262
- inzibati mübahisənin tərəflərindən biri kimi publik admi-
nistrasiya çıxış etdikdə onun inzibati tribunala aid olması.
- inzibati tribunalların iki növə ayrılması: ümumi inzibati
yurisdiksiyalı tribunallara və xüsusi inzibat yurisdiksiyalı tribu-
nallar.
- bu modeldə məhkəmələrlə inzibati orqanlar arasındakı
münaqişələrin həllinin müvafiq inzibati ədliyyə orqanlarının
həyata keçirməsi.
- inzibati məhkəmənin yalnız hüquqi deyil, həm də faktiki
məsələlərdən doğan iddiaları həll etməklə, administrasiyanın
fəaliyyətinin yalnız qanunauyğunluğunu deyil, həm də məqsə-
dəuyğunluğunu yoxlaması və s.
İnzibati ədliyyənin klassik modeli hesab olunsa da, müəy-
yən çatışmamazlıqlardan xali olmayan fransız modeli Fransadan
sonra Almaniya, İtaliya, İspaniya, Portuqaliya, Yunanıstan və
digər ölkələrin hüququnda da təsbit olundu. Bu model bir sıra
ərəb, latın amerikası və bəzi fransız dilli Afrika dövlətlərinin də
inzibati prosessual qanunvericiliklərinin, inzibati iddia siste-
minin formalaşmasına öz təsirini göstərmişdir.
446
Niderland, Belçika, İtaliya və Yunanıstan da tədricən fran-
sız modelindən müəyyən dərəcədə imtina edərək, özlərinin
dövlətçilik ənənələrini və ictimai tələbatlarını nəzərə alaraq,
digər ölkələrin təsirindən bəhrələnərək səciyyəvi cəhətlərlə
xarakterizə olunan özünəməxsus inzibati ədliyyə modelini for-
malaşdırmağa nail oldular. Nəticədə bu ölkələrdə inzibati hüquq
fransız hüququndan fərqli istiqamətdə inkişaf etməyə başladı.
Məsələn, İtaliya və Belçika mərkəzləşmədən regionalizmə və ya
446
Тунина А.Н. Виды административных исков в законодательстве зарубежных
стран // Молодой ученый, Т.2, 2011, № 3, с. 57-59
263
müvafiq olaraq federalizmə keçdilər.
447
Niderlandda isə Dövlət
Şurası ilə yanaşı, xüsusi inzibati məhkəmələr, eləcə də aşağı
məhkəmələrdə inzibati hüquq sahəsində ixtisaslaşan xüsusi
palatalar yaradıldı. Lakin, bununla yanaşı, Dövlət Şurası da əsas
inzibati ədliyyə orqanı kimi qalmaqda davam etdi.
Sonradan bu modelə qarşı formalaşan tənqidi yanaşma
nəticəsində tədricən yeni, təkmilləşmiş modellər meydana çıxdı.
Almaniyada da bu modelin dəyişikliklərə məruz qalaraq təkmil-
ləşmiş yeni variantını tətbiq edilməyə başlandı. Alman modeli
tədricən o qədər inkişaf etdi və təkmilləşdi ki, inzibati ədliyyənin
müasir dövrdə ən geniş yayılmış modellərindən birinə çevrildi.
2. Alman modeli. Fransız modelində məhkəmə inzibati
orqanın tətbiq etdiyi normaya obyektiv nəzarəti həyata keçirdiyi
təqdirdə, alman modelində inzibati ədliyyə ilk növbədə vətəndaş
hüquqlarının məhkəmə qaydasında müdafiəsinə xidmət edir.
Hakimiyyətlərin bölgüsü prinsipi baxımından yanaşdıqda da,
inzibati ədliyyənin alman modeli digər modellərlə müqayisədə
daha çox məntiqi ardıcıllıqla xarakterizə olunur. Fransız mode-
lindən fərqli olaraq, alman modelində inzibati məhkəmələr sırf
yurisdiksiyon səlahiyyətlərə malik olub, nə inzibati, nə də məş-
vərət funksiyalarına malik olmurlar.
448
Bu model fərdi inzibati
işlərə baxan, vahid məhkəmə sisteminə daxil olan və ədalət
mühakiməsini həyata keçirərkən nə inzibati orqanlardan, nə də
adi məhkəmələrdən asılı olmayan ixtisaslaşdırılmış inzibati
447
Фромон М. Типы внутри государственного административного права в
Европе // «Дайджест публичного права» Гейдельбергского Института Макса
Планка ДПП ИМП, 2 (2012), с. 333-334
448
Салищева Г.Н., Хаманева Н.Ю. Административная юстиция и администра-
тивное судопроизводство в РФ. M., 2001
264
məhkəmələrin yaradılmasını nəzərdə tutur. Alman modelində
inzibati mübahisələrə baxılması üçün məhkəmələrə və inzibati
orqanlara tabe olmayan inzibati məhkəmələr yaradılır.
449
Vətəndaş inzibati aktdan məhkəməyə şikayət etməklə
inzibati orqanı mübahisəni həll edən orqan kimi çıxış etmək
imkanından məhrum edir və inzibati orqan artıq qəbul etdiyi
qərar üçün məsuliyyət daşıyan tərəfə çevrilir.
450
Fikrimizcə, alman modelinin təşkilinin xüsusiyyətlərini
Almaniyanın öz nümunəsində tədqiq etmək daha məqsədəuy-
ğundur.
Artıq qeyd edildiyi kimi, inzibati ədliyyənin fransız modeli
tənqidi yanaşmaya məruz qaldıqdan sonra dəyişilmiş formada
Almaniyada tətbiq olundu. Fransız doktrinasından fərqli olaraq,
alman doktrinası idarəetmənin inzibati ədliyyədən tamamilə
ayrılmalı olduğunu müəyyənləşdirdi.
Qeyd edək ki, Almaniyada inzibati məhkəmə icraatının
kökləri XIX əsrin ortalarına təsadüf edir. Həmin dövrdə ümumi
hüququn xüsusi hüquqdan ayrılması nəticəsində ümumi məhkə-
mələrin aidiyyət dairəsi məhdudlaşdırıldı və idarəetmə üzərində
nəzarətin həyata keçirilməsi üçün inzibati ədliyyə yaradıldı.
Almaniyada inzibati hüquqa dair ilk sistemli kitablar 1800-cü
illərin ortalarından etibarən yazılmağa başlandı. İlk kitablar
F.F.Mayer (1857), A.V.Sarvey (1884), O. Mayer (1885-1886)
kimi mütəxəssislərin müəllifliyi ilə nəşr olundu.
451
Tədricən alman alimləri inzibati hüququn institutlarını
tədqiq etməyə başladılar. R. Qneyst “hüquqi dövlət” adlı elmi
449
Aslanov M.S. Azərbaycanda inzibati ədliyyə. Bakı: Azərnəşr, 2009, s. 10
450
Kərimov S.Ə., Vəliyeva G.M. «İnzibati icraat haqqında» Azərbaycan Respublikası
Qanunu (Kommentariya). Bakı: Qanun, 2006, s. 402
451
Gözler K. İdare Hukuku. Cilt I. Bursa: Ekin Kitabevi Yayınları, 2003, s. 41-112
Dostları ilə paylaş: |