265
əsərində yazırdı ki, hüquqi dövlət barəsində düzgün təsəvvürə
malik olmaq üçün inzibati ədliyyəyə dair elmi təlimə yaxından
bələd olmaq lazımdır.
452
O. Mayer isə qeyd edirdi ki, hüquqi
dövlət tərkibinə inzibati məhkəmələrin də aid olduğu idarəet-
mənin qurulmasını nəzərdə tutur.
453
Digər alman alimi V.Aronş-
teyn “İdarəçilik haqqında təlim” adlı əsərində (1860) “adminis-
trasiya” termininin maddi və funksional anlamda fərqini gös-
tərir, habelə qanun və inzibati akt kimi anlayışları tədqiq
edirdi.
454
Beləliklə, aparılan nəzəri tədqiqatların nəticəsində XIX
əsrin ortalarında Almaniyada inzibati məhkəmələr yaradıldı.
Onların yaradılması bütün mülki və inzibati işlərə vahid məh-
kəmədə baxılmasını israr edən O.Berlə xüsusi inzibati məh-
kəmənin yaradılmasını vacib hesab edən R.Qnayst arasında qız-
ğın mübahisələrin getdiyi zamana təsadüf etdi
455
. 1819-cu il ta-
rixli Vyurtemberq Konstitusiyasının 60 – cı paraqrafına əsasən,
idarəetmə orqanlarının hərəkətlərindən verilən şikayətlərə baxıl-
ması üzrə Gizli Şura yaradıldı. Qeyd edək ki, bir çox hallarda
Gizli Şura fransız nəzarət qurumunun (Dövlət Şurasının) ilkin
formasının işini təqlid edirdi.
Qeyd edək ki, XIX əsrdə ölkədə inzibati ədliyyə orqanları
yaradılsa da, idarəetmə sisteminə aid olan bu orqanlar öz
fəaliyyətləri ilə vətəndaşların etimadını qazana bilmədilər. Bu
452
Гирке О. Рудольф фон Гнейст. Спб., 1900, c. 16
453
Aslanov M.S. Azərbaycanda inzibati ədliyyə. Bakı: Azərnəşr, 2009, s. 39 ;
Загряцков М.Д. Административная юстиция и право жалобы. 2-е изд., перераб.
и доп. М.: Право и жизнь, 1925, c. 6-7
454
Mehdiyev F.S. İnzibati idarəetmə hüququ: Dərslik. Bakı: Qafqaz Universiteti,
2008, s. 29
455
Заммерманн К.П., Старилов Ю.Н. Административное судопроизводство
(юстиция) в Германии: история развития и основные черты // Государство и
право, 1999, № 7, с. 70-77
266
səbəbdən də idarəetmə orqanlarının hüquqazidd hərəkətlərindən
məhz məhkəmə qaydasında müdafiə üsulunun formalaşdırılması
cəhdləri müşahidə olunmağa başlandı. Bununla da idarəetmə
üzərində məhkəmə nəzarətinin formalaşdırılmasına dair qızğın
müzakirələr başlandı. Müzakirələrin mərkəzində bir məsələ
dururdu: idarəetmə üzərində nəzarəti adi, yoxsa xüsusi inzibati
məhkəmələr həyata keçirtməlidirlər? Ümumi hüquqların maksi-
mum mümkün dərəcədə mühafizə olunmasının zəruriliyini
əsaslandıran alman hüquqşünasları dövlət hakimiyyətinin hü-
quqazidd hərəkətləri nəticəsində yaranmış mübahisələrin baxıl-
ması üçün ixtisaslaşdırılmış qurumların yaradılmasını israr
edirdilər.
Aparılan müzakirələr ölkənin məhkəmə sistemində əhə-
miyyətli dəyişikliklərlə nəticələndi. 1863-cü ildə Badendə ilk
inzibati məhkəmə yaradıldı. Badendə və Prussiyada xüsusi
inzibati məhkəmə icraatının ayrılması barədə qərar qəbul olundu
və Ali İnzibati Məhkəmə yaradıldı. 1880-ci il 24 fevral, 1884-cü
il 14 iyun tarixli qanunlarla bu məhkəmələrin qanunvericilik
bazası formalaşdırıldı. Qeyd edək ki, Baden məhkəməsi yaradı-
lana qədər alman məhkəmə icraatı enumerativ prinsiplə xarak-
terizə olunurdu. Yəni, yalnız seçmə inzibati aktlardan məhkə-
məyə şikayət etməyə icazə verilir, qanunda inzibati məhkəməyə
aid olan mübahisələrin konkret siyahısı müəyyən olunurdu.
Veymar Respublikası dövründə inzibati məhkəmələr siste-
minin bazası xeyli möhkəmləndi. Onların fəaliyyəti cəmiyyətdə,
xüsusilə sadə insanlar arasında razılıqla qarşlandı. Lakin, inzi-
bati məhkəmə icraatında enumerativ prinsip qüvvədə qalmaqda
davam edirdi. Yalnız II dünya müharibəsindən sonra Almaniya
qanunvericiliyinə istənilən inzibati aktdan inzibati məhkəməyə
şikayət verilməsi imkanını nəzərdə tutan dəyişiklik edildi.
267
Hazırda Almaniya inzibati hüququnda idarəetmə orqanının
ümumi hüquqlar sahəsindəki konkret halları tənzimləmək üçün
tətbiq etdiyi və bilavasitə ətraf mühitə hüquqi təsirin göstəril-
məsinə yönələn istənilən sərəncam, qərar və ya digər hakimiyyət
tədbiri inzibati akt hesab olunur.
456
Badendən sonra Prussiyada (1872—1875 ) inzibati məh-
kəmə yaradıldı. Prussiyada rayon, dairə və ali inzibati məhkə-
mələrindən ibarət olan üç instansiyadan ibarət olan inzibati
ədliyyə sistemi formalaşdı. Müəlliflərdən M.S.Aslanov haqlı
olaraq qeyd edir ki, Prussiyada inzibati məhkəmə sistemi artıq
keçən əsrin ikinci yarısında əsil inzibati yurisdiksiya orqan-
larının sitemi kimi çıxış edir, dövlət orqanlarının və vəzifəli
şəxslərin aktlarının və hərəkətlərinin həm məqsədəuyğun-
luğunu, həm də qanuniliyini yoxlayırdı.
457
V.V.Sajina Prussiyanın yerli inzibati məhkəmələrinin iki
xarakterik xüsusiyyətlərini qeyd edir. Birincisi, onlar yalnız
inzibati ədliyyə orqanı deyil, həm də fəal idarəetmə orqanı kimi
fəaliyyət göstərirdilər. İkincisi isə, onlar öz tərkiblərinə görə bir
hissəsi yerli hakimiyyət orqanları, digər hissəsi isə hakimiyyət,
o cümlədən, kral tərəfindən təyin olunan şəxslərdən ibarət olan”
qarışıq kollegiyalar” kimi çıxış edirdilər.
458
Y.N.Starilov haqlı olaraq, Prussiyada 13 dekabr 1872-ci il
tarixli qanunla yaranan qəza idarələrini, Ali İnzibati Məhkəmədə
həyata keçirilən ədalət mühakiməsini idarəetmə üzərində müasir
məhkəmə nəzarətinin mənşəyi hesab edir
459
.
456
Смоленский Б.М. Административное право. Ростов-на-Дону: Феникс, 2005, c.195
457
Aslanov M.S. Azərbaycanda inzibati ədliyyə. Bakı: Azərnəşr, 2009, s. 60
458
Сажина В. В. Административная юстиция: к теории и истории вопроса // Советское
государство и право, М: Наука, 1989, № 9, с. 40
459
Старилов Ю.Н.Административная юстииция: конец ХIХ, начало ХХ века.
Хрестоматия. Ч.1. Воронеж: Изд-во. Воронежского гос. унив-та, 2004, с. 661
Dostları ilə paylaş: |