166
qəzəbləndirmişdi. Bu nümayəndə heyəti Rusiya ilə Qacar İran dövləti
aras
ında mübahisəli sərhəd məsələlərini həll etmək üçün 1826-cı ilin apre-
lində Tehrana göndərilmişdi. Geri qayıdarkən knyaz Menşikov İrəvandan
keçməli olmuşdu. Hüseynqulu xan knyazı və onun adamlarını altı həftəyə
qədər İrəvanda tutub saxlamışdı. Səfirin İrəvanda tutulub saxlanılması
haqqında müxtəlif səbəblər göstərilirdi. Lakin bu səbəblər arasında ən
inandırıcısı, Hüseynqulu xanın İrəvan qoşunları tərəfindən tutulmuş
ərazilərin səfir tərəfindən tanınmasına nail olmaq istəyi idi (304,26-27).
Səfarətliyin İrəvanda saxlanılması Rusiya hökumətinin ciddi narazılığına
səbəb olmuşdu. Səfirin azad edilməsi üçün ingilis nümayəndələri, şahzadə
Abbas Mirz
ə və Allahyar xan da Hüseyinqulu xana müraciət etmişdi. Məhz
onların işə müdaxiləsi nəticəsində Rusiya nümayəndə heyəti azad edilmişdi
(304,26-28).
Hüseynqulu
xanın rus qoşununa qarşı mübarizədə müvəffəqiyyətli
addımlarını görən çar I Nikolay İrəvan xanlığını işğal etmək üçün 1826-cı il
avqustun 1-
də A.P.Yermolova xüsusi fərman göndərdi. O yazırdı ki, «tezli-
klə sizdən sərdar yoxdur və İrəvan əyalətinin (xanlığı-E.T.) rus qoşunu
tərəfindən tutulması xəbərini gözləyirəm» (110,356; 151,642-643). Lakin
baş komandan çarın bu fərmanını icra edə bilmədi. Bunun bir neçə səbəbi
var idi.
Əvvəla, hərbi kompaniya başlanandan yerli əhalinin köməy ilə şah
qoşunları rusları Şimali Azərbaycan xanlıqlarından müvəqqəti sıxışdırıb
çıxara bilmişdi. Baş komandan bu xanlıqları geri qaytarmadan İrəvana
hücum
etmək niyyətində deyildi. O, şah qoşununu qəti zərbə vurmaqla
məhv etmək istəyirdi. Mənbənin verdiyi məlumata görə, «Yermolov Abbas
Mirz
ənin əsas qüvvələri ilə qəti döyüşə girməyərək, vəziyyətə uyğun
hərəkət etmək niyyətində idi. O, şahzadənin diqqətini Şuşadan yayındıraraq
onu
ölkənin içərilərinə çəkməyə cəhd edirdi və əlavə kömək gəldikdən son-
ra
düşmənə qəti zərbə vurmaq istəyirdi» (173,25). Digər tərəfdən,
A.P.Yermolov Hüseynqulu
xanı özünə ciddi rəqib sayırdı. O yaxşı bilirdi ki,
bacarıqlı sərkərdə olan İrəvan xanı İrəvan və Sərdarabad kimi güclü,
möhkəmləndirilmiş qalalara malikdir. Onda olan məlumata görə, xan və
onun
adamları hər iki qalanı güclü qarnizonla, ərzaqla təmin edərək uzun-
müddətli mühasirəyə hazırlaşmışdı. Vəziyyəti real qiymətləndirən baş ko-
mandan
başa düşürdü ki, İrəvan xanlığını işğal etmək üçün sursat və ərzaqla
təmin olunmuş güclü qoşun lazımdır. Buna görə də, A.P.Yermolov İrəvan
xanlığına hücumu 1827-ci ilin yazına kimi təxirə salmağı qərara almışdı
(113,379).
Müharibənin ilk aylarında ağır məğlubiyyətə uğrayan rus qoşunu çox
keçmədi ki, bölgədə hərbi üstünlüyü ələ ala bildi. 1827-ci ilin əvvəllərində
167
Şimali Azərbaycan xanlıqları yenidən rus qoşununun əlinə keçdi. Lakin baş
komandan A.P.Yermolov bu
qələbələri davam etdirə bilmədi. Çarın fərmanı
ilə o, vəzifəsindən uzaqlaşdırıldı. Hadisələrin canlı şahidi olan hərbiçinin
yaz
dığına görə, «Yermolov yüksək rütbəli əyanlarla münasibətdə güzəştə
getmirdi v
ə kobud idi. Öz inamını onlara sərt yazır və deyirdi, tez-tez çar
saray
ı baxışları ilə fikir ayrılığı olurdu (173,8). Çarın göstərişlərini ləng yer-
inə yetirməsi, hərbi əməliyyatlar üçün mərkəzdə tərtib olunmuş layihələri
qəbul etməməsi, general-adyutant Paskeviç və baş qərargah rəisi general-
adyutant Dibiç kimi
sərkərdələrlə yola getməməsi onun baş komandan
fəaliyyətinə son qoydu (304,274-281).
Üçüncü
İrəvan döyüşü
1827-ci il
martın 29-da general-adyutant Paskeviç Qafqazda yerləşən
rus
qoşunlarının baş komandanı təyin olundu (304,283; 64,5). Onun baş
komandan
təyin olunması müharibənin gedişində bir qədər dəyişikliyə
səbəb oldu. O, ilk zərbəni İrəvan xanlığına endirməyi qərara aldı. Yeni baş
komandan
İrəvan xanlığının strateji əhəmiyyətini çox gözəl dərk edirdi. Bu
xanlığı işğal etməklə hərbi əməliyyatların gedişində dönüş yaratmaq və
sələfinin bu müharibədə tutduğu taktikanın səhv olduğunu sübut etmək
istəyirdi.
1827-ci ilin aprelin
əvvəllərində Paskeviçin əmri ilə rus qoşunlarının
ön
dəstəsi general Benkendorfun komandanlığı altında erməni arxiyepis-
kopu Nersesin
müşayəti ilə Borçalıdan İrəvana doğru hərəkətə başladı
(218,547; 304,287; 64,10).
Beləliklə, rus qoşunları İrəvan xanlığına üçüncü
dəfə genişmiqyaslı hücuma keçdi. Aprelin 13-də heç bir müqavimətə rast
gəlməyən rus qoşunu Eçmiədzin kilsəsinə gəlib çatdı. Onlar burada er-
mənilər tərəfindən təntənə ilə qarşılandı və şərəflərinə ziyafət verildi
(129,113; 416,233; 304,287).
Lakin
Eçmiədzinə gəlib çatan general Benkendorfun qoşunu tezliklə
ağır vəziyyətə düşdü. Yürüşə başlayanda cüzi ərzaq ehtiyatına malik olan
rus
qoşunu bu təlabatı təmin etmək üçün ermənilərə böyük ümid bəsləyirdi.
Ermənilər rus komandanlığını həm maddi, həm də hərbi cəhətdən kömək
edəcəklərinə söz verməklə bu dəfə də rus komandanlığını inandıra bilmişdi.
Baş qərargah rəisi Dibiç çara yazırdı ki, «Erməni arxiyepiskopu Nerses
Sizin ali
məktubunuzu dərin minnətdarlıqla qəbul etmişdi. Məktub kilsədə
erməni dilində oxunub və çap olunacaqdır. O, erməni xalqının sədaqət və
səyinə söz verirdi. Rus qoşunlarının İrəvan xanlığına yürüşü zamanı yerli
ermənilərdən lazımi qədər ehtiyat tapılmasına ümid edir və mən buna
in
anıram» (304,287). Lakin bu ermənilərin növbəti yalanı idi. Onların
məqsədi bu yalanı uydurmaqla rus qoşunlarının İrəvan xanlığına hücumunu
Dostları ilə paylaş: |