262
- inzibati mübahisənin tərəflərindən biri kimi publik admi-
nistrasiya çıxış etdikdə onun inzibati tribunala aid olması.
- inzibati tribunalların iki növə ayrılması: ümumi inzibati
yurisdiksiyalı tribunallara və xüsusi inzibat yurisdiksiyalı tribu-
nallar.
- bu modeldə məhkəmələrlə inzibati orqanlar arasındakı
münaqişələrin həllinin müvafiq inzibati ədliyyə orqanlarının
həyata keçirməsi.
- inzibati məhkəmənin yalnız hüquqi deyil, həm də faktiki
məsələlərdən doğan iddiaları həll etməklə, administrasiyanın
fəaliyyətinin yalnız qanunauyğunluğunu deyil, həm də məqsə-
dəuyğunluğunu yoxlaması və s.
İnzibati ədliyyənin klassik modeli hesab olunsa da, müəy-
yən çatışmamazlıqlardan xali olmayan fransız modeli Fransadan
sonra Almaniya, İtaliya, İspaniya, Portuqaliya, Yunanıstan və
digər ölkələrin hüququnda da təsbit olundu. Bu model bir sıra
ərəb, latın amerikası və bəzi fransız dilli Afrika
dövlətlərinin də
inzibati prosessual qanunvericiliklərinin, inzibati iddia siste-
minin formalaşmasına öz təsirini göstərmişdir.
446
Niderland, Belçika, İtaliya və Yunanıstan da tədricən fran-
sız modelindən müəyyən dərəcədə imtina edərək, özlərinin
dövlətçilik ənənələrini və ictimai tələbatlarını nəzərə alaraq,
digər ölkələrin təsirindən bəhrələnərək səciyyəvi cəhətlərlə
xarakterizə olunan özünəməxsus inzibati ədliyyə modelini for-
malaşdırmağa nail oldular. Nəticədə bu ölkələrdə inzibati hüquq
fransız hüququndan fərqli istiqamətdə inkişaf etməyə başladı.
Məsələn, İtaliya və Belçika mərkəzləşmədən regionalizmə və ya
446
Тунина А.Н. Виды административных исков в законодательстве зарубежных
стран // Молодой ученый, Т.2, 2011, № 3, с. 57-59
264
məhkəmələrin yaradılmasını nəzərdə tutur. Alman modelində
inzibati mübahisələrə baxılması üçün məhkəmələrə və inzibati
orqanlara tabe olmayan inzibati məhkəmələr yaradılır.
449
Vətəndaş inzibati aktdan məhkəməyə şikayət etməklə
inzibati orqanı mübahisəni həll edən orqan kimi çıxış etmək
imkanından məhrum edir və inzibati orqan artıq qəbul etdiyi
qərar üçün məsuliyyət daşıyan tərəfə çevrilir.
450
Fikrimizcə, alman modelinin təşkilinin xüsusiyyətlərini
Almaniyanın öz nümunəsində tədqiq etmək daha məqsədəuy-
ğundur.
Artıq qeyd
edildiyi kimi, inzibati ədliyyənin fransız modeli
tənqidi yanaşmaya məruz qaldıqdan sonra dəyişilmiş formada
Almaniyada tətbiq olundu. Fransız doktrinasından
fərqli olaraq,
alman doktrinası idarəetmənin inzibati ədliyyədən tamamilə
ayrılmalı olduğunu müəyyənləşdirdi.
Qeyd edək ki, Almaniyada inzibati məhkəmə icraatının
kökləri XIX əsrin ortalarına təsadüf edir. Həmin dövrdə ümumi
hüququn xüsusi hüquqdan ayrılması nəticəsində ümumi məhkə-
mələrin aidiyyət dairəsi məhdudlaşdırıldı və idarəetmə üzərində
nəzarətin həyata keçirilməsi üçün inzibati ədliyyə yaradıldı.
Almaniyada inzibati hüquqa dair ilk sistemli kitablar 1800-cü
illərin ortalarından etibarən yazılmağa başlandı. İlk kitablar
F.F.Mayer (1857), A.V.Sarvey (1884), O. Mayer (1885-1886)
kimi mütəxəssislərin müəllifliyi ilə nəşr olundu.
451
Tədricən alman alimləri inzibati hüququn institutlarını
tədqiq etməyə başladılar. R. Qneyst “hüquqi dövlət” adlı elmi
449
Aslanov M.S. Azərbaycanda inzibati ədliyyə. Bakı: Azərnəşr, 2009, s. 10
450
Kərimov S.Ə., Vəliyeva G.M. «İnzibati icraat haqqında» Azərbaycan Respublikası
Qanunu (Kommentariya). Bakı: Qanun, 2006, s. 402
451
Gözler K. İdare Hukuku. Cilt I. Bursa: Ekin Kitabevi Yayınları, 2003, s. 41-112