların ekspertizası və təkmilləşdirilməsi”

mövzusunda

Magistr Dissertasiyası

Kafedranın adı: Ticarət və Gömrük İşi

İxtisasın adı: Gömrük Ekspertizası

Elmi rəhbər: i.e.f.d.,dos. Məmmədli M.M.

Magistr proqramının rəhbəri: i.e.n. Aslanova M.M.

Kafedra müdiri: i.e.d., prof. Şəkəralıyev A.Ş.



Bakı 2016

Mündəricat


Giriş.....................................................................................................................................................3

I Fəsil. Bitkilərin gömrük ekspertizasının təşkili və aparılması qaydaları......................................................................................................6


III Fəsil. Bitki mənşəli malların ekspertizasının aparılmasının təkmilləşdirilməsi istiqamətləri...............................................................67

3.1 Bitki mənşəli malların keyfiyyət ekspertizasının qiymətləndirilməsi......................................................................................67

3.2 Ekspertizasının aparıldığı laborotoriyaların təkmilləşdirilməsi məsələləri....................................................................................................75



Nəticə və Təkliflər.......................................................................................87

Ədəbiyyat Siyahısı....................................................................................90

Giriş

Mövzunun Aktuallığı. Bеynəlхаlq əmək bölgüsünün inкişаfı nətiсəsində dünyа ölkələri аrаsındа iqtisаdi əlаqələr dаhа dа gеnişlənir. İqtisadi əlaqələrin inkişafı ölkələr arasında ticarət əlaqələrinin genişləməsinə, yəni ixrac-idxal əməliyyatlarının artmasına gətirib çıxarır. İxrac-idxal əməliyyatlarının həcminin artması ekspertizanın inkişafına zəmin yaradır. Ticarət dövriyyəsindəki bu artım gömrük sərhəddindən keçirilən mallara daha tez, daha sürətli, daha effektiv və daha etibarlı nəzarəti labüd edir və bu sahədə ixtisaslaşmaya təkan yaradır. Ekspertiza - gömrük işi məsələlərinin həlli məqsədi ilə ekspertlər tərəfindən həyata keçirilən xüsusi elmi-praktiki tədqiqatdır. Yəni, bu prosesdə xüsusi ekspertlərin iştirakı, elmi-praktiki tədqiqatlar, gömrük qanunvericiliyinin tətbiqi bu sahəyə marağı daha da artırır. Bundan başqa, bu mövzu haqqında xarici nəşrlərdə çoxlu sayda iqtisadi ədəbiyyat, jurnal, məqalə və tezislər vardır ki, bu da mövzunun aktual olmasını bir daha sübut edir. Belə ki, dövlətlər arasında xarici iqtisadi əlaqələrin qorunması məsələsi, bu əlaqələrin təkmilləşdirilməsi mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Buna görə də mövzunun aktuallığı onun elmi cəhətdən təhlil olunması zəruriliyini əsaslandırır.

Tədqiqatın məqsəd və vəzifələri. Tədqiqatın əsas məqsədi Azərbaycan Respublikası sərhəddində bitki mənşəli malların analiz olunması və onun tənzimlənmə problemlərinin müəyyən olunmasıdır. Bunun üçün aşağıdakı vəzifələr qarşıya qoyulmuşdur:

  • Ekspertiza və bitki mənşəli mallar haqqında nəzəri konseptual məlumatların toplanılması

  • Azərbaycan Respublikası və dünya təcrübəsindən istifadə etməklə bitki mənşəli malların müasir vəziyyətinin təhlili və ona ümumi baxış

  • Təhlil nəticələrinə əsaslanaraq perspektiv və proqnozları müəyyən etmək, təkliflər vermək.

Tədqiqatın obyekti və predmeti. Tədqiqatın obyekti, bitki mənşəli malların ekspertiza analizidir. Tədqiqat predmetini isə ekspertizanın təkmilləşdirilməsi və dünya ölkələri ilə müqayisəsi təşkil edir.

Tədqiqatın elmi yeniliyi. Tədqiqat işində ekspertizasının nəzəri konseptual əsasları haqqında ətraflı məlumat verilmiş, Azərbaycan Respublikasının sərhəddindən keçirilən bitki mənşəli malların ekspertizası və dünya ölkələrinin təcrübəsi ilə müqayisəli şəkildə təhlil olunmuşdur. Bu saəhədə dünya təcrübəsindən yararlanmaq və bu ölkələrin elmi-təcrübələrini mənimsəmək lazımdır. Bundan əlavə yüksək texnologiyalı, müasir cihaz-avadanlıqlarının ekspertizaya cəlb edilməsi və bu sahədə ixtisaslı kadrların yetişdirilməsi elmi yenilik hesab olunur. Dissertasiya zamanı bu sahədə perspektivlər müəyyən olunmuş və təkliflər verilmişdir.

Tədqiqatın informasiya bazası. Dissertasiyanın işlənməsi zamanı bitki mənşəli malların ekspertizasına aid elmi nəşrlərdən, kitablardan, metodik vəsaitlərdən, Azərbaycan Respublikası Gömrük Komitəsinin, Ümumdünya Ticarət Təşkilatının, Ümumdünya Gömrük Təşkilatının və sair nüfuzlu təşkilatın rəsmi məlumatlarından istifadə olunmuşdur.

Dissertasiya isinin strukturu. Dissertasiya işi giriş, üç fəsil və altı paraqraf, nəticə və təklifdən ibarətdir.

Dissertasiya işinin birinci fәslindә daha çox nәzәri, konseptual mövzulardan bәhs olunmuşdur. Bu fəsil gömrük ekspertizasını, onun tәdqiqini vә malların tәsnifatı haqqında nәzәri mәlumatları əhatə edir. Azәrbaycan Respublikasının gömrük sәrhәddindәn keçirilәn bitki mәnşәli mallar, onların xüsusiyyәtlәri vә ekspertizası detallı şәkildә araşdırılmışdır.

Dissertasiya işinin ikinci fәslindә bitki mәnşәli malların keyfiyyәtinin ekspertizasında istifadә olunan normativ-texniki sәnәdlәr haqqında mәlumatlar verilmişdir. Birki mәnşәli malların Azәrbaycan Respublikası vә dünya sәviyyәsindә müqayisәsi araşdırılmışdır.

Dissertasiya işinin üçüncü fәslindә bitki mәnşәli malların qiymәtlәndirilmәsi, ekspertizasında istifadә olunan müasir cihaz vә avadanlıqlar haqqında mәlumatlar verilmişdir. Gömrük ekspertizasının aparıldığı laboratoriyaların tәkmillәşdirilmәsi mәsәlәlәri araşdırılmışdır



I Fəsil. Bitkilərin gömrük ekspertizasının təşkili və aparılması qaydaları.

    1. Gömrük ekspertizasının nəzəri əsasları və gömrük mallarının təsnifatı

Ekspertiza, son dövrlərin iqtisadiyyatında istifadə edilən və qarşılaşılan ən geniş yayılmış terminlərdəndir. Bu prosesə dair ilkin məlumatlar VI əsrə aid olmaqla Çində təsadüf olunmuşdur. O zaman ekspertiza, məhkəmə icraatında xüsusi tibbi biliklərin tətbiqi zamanı istifadə olunurdu. VI əsrin ortalarına aid Bizans imperatoru Yustinianın təşviqi ilə icra olunmuş ekspertiza proseslərinin rəsmiləşdirilməsi üçün tərtib olunan yazılı sənədlərə rastlanmaqdadır. Buna baxmayaraq, gömrük ekspertizasına dair ilk rəsmi qurum Fransanın paytaxtı Parisdə yaradılmışdır. Daha sonra Fransa şahzadəsinin verdiyi lisenziyaya əsasən ilk rəsmi, hüquqi ekspertiza təşkilatı olmuşdur.

Ekspertiza sektorunun dövrün tələblərinə uyğun olaraq inkişaf etməsi və bu tendensiyanı yüksəltməsi bir çox iş adamını hərəkətə gətirmişdir. Beləliklə ekspertiza sahəsinin ən inkişaf etmiş dövründə dünyaca məşhur ekspertiza şirkətləri olan SGS və Seybolt yaradılmışdır. Bu mərhələ XIX əsrin ikinci yarısında baş vermişdir. Həmin dövrdə ekspertiza prosesi ticarət fəaliyyətində alıcı tərəf ilə satıcı tərəf arasında ortaya çıxan problemli və münaqişəli məsə1ə1ərin hə11inə nəzarət edirdi. Bu məsələlərə daxil idi: ölkələrə arasında daşınan yüklərin gömrük sərhəddində saxlanılması, malların yüklənib-boşaldılması, gömrük sərhəddindən keçirilən məhsullara gömrük nəzarəti, keçirilən yükə uyğun olaraq gömrük rəsmiləşdirilməsinin tətbiqi, məhsulların tərkibi və əlamətlərinin ekspertizası və s.1

Ekspertiza – hər hansı elmin, fəaliyyətin və ya işin hər hansı sahəsini dərindən bilən, bu sahədə ixtisaslaşmış və biliklərə sahib mütəxəssisin həmin sahə üzrə təcrübəsinin tətbiqidir. Ekspertin ən qabaqcıl və öndə gələn xüsusiyyəti, onun ortaya qoyulan problemə düzgün sualların tətbiqi və məsləyə obyektiv şəkildə yanaşma tərzidir. Ekspertiza prosesi – analiz, yoxlama, diaqnostika və tədqiqat əməliyyatlarından sonra ekspertin bu barədə verdiyi rəylə yekunlaşır. Bu rəy nəinki mövcud, cari problemin və məslənin həllinə yönəlir, həmçinin gələcdə qarşılaşacaq oxşar məsələrlər qarşısında qərar vermədə istifadə o1unur.

XVI əsrdə, hələ İvan Qroznının hakimiyyəti dövründə Rusiya gömrük sərhəddindən yararsız, təhlükəli və keyfiyyətsiz məhsulların keçirilməsi ilə mübarizə üçün ekspertiza prosesi tətbiq olunmuşdur. Buna dair yazılı sübutlar mövcuddur və bu Yeni Ticarət prosesinin başlanğıcına aiddir.

Ekspertizaya dair əsaslı və rəsmi məlumatlar XIX əsrin sonlarına təsadüf edir. Bu sənəddə malların ekspertizası və buna qarşı görülən tədbirlər yer almışdır. Gömrük ekspertizasının ilk rəsmi strukturu da məhz həmin dövrdə yaranmışdır. Bu sahədə xüsusi bilik və təcrübəyə sahib on iki nəfərdən ibarət işçisi olan ekspertiza laboratoriyası yaradılmışdır. Bu qurum Tarif Şöbəsinin nəzdində fəaliyyətə başlamışdır.

Bu dövrdən etibarən Rusiya M.V.Lomonosov və D.İ.Mendeleyev də daxil olmaqla bir neçə görkəmli alim, mütəxəssis və ekspertlərdən istifadə etməklə gömrük xidmətini qurmuşdur. M.V.Lomonosov metal predmetlərin tərkibində qızıl və gümüşün miqdarının təyininə, D.İ.Mendeleyev isə məhkəmə eksperti kimi sənədlərin kimyəvi tədqiqi və Gömrük tarifinin işlənib hazırlanmasına cəlb olunmuşdur.



Gömrük ekspertizası-gömrük işi məsələlərinin həlli məqsədi ilə ekspertlər tərəfindən həyata keçirilən xüsusi elmi-praktiki tədqiqatdır. Bu məsə1ə1ərə - gümrük sektorunun iqtisadi, maliyyə, təhlükəsizlik, nəzarət və statistik əlamətləri aid edilir. Gömrük sektorunun bütün sahəsini əhatə edən bu məsə1ə1ərin həlli üçün ekspertiza əməliyyatının yerinə yetirilməsi qaçınılmazdır. Bunun üçün əsaslı şəkildə bir çox tələblər mövcuddur. İlkin olaraq, ekspertiza prosesinin düzgün aparılması üçün gömrük işçiləri bu saəhədə əsaslı nəzəri və praktiki təcrübəyə sahib olmalıdır. Misal olaraq, gömrük ekspertizasının məqsədini, onun yerinə yetirilmə metodologiyasını və onu qiymətləndirməsini düzgün icra edə bilməyən gömrük orqanı nümayəndəsi düzgün gömrük ekspertizası nəticəsini əldə edə bilməz. Ekspertiza elminin bir çox qolları mövcuddur və onların içərisində əsas yeri gömrük ekspertizası tutur. Gömrük ekspertizasının da özünəməxsus ə1amət1əri mövcuddur. Belə ki, özünün spesifik məqsədi, vəzifəsi və tətqiqat metodologiyası mövcuddur.

Gömrük ekspertizasının əsas məqsədi ölkə iqtisadiyyatının iqtisadi maraqlarını qorumaq, dövlət gömrük sərhəddindən keçirilən və keçən obyektlərə nəzarət etmək, ölkə əhalisinin mənafe1ərini qorumaq, təhlükəsizliyi təmin etəmk və s.-dir.

Gömrük ekspertizası aşağıdakı vəzifələri həyata keçirir:

1. Yoxlama-diaqnostikaya göndərilən obyektlərin xarici görünüşlərinə və ya izinə uyğunluğunu, eyniləşdirməsini yoxlayır. Məhsulların keyfiyyətinin, adının, istehsal ərazisinin müəyyənləşdirilməsi buna digər misaldır. Yoxlama diaqnostik əməliyyatlar mexanizmi, fəaliyyət növbəliyi və metodu, səbəb əlaqələrinin müəyyənləşdirilməsi, texnoloji ekspertiza, çıxış normalarının, xammal mənbələrinin təyin edilməsi də bura aid edilə bilər.

2. Sərhəd keçidi zamanı qanunvericiliyə zidd halların müəyyən edilməsi və əlavə tədbirlərin görülməsi ekspertizanın əsas məqsədlərindəndir. Bu zaman ilk olaraq cinayətkarlar haqqında məlumatlar əldə olunur, bu məlumatlar işlənilib hazırlanır, ola biləcək hərbir hadisə proqnozlaşdırılır və ona qarşı hazırlıq tədbirləri görülür.

3. Gömrük prosesi zamanı ortaya çıxacaq ümumi problemlər və gömrük nəzarət əməliyyatları gömrük ekspertizasının predmetidir. Tətbiq olunan gömrük nəzarət formasının, təyinatının aydınlaşdırılması, Xarici İqtisadi Fəaliyyətin (XİF) Mal Nomenklaturasına (MN) uyğun identifikasiyası, məhsulun gömrük dəyərinin, keyfiyyət göstəricisinə əsasən məhsulun bazar qiymətinin, məhsulun xaraqteristikasının, məhsulun idxal edildiyi ölkənin, malın çıxış normasının müəyyən edilməsi, narkotik və psixotrop maddələrin qruplaşdırılması, qiymətli daşların, əntiq malların, muzey eksponatlarının analizi və s. predmetin ən mühüm nümunələridir.

4. Gömrük ekspertizasının obyekti – maddi1əşdiri1miş məlumat bazalarıdır. Məlumat bazalarına nələr aiddir: ilk olaraq, malın özü, həmçinin bu malın yoxlanılması və ya digər tədqiqat məqsədi ilə seçilmiş nümunələr, qeyri-qanuni gömrük sərhəddindən keçirilən qaçaqmallar, malların rəsmiləşdirilməsi və ya kontrolu müddətində istifadə edilən və malın hər növ informasiyasını göstərən sənədlər və s.

"Gömrük ekspertizasının aparılması Qaydaları" Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2013-cü il 27 avqust tarixli 232 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmişdir.

Nazirlər Kabinetinin təyin etdiyi bu qaydalar - Azərbaycan Respublikası Gömrük Məcəlləsinin 322.15-ci maddəsinə əsasən hazırlanmışdır və gömrük ekspertizasının təşkili və aparılması, habelə mallardan prob və nümunələrin götürülməsi, onlar barəsində sərəncam verilməsi qaydalarını müəyyən edir.2

Bu qaydalarda qarşılaşılan və istifadə olunan əsas anlayışlar bunlardır:

Gömrük laboratoriyası - Azərbaycan Respublikasının sərhədləri daxilində gömrük ekspertizasını yerinə yetirən təşkilatdır;

Gömrük ekspertizası – gömrük sərhəddindən keçirilən malların qaydalara uyğun şəkildə tənzimlənməsi istiqamətində ortaya çıxan məsələlərin həll edilməsi məqsədilə xüsusi və elmi biliklərdən istifadə etməklə, gömrük ekspert1əri və ya digər peşəkar gömrük işçiləri tərəfindən yerinə yetirilən tədqiqat prosesidir;

Gömrük eksperti – gömrük yoxlamasını icra etmək avtorizasiyası olan və gömrük laboratoriyasının səlahiyyətli və vəzifəli işçisidir;

Prob – gömrük ekspertizası və yoxlanılması məqsədi ilə gömrük laboratoriyasına göndərilən məhsulun tərkib hissəsindən götürülmüş minimal ölçüdür;

Nümunə - gömrük sərhəddindən keçirilən eyni tip mal və ya mallara uyğun olan məhsul vahidi, ya da hər hansı bir formada təqdim edilmiş yeganə vahiddir;

Prob və nümunələrin götürülməsi haqqında akt – ekspertiza zamanı prob və ya nümunələrdən əldə edilməsini faktını dəqiqləşdirən və ekspertizaya əsas verən sənəd formasıdır;

Sınaq protokolu – ekspertiza məqsədi məhsullardan götürülmüş prob və ya nümunələrin gömrük laboratoriyası sınaq nəticələrini göstərən sənəd formasıdır;

Ekspert rəyi – Gömrük yoxlamalarının sonunda, gömrük eksperti tərəfindən tərtib edilən, ekspertizanın nəticələrini əks etdirən yazılı sənəd formasıdır.

Ekspertiza, ya gömrük sərhəddindən mal keçirilən zamanı şəxslərin müraciəti əsasında, ya da birbaşa olaraq gömrük orqanları tərəfindən bu prosesə dair sənədi göndərməsindən sonra baş verir.

Gömrük orqanı məhsulu yoxlamaya cəlb etdiyi zaman sənədində aşağdakı məlumatlar qeyd olunmalıdır:

- Ekspertizanın aparılma səbəbi;

- Ekspertiza yoxlamanın aparılacağı laboratoriyanın adı;

- Ekspert tərəfindən tərtib edilən suallar;

- Gömrük ekspertinə veriləcək sənədlərın siyahısı;

- Qəsdən qeyri-dəqiq rəy verilməsı anında gömrük ekspertinin öhdəsinə düşəcək məsuliyyət xəbərdarlığı.

Ekspertizanın baş verməsi üçün bu sənəd və materiallar tələb olunur:

- gömrük bəyannaməsinin surəti;

- bağ1anımış kontraktın surəti;

- məhsulun gömrük dəyərini təyin edən sənədin surəti;

- nəqliyyat sənədinin surəti;

- baytarlıq, fitosanitar, gigiyenik və digər sertifikatların surətləri;

Prob və nümunələr və bunların götürülməsi barəsində akt. Gömrük ekspertizasının aparılmasını tələb edən bəyannaməçi, məhsullar üzrə salahiyyətli hər hansı şəxs və ya onları təmsil edən tərəf müəraciət zamanı bunları qeyd etməlidir:

- Ekspertizanın yerinə yetiriləcəyi laboratoriyanın adı;

- Müraciət edən tərəf hüquqi şəxsdirsə - adı, ünvanı, əlaqə nömrələri, elektron ünvanı; əgər fiziki şəxs olarsa – adı, soyadı, ata adı, qeydiyyat ünvanı, əlaqə nömrələri, elektron ünvan qeyd olunmlıdır;

- Ekspertizanın aparılma səbəbi;

- Yoxlama üçün ekspertə verilmiş materialların siyahısı (sənəd);

- Ekspert tərəfindən tərtib edilən suallar;

- Gömrük yığımı barəsində sənəd.

Əgər yoxlama məqsədli məhsullar ekspertizaya göndərilərsə, gömrük ekspertizasının aparılmasını tələb edən bəyannaməçi, məhsullar üzrə salahiyyətli hər hansı şəxs və ya onları təmsil edən tərəf orqanın vəzifəli şəxsi tərəfindən eyni vaxtda yazılı formada bildiriş alırlar. Bu bildirişdə ekspertizanı tələb edən tərəflərin vəzifə, öhdəlik və hüquqları qeyd olunur.

Azərbaycan Respublikası Gömrük Məcəlləsinin 322.1-ci maddəsində qeyd olunlaları aydınlaşdırmaq üçün xüsusi ekspert müdaxiləsi və yoxlamasına ehtiyac duyularsa bəyannaməçi, məhsullar üzrə salahiyyətli hər hansı şəxs və ya onları təmsil edən tərəf ekspertizası yoxlaması ilə əlaqədar yazılı formada və ya elektron şəkildə gömrük laboratoriyasına müraciət edə bilər, bu hüquqa sahibdir.

Gömrük ekspertizasının aparılmasını tələb edən bəyannaməçi, məhsullar üzrə səlahiyyətli hər hansı şəxs və ya onları təmsil edən tərəf ekspertiza prosesi müddətində bu hüquqlara sahibdirlər:

- Əgər əsası varsa, gömrük ekspertin rəy və nəticələrinə qarşı etiraz etmək;

- Özünün müəyyən etdiyi gömrük ekspertinin ekpertizanı aparması üçün müraciət etmək;

- Gömrük ekspertinə əlavə sualların verilməsi və bunun nəticəsi barədə rəy verilməsi üçün müraciət etmək;

- Birbaşa olaraq ekspertiza prosesində iştirak etmək;

- Laboratoriyaya göndəriləcək mal və ya məhsullardan prob və ya nümunə götürmək;

- Ekspertizaya dair ekspertin rəyi haqqında məlumat almaq (Əgər ekspert yoxlamaya dair rəy verməyibsə, verilməmə səbəbi haqqında məlumat almaq);

- Ekspertiza nəticəsi ilə razılaşmadığı təqdirdə, yenidən ekspertiza aparılması barədə müraciət etmək.

Gömrük ekspertizasının aparılmasını tələb edən bəyannaməçinin, məhsullar üzrə salahiyyətli hər hansı şəxsin və ya onları təmsil edən tərəfin müraciəti təmin olunarsa, gömrük orqanının ekspertiza təyin etmiş səlahiyyətli şəxsi uyğun qərar qəbul edir. Müraciətin icra olunması prosesindən imtina edilərsə, gömrük orqanının səlahiyyətli şəxsi imtina barədə qərarı (əsaslı şəkildə) müraciət edən şəxsə yazılı formada məlumat göndərir. Gömrük ekspertizasının aparılmasını tələb edən bəyannaməçi, məhsullar üzrə salahiyyətli hər hansı şəxs və ya onları təmsil edən tərəf gömrük orqanının səlahiyyətli üzvündən malların ekspertiza yoxlamasına göndərilməsi haqqında yazılı bildiriş almaq, həmçinin əsaslandırılmış şəkildə ekspertiza müddətinin uzadılması və ya dayandırılması, nəhayət bütün bu proseslərin nəticəsi haqqında məlumat əldə etmək hüququna malikdir. Əgər gömrük ekspertizasının aparılmasını tələb edən bəyannaməçi, məhsullar üzrə salahiyyətli hər hansı şəxs və ya onları təmsil edən tərəf ekspertizaya təqdim etdikləri sənəd və material ekspertiza rəyinin verilməsi üçün kifayət etmədikdə, onlar bunun səbəbi barədə ekspert tərəfindən yazılı məlumat almaq hüquqna sahibdirlər.

Gömrük ekspertizasının növləri aşağıdakılardır:

ilkin ekspertiza – Ekspertiza yoxlamasına göndərilmiş malların nəticəsini müəyyənləşdirmək üçün ilk dəfə aparılan ekspertizadır;

əlavə ekspertiza – Əgər ilkin ekspertiza zamanı ekspertə qoyulmuş suallar qaneedici şəkildə cavablandırılmazsa və ya bu barədə əlavə suallar meydana gələrsə, həmin vəziyyətdə tətbiq edilən ekspertiza növüdür. Əlavə ekspertiza həm əvvəlki, həm də başqa gömrük ekspertlərinə yönləndirilir;

təkrar ekspertiza – Əgər ekspertizanı aparan gömrük eksperti nəticəyə dair rəyi əsaslandırmarsa və ya gömrük orqanlarında ekspertizanın nəticəsinə dair şübhələr yaranarsa, ya da gömrük ekspertizasının aparılmasını tələb edən bəyannaməçinin, məhsullar üzrə səlahiyyətli hər hansı şəxsin və ya onları təmsil edən tərəfin yazılı şikayətinə uyğun olaraq ekspertiza yoxlamasının başqa bir gömrük ekspertinə yönləndirilməsi ilə aparılan ekspertiza növüdür. Yenidən tətbiq edilən ekspertiza zamanı əvvəlki gömrük eksperti bu prosesdə iştirak edə bilər, lakin tədqiqat müddətində və nəticəyə dair rəy yazılarkən iştirak etmək hüququ yoxdur;

komisyon ekspertiza – Qarışıq ekspertiza əməliyyatı ilə qarşılaşdıqda, laboratoriya rəhbərinin qərarına əsasən eyni ixtisasa sahib gömrük ekspertlərinin komissiyası tərəfindən icra olunan ekspertiza növüdür;

kompleks ekspertiza - Kompleks ekspertiza əməliyyatı ilə qarşılaşdıqda, ekspertizanı bir tədqiqatla nəticələndirmək mümkün olmadıqda fərqli bilik sektorları və ya bir sahədəki fərqli üsullar tətbiq edilməklə aparılan ekspertiza növüdür.

Gömrük ekspertizasının əsas növləri:

Eyniləşdirmə ekspertizası və onun səciyyəvi xüsusiyyətləri. Gömrük sərhəddindən keçirilən malların bəziləri xarici görünüşündən bütün xaraqteristikasını ifadə edir, amma bəzi mallar da mövcuddur ki onların xarici görünüşü ilə onun mahiyyətini ayırd etmək mümkün olmur. Ekspertizası aparılan məhsulun tərkibi, xaraqteristikası haqqında əsaslı məlumatı ekspertiza anında əldə etmək mümkün olmur, bu ancaq xüsusi təqdiqatdan sonra bəlli olur. Bu zaman gömrük ekspertləri “Bu ekspertizanın obyekti hansı maldır?” sualına cavab axtarmağa çalışırlar. Eyniləşdirmə - iki ədəd obyekt arasında uyğunluğu və oxşarlığı təyin etmək deməkdir. Yəni ki, mahiyyəti bilinməyən malın eyniləşdirməsi bizə məlum olan məhsulla oxşarlığının təyin olunması prosesidir. Bu ekspertiza zamanı birbaşa olaraq malı təqdim etməyə ehtiyac yoxdur. Malın xarici görünüşü və ya gömrük ekspertinin yaddaşında olan forması kifayət edir. Mahiyyəti aydınlaşdırılmayan mal ardıcıl formada bizə məlum olan malla müqayisə edilir və məlum malın növlərindən biri ilə oxşarlığı müəyyənləşdilir və eyniləşdirilir.

Texnoloji ekspertiza və onun səciyyəvi xüsusiyyətləri. Bu ekspertiza növü eyniləşdirmənin xüsusi bir növüdür və emal mallarında xammalın eyniləşdirilməsidir. Bu eyniləşdirmə forması həm gömrük sərhəddi ərazisində, həm də ondan kənarda məhulun emalı üçün lisenziya tələbi hallarında istifadə olunur. Belə olan halda, emal məqsədi ilə gömrükdən keçirilən məhsulla hazır məhsul tərkibindəki xammal oxşarlığı müəyyən edilir. Respublika sərhəddindən ölkə daxilinə emal olunmaq məqsədi ilə keçirilən məhsullar, bundan başqa istilik, elektrik və enerjinin növləri yerləşdirilə bilməz. Səbəb isə, bu malların eyniləşdirilməsinin mümkün olmadığı ilə əlaqədardır. Bu tip ekspertiza prosesində aşağıdakı eyniləşdirmə növləri istifadə edilir:

1. İstehsal prosesində istifadə edilməsin deyə, lisenziyada qeyd edilməyən mal anbarlarına möhür vurulur.

2. İddia irəli sürənlər, istehsalçılar və gömrük orqanının salahiyyətli üzvlərinin məhsullara möhür vurması.

3. Emal edilmiş malları əvvəlki mal nümunələri ilə müqayisə etmək.

4. Emal olunması məqsədi ilə sərhəddən keçirilmiş malların görünüşü, fotolarının çəkilməsi və s.

Həmçinin, iddiaçı malın çıxış normasının təyin edi1məsini təklif edə bilər, belə olan halda bu gömrük laboratoriyasında ekspertizadan keçir. Bu üsula əsasən ayaqqabı istehsalı, tikiş malları proseslərində rast gəlinir. Burada, müəyyən ölçüdə olan materialdan nə qədər məhsul əldə etmək imkanı olunduğu test edilir. Bütün hallarda emalın material balansı hesablanmalıdır.

X=M+T+İ

X-xammalın miqdarı

M-hazır məhsulun miqdarı

T-istehsal tullantıları

İ-istehsal itkiləri.

Bu balansın vahidləri eyni ölçü vahidiylə qeyd edilir. Daha sonra isə bu prosesi əsaslandırmaq lazımdır.

Təsnifi ekspertiza və onun səciyyəvi xüsusiyyətləri. Bu ekspertiza forması ən kompleks və ən çətin ekspertiza növü hesab edilir. Bu ekspertizanın çətinliyi əsasən malları eyniləşdirmək tələbi və əlavə olaraq materiaşünaslıq elminin də tətbiqi ilə əlaqədardır. Ekspertizaya göndərilən malın mövqeyinin və sub-mövqeyinin müəyyənləşdirilməsi bu ekspertizanın başlıca vəzifəsidir. Yəni ki, Harmonikləşdirilmiş Sistem Nomenklaturasına əsasən malları kodlaşdırmaqdır. Belə olduğu təqdirdə isə Azərbaycan Respublikasının gömrük sərhəddindən keçirilən mal və ya məhsullar üçün qanunvericiliyə uyğun olaraq vergi və rüsumlar düzgün şəkildə hesablanmasına şərait yaranır.

Mal nomenklaturası anlayışı və malların təsnifatı. Gömrük işinin Azərbaycan Respublikasının xarici ticarətinə gətirdiyi ən əhəmiyyətli töhvələrdən biri – Xarici İqtisadi Fəaliyyətin Mal Nomenklaturasının aparılması, malların buna əsasən qruplaşdırılması və qruplara əsasən kodlarışdırı1masıdır. Məhsulların doğru-düzgün şəkildə qruplaşdırılması - məhsulların dəyərinin sürətli və rasional şəkildə təyin edilməsində və gömrük əməliyyatlarının operativləşməsində əvəzsiz rola malikdir. Azərbaycan Respublikasının gömrük siyasətinin daha effektiv şəkildə aparılması üçün sərhəddən keçən məhsulların dəyərinin obyektiv əsaslara görə təyin edilməsi, gömrük odənişlərinin qəbulu, məhsulların düzgün şəkildə qruplaşdırılması, gömrük əməliyyatları nəticələrinin statistika üzərində düzgün tərənnümü, nəqliyyat vasitələrinin gömrük rəsmiləşdirilməsinin aparılması məqsədə uyğundur.

Yuxarıda sadalanan gömrük proseslərinin əldə olunması üçün gömrük işçilərinə də kifayət qədər yük düşür. Be1ə ki, onlar gömrük sərhəddindən keçirilən malların qruplaşdırılması nəzəriyyələrini, təsnifat əməliyyatlarını yüksək səviyyədə bilməli, əldə etdiyi bu nəzəri biliyi praktik həyata tətbiq etməyi bacarmalıdır. Nomenklatura, gömrük sektorunda çalışan işçi heyətinin və bəyannəməçilərin ən çox qarşılaşdıqları anlayışlardan biridir. Səbəb, gömrük əməliyyatlarının birbaşa olaraq söykəndiyi obyektin məhsul/mal olması ilə əlaqədardır. Sərhəd məntəqələrindən keçirilən malların qruplaşdırılması və təsnifləşdirilməsi gömrük prosesinin ən əhəmiyyətli mövzularında biridir. Bu zaman, mallar sistemli şəkildə yığılır, yəni qruplaşdırılır. Sistemləşdirmə məqsədindən asılı olaraq, malları istehsal təyinatına, istehlak formasına, emal dərəcəsinə görə qruplaşdırmaq mümkündür.

Nomenklatura: texnologiya, iqtisadi sektor və ya fəaliyyətin hər hansı hissəsində istifadə olunan ad və terminlərin ümumi məcmusudur.

Buna görə də iqtisadiyyatın bir çox sahələrində nomenklatura termini ilə qarşılaşmaq mümkündür. Nomenklatura, gömrük sektorunda çalışan işçi heyətinin və bəyannaməçilərin ən çox rastlaşdığı malların ümumi toplusudur. Sərhəddən keçən mallar maddi-mövcudluq formasına və daşınma qabiliyyətli olma xüsusiyyətlərə sahib olurlar. Bu xaraqterlər Gömrük Məcəlləsində ən çox istifadə olunan anlayışlardan biridir. Elm və texnologiyanın sürətli inkişafı nəticəsində iqtisadiyyatın hər bir sahəsində malların növləri artmış və bu tendensiya artmaqda davam edir. Hal-hazırda milyona yaxın mal və məhsul növləri var. Bu malların bütün hamısını öyrənmək mümkün olmadığına görə, bu mallar hərhansı xüsusiyyətinə əsasən sektorlara bölünür. Bunlar da öz növbəsində qrup-yarımqruplar formasında çeşidləşdirilir. Xarici ticarətdə yük dövriyyəsinin gömrük tənzimlənməsi məqsəd ilə malların sistemləşdirilməsi mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bu kimi hallarda, mallar təsnifata əsasan sistemləşdirilir. Təsnifat – hər hansı bir bölmənin (qrupun) daha aşağı bölmələrə (yarımqruplara) ayrılmasıdır. Prosesin özünə isə təsnifatlandırma deyilir.

Təsnifat prosesi bir neçə sahə və mərhələdə ola bilər. İstehsal əraziləri, istifadə olunan xammal, emal mərhələsi funksionallığına əsasən mallar çeşidləşdirilməsi buna misal ola bilər. Təsnifat prosesi zamanı mal və məhsullara spesifik kodlar verilir. Qrup halına salınmış mallar daha alt qruplara, yarımqruplara bölünərsə, bu qrupa klassifikator adını vermək olar. Klassifikatora həmçinin təsnifatlandırıcı deyilir. Klassifikator – qrupa bölünmüş malların sistem halındakı məcmusudur. Hər bir məhsul - siyahının xüsusi, ona ayrılmış yerində durur və onların hər birinə şərti olaraq kod təyin edilir. Bu şərti işarə rəqəm, hərf və ya rəqəm-hərf ardıcıllığından ibarət şifrədən ibarətdir. Gömrük prosesləri zamanı “əmtəə nomenklaturası” termini ən çox istifadə olunan anlayışlardan biridir. Bu nomenklatura tipi faktiki olaraq məhsulların klassifikatorudur. Yəni, təsnifat prosesinə əsasən malların ümumi məcmusudur. Məhsullara şərti işarələrin tətbiq olunması dedikdə isə, qaydalara uyğun şəkildə hər bir malın onun xüsusiyyətini və xaraqterini ifadə edən işarələr qrupu nəzərdə tutulur. Nomenklatura, gömrük əməliyyatında malları daha tez, sürətli və operativ şəkildə yoxlanılmasına, analizinə, ekspert diaqnozuna və öz meyarına uyğun formada vergi tətbiq edilməsinə kömək edir.3

Mal nomenklaturasını qısa şəkildə özətləsək – malların sistemləşdirilməsidir; malların xüsusiyyətlərinə görə şərti işarələr verilir; ekspertizaya gedecek malları daha unikal qruplara ayırır; ekspertizada malların pərakəndə şəkildə yoxlanılmasının qarşısını almaqla, eyni xaraqterə malik malları qruplara bölür və ekspertizada zaman itkisinin qarşısını alır.

: application -> uploads -> 2016
2016 -> Ali məktəb psixologiyası
2016 -> Azərbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti
2016 -> Azərbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti
2016 -> Magistratura məRKƏZİ
2016 -> İxtisas: 5301. 01 Daxili fiskal siyasət və dövlət maliyyəsi İqtisad elmləri üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi almaq üçün təqdim edilmiş dissertasiya
2016 -> Bilet 1 Davranış iqtisadiyyatı Süni intellektin yaranmasının başlanğıc mərhələsi İnformasiya, verilən, məlumat, bilik Verilənlər bazasının modelləri Bioloji neyron İqtisadi informasiyanın layihələndirmə mərhələləri Genetik alqoritmlər Bilet
2016 -> Dərs vəsaiti kimi tövsiyyə edilmişdir. B a k I 1
2016 -> Azərbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti magistratura məRKƏZİ


Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4   5


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə