“Pauer V”- Şlumberje sistemi
“Pauerdrayv” idarə olunan rotor sisteminin texnologiyası
bazasında
şaquli
quyuları
qazımaq
üçün
Şlumberje
mütəxəssisləri
tərəfindən
“Pauer
V”
yeni
sistemnmi
yaradılmışdır. Onun istifadə təcrübəsi göstərir ki, bu sadə və
etibarlı sistem diametru 146 mm-dən 559 mm-dək olan quyuları
qazımaq üçün uzunluğu 4 m-ə qədər olan huissədə
komplektləşdirilə bilər. Standart model 125
0
S-yə qədər, xüsusi
model isə 150
0
S-yə qədər işləyə bilər.
247
“Pauer V” quyunun şaquli trayektoriyasını saxlamaq üçün
yerin səthində endirilməmişdən əvvəl proqramlaşdırılır.
Quyuya endirildikdən sonra operatorun iştirakı olmadan
sərbəst şəkildə quyunun trayektoriyasının şaquliliyini saxlamaq
şərtilə qazılmasını idarə edir.
Sistem verilmiş trayektoriyadan hər hansı bir inhirafı ,
həmçinin də azimut və inhiraf dərəcəsini qeyd edən datçik
sistemilə təchiz edilmişdir.
Şaquldan uzaqlaşma yaranan zaman sistem quyunu geri
qaytarmaq üçün avtomatik sürətdə istiqaməti təyin edir.
Əvvəlki trayektoriyaya quyunu qaytarmaq quyu divarından
itələyən inhirafetdiricilər vasitəsilə yerinə yetirilir.
“Pauer V” sisteminin işi telemetrik sistemin olmasından
asılı deyil, QKAH-də quraşdırırlmış zenit və azimut bucaqlarını
ölçən blok istifadə olunur.
Fırlanma sürətilə optimal hidravliki gücü və quyunun
təmizlənməsi parametrlərini tənizmləmək olar.
“Pauer V” sistemi həmçinin quyu qazılmasını yüksək
dəqiqliklə, lülənin yüksək keyfiyyətini, yüksək qazıma sürətini
və quyu lüləsinin effektli təmizlənməsini təmin edir.
Şaquli quyuların qazılması üçün tətbiq edilən idarə olunan
rotor sistemi neft çıxaran çirkətlərə quyuların tikintisində,
birinci növbədə inhirafı ləğv etmək üçün düzəliş endirmələrinin
aradan qaldırılması hesabına maliyə vəsaitini azaltmaqda yeni
imkanlar yaradır.
Bütün başqa idarə olunan rotor sistemlərində olduğu kimi
Şlumberje şirkətinin hazırladığı “Pauer V” sistemində də
fasiləsiz fırlanma tutulma riskini azaldır və quyu lüləsinin
keyfiyyətini artırır.
248
9. İdarə olunan rotor sistemi.
Böyük həcmdə maili və üfüqi quyular quyudibi
mühərriklərin
istifadəsilə
qazılır.
Belə
ki,
quyudibi
mühərriklərlə üfüqi quyuların qazılması zamanı ciddi çətinliklər
yaranır. Bunlardan başlıcası doğranmış süxur hissəciklərinin
üfüqi və böyük maillikli quyularda yer səthinə qaldırmaq,
böyük sürtünmə qüvvəsi nəticəsində baltaya oxboyu yükün
verilməsinin
çətinliyi.
Bu
çətinliklər
üfüqi
intervalın
uzunluğunun artması ilə böyüyür.
Bir çox səbəblərdən dəniz şelflərində quyuların tikintisi
zamanı (dəniz özüllərinin yüksək qiyməti, mürəkkəb buz
şəraiti) çox böyük uzaqlaşma ilə quyuların qazıması problemi
yarandı, belə ki, quyu lüləsinin uzunluğu L quyunun şaqul üzrə
dərinliyinə H nisbətən çox böyük olur.
L/H
≫
1
Belə quyuların quyudibi mühərriklərlə qazılması bir çox
hallarda qazıma kəməri fırladılmamaqla ümumiyyətlə mümkün
deyil.
Bunların hamısı idarə olunan rotor sisteminin yaranması
məcburiyyətini yaratdı.
İRS-də birinci patent 1902-ci ildə alınmışdır. Bunun
əsasını QKAH-nin fırlanması zamanı quyu oxundan fasiləsiz
inhiraf imkanı təşkil edirdi. Hal-hazırda buna oxşar sistemləri
əsasən xarici istehsalçılar, Beyker-Xyuz, Halliburton, Nobl
Drilling, Şlumberje, Rotari Stirabl Tulz şirkətləri hazırlayırlar.
Bunlar əsasən konstruksiyalarına görə fərqlənirlər, iş
prinsipləri isə qazıma kəməri ilə birlikdə daxili və ya xarici
inhirafetdirici elementi olan telemetrik sistem borusunun
fırlanmasıdır. Sonuncu, elektronikanın köməyilə idarə olunur,
qazıma kəmərinin fırlanması ilə sinxronlaşdırılır və fasiləsiz
249
olaraq quyudivarı baltaya yaxın olan val ilə kontaktda olur, bu
da quyu lüləsinin trayektoriyasının müntəzəm idarə olunmasına
imkan verir.
İdarə olunan rotor sistemi çox böyük inhiraflı və üfüqi
quyuların qazılmasına imkan verir. Bu zaman qazıma kəmərinin
fasiləsiz fırlanması alətin tutulma ehtimalını azaltmaqla yüksək
qazıma sürəti, qazılmış süxur hissəciklərindən quyu lüləsinin
təmizlənmə vaxtını ixtisara salır, qazıma məhlulunun məhsuldar
laya çox zərərli təsirini azaldır və quyunun istismara verilməsini
sürətləndirir.
1960-cı
ilin
əvvələrində
maili-istiqamətləndirilmiş
quyuların qazılmasında əsl mənada böyük irəliləyiş yarandı.
Baltanı hərəkətə gətirmək üçüm 0,5
0
əyriliyə malik olan
quyudibi alətə quyudibi mühərrik əlavə olundu. Qazıma
məhlulunun hidravliki enerjisi mühərrikdə mexaniki enerjiyə
çevrilir və nəticədə balta fərlanma hərəkəti alır. Quyudibi
mühərrikin əyrikeçirici ilə birləşdirilməsi maili quyunun
qazılması zamanı əvvəlki quyudibi alətə nisbətən quyu lüləsinə
dəqiq nəzarət edilməsinə və mümkün qədər əyrilik bucağının
artırılmasına imkan verdi.
Müasir idarə olunan mühərrikli quyudibi yığımlarda
hələlik hidravliki quyudibi mhərriklərdən və yer səthindən
idarə olunan əyrikeçiricidən istifadə olunur (şəkil 9.1).
Standart
idarə
olunan
mühərrik
özündə
qazıma
məhlulunun köməyilə hərəkətə gələn güc bloku, fırlanan
ötürücü val və baltadan ibarətdir. Bu yığımda əyrikeçiricinin
əyrilik bucağı 0 – 4
0
intervalında yer səthindən idarə olunur.
İdarə olunan mühərriklə quyuların qazılması iki rejimdən
biri ilə aparılır: fırlanma və istiqamətli (sürünən). Fırlanma
rejimində rotor və ya yuxarı intiqal sistemi baltaya güc
göstərmək üçün bütövlükdə qazıma kəmərini fırladır. Sürünən
rejimli qazımada qazıma kəməri fırlanmır, qazıma məhlulu seli
baltanı fırlatmaq üçün quyudibi mühərrikə yönəldilr.
250
Lazım olan mühərrikin seçilməsi onun fırlanma
hərəkətində bucağın artırılması, sabit saxlanılması və ya
azaldılmasını təmin edə bilməsindən asılıdır. Qazıma
prosesində quyu əyriliyinin korreksiya və ya dəyişməsini təmin
etmək üçün fırlanma hərəkərindən sürüşmə rejimli hərəkətə
keçmək lazımdır. Yuxarıda göstərilən qazıma rejimlərinin hər
birinin özünün çatışmayan cəhətləri vardır.
Şəkil 9.1.İdarə olunan hidravliki quyudibi mühərrikli
yığım.PowerPak
251
Fırlanma üsulu ilə qazıma zamanı qazıma kəmərinin əyri
zonadan keçməsilə əlaqədar baltanı qazıma alətinin oxuna
nisbətən inhiraflı fırlanmağa məcbur edir, bu isə quyu lüləsinin
diametrinin bir qədər böyüməsinə səbəb olur və spiral şəkilli
kanallar yaranır. Quyu lüləsi kələ-kötürlü alınır ki, buda qazıma
kəmərinə burulma və oxboyu yükü artırır, həmçinin də
quyuların tamamlanması üçün avadanlıqların endirilməsi əsasən
də böyük üfüqi intervalda problemlər yaradır. Quyu lüləsində
yaranan spiral şəkilli kanallar karotaj göstəricilərinə də təsir
edir.
Sürünən rejimli qazımada fırlanma çatışmamazlığı başqa
mürəkkəbləşmələr yaradır. Əgər qazıma kəməri maili və üfüqi
intervallarda quyu lüləsinin aşağı hissəsinə yatırsa, bu zaman
qazıma məhlulunun boru ətrafında qeyri-bərabər axımı yaranır,
bu isə dağıdılmış süxur hissəciklərinin qaldırılması imkanını
azaldır.
Bu yaranmış vəziyyət süxur hissəciklərinin quyu lüləsinin
aşağı divarına yığır və müəyyən təbəqə yaradır, bu isə qazıma
kəmərinin tutulma riskini artırır.
Sürünmə baltaya verilən fırlanma gücünü azaldır, bu isə
birlikdə (sürünmə-sürtünmə) qazımanın mexaniki sürətini
azaldır, təzyiqlər fərqinin təsirindən tutulma ehtimalını artırır.
Çox böyük inhiraflı quyularda sürünmədən yaranan
sürtünmə o qədər arta bilər ki, baltaya verilən oxboyu yükün
bunu dəf etməyə gücü çatmaz. Bundan başqa sürünən rejimdən
rotor qazıma üsuluna keçmək və əksinə, quyu lüləsində
dalqavari qeyri-bərabərlik və ya sərt əyintilər yaradır ki, bu da
qazıma zamanı kəmərin sürtünməsini artırır və qoruyucu
kəmərlərin endirilməsini çətinləşdirir.
Bu yuxarıda göstərilən bəzi problemlər 1990-cı ilin
sonlarında idarə olunan rotor sistemin (İRS) yaranması ilə
aradan qaldırıldı.
252
Istismar olunan layların gücdən düşməsi, onların açılması
üçün maili-istiqamətləndirilmiş quyuların qazılması tələbatını
artırır. Quyu lüləsinin trayektoriyasının əyri olması, süxurun
sıxlığının böyük olması və qazıma parametrlərinin mürəkkəb
olması
maili-istiqamətləndirilmiş
quyuların
tikintisini
çətinləşdirir. İdarə olunan rotor sistemin tətbiqi qazımanın
sürətini və keyfiyyətini artırır, əyrilik intensivliyini azaldır.
Bundan başqa, İRS quyudibi mühərriklə müqayisədə maili
quyuların qazılmasında burulma və oxboyu yükü azaldır.
İdarə olunan rotor sistemin seçilməsi bərabər diametrdə
quyu lüləsinni daha uzun intervalının qazılmasını təmin edir, bu
da qoruyucu kəmərin endirilməsini asanlaşdırır.
Maili
istiqamətləndirilmiş
quyuların
yüksək
məhsuldarlıqlı vintli hidravliki quyudibi mühərriklə (VHQM)
qazılması əvvəlcə iqtisadi cəhətdən effektli ola bilər. Belə ki,
quyuların
tamamlanmasını
mürəkkəbləşdirən
müxtəlif
problemlər, müəyyən vaxt və böyük xərc itkisinə gətirib çixara
bilər. Əsasən maili istiqamətləndirilmiş quyuların VHQM
istifadəsilə qazılması zamnaı quyu lüləsinin diametrinin eyni
olmaması və mikroəyilmələrin olması qoruyucu kəmərlərin
endirilməsini çətinləşdirə bilər. Qazılan quyunun üfüqi
intervalının uzun olması quyudibi mühərrikdən istifadə etdikdə
qazıma kəmərinin fırladılmaması, onun tutulması riskini həmişə
artırır.
Baltanın istiqamətləndirilməsi texnologiyasından istifadə
etdikdə
İRS,
quyudibi
mühərriklərlə
baltanı
istiqamətləndirdikdə yarana bilən problemlərdən qaçmağa
kömək edir.
İdarə olunan rotor sistemi quyunun istiqamətlən-
dirilməsinə nəzarət üçün slaydlaşdırma rejimindən istifadə
edilmir. O, baltanı lazım olan trayektoriyaya istiqamətlən-
dirmək üçün həmişə fırlanır. Qazıma kəmərinin bütövlükdə
fırlanması tutulmanı və borunun spiral şəkilli burulmasının
253
qarşısını alır, optimal qazıma sürətini təmin etmək üçün lazım
olan oxboyu yükü baltaya ötürür.
İRS və VHQM köməyilə quyuların qazılmasını müqayisə
etdikdə ikincinin xeyrinə olmayan bir çox mühüm momentləri
aşkar etmək olar.
VHQM köməyilə böyük uzunluğa malik üfüqi intervalı
qazımaq çox çətindir, çünki üfüqi intervalın uzunluğu artdıqca
mühərrikin inhirafetdiricisinin vəziyyətinə nəzarət etmək
çətinləşir. Həmin mühərrkin tətbiqi zamanı qazıma kəməri
fırlanmır, qazıma məhlulunun hərəkəti zamanı süxur
hissəcikləri quyunun aşağı divarına yığılır və nəticədə alətin
tutulması baş verir.
Bundan başqa baltanın quyudibi mühərriklə fırladılması
və irəliləməsi zamanı qazıma kəməri fırlanmadığından
sürtünmə qüvvəsinin qiyməti artır, İRS ilə qazımada qazıma
kəməri bütövlükdə həmişə fırlandığından bu problemlər aradan
qaldırılır.
İdarə olunan rotor sistemi karotaj üçün alətlə (LWD)
sistemi ilə birlikdə istifadə olunduqda qazıma prosesində İRS-in
tətbiqi nəticəsində quyu lüləsinni diametrinin bərabər və dəqiq
olması normal azimut ölçülərinin və yüksək dəqiqliklə karotaj
məlumatlarını almağa imkan verir.
Beləliklə, İRS qazıma sürətini artırmağa imkan verir, quyu
lüləsinin təmizlənməsini yaxşılaşdırır, hamar quyu lüləsinin
yaranmasını təmin edir və yüksək keyfiyyətli karotaj
məlumatlarını almağa şərait yaradır. Ona görə də İRS mürəkkəb
şəraitli sahələrdə kiçik radiuslu quyuların qazılmasında yüksək
nəticələr almağa imkan verir.
İdarə olunan rotor sistemi yaranan dövrdən indiyə qədər
bir çox dəyişikliklərə məruz qalmışdır. Əvvəlki versiyalarda
baltanın istiqamətini dəyişmək üçün qazıma məhlulunun təsiri
ilə hərəkətə gətirməklə irəli çəkilən başmaq və ya stabilləşdirici
istifadə olunurdu.
254
Layihə
bürosu
bu
günə
qədər
həmin
sistemin
təkmilləşdirilməsi üçün böyük işlər görür. Beləliklə, idarə
olunan sistemin iki halı yarandı: baltanı inhiraf etdirməklə
(“push the bit”) və baltanı istiqamətləndirməklə (“point the
bit”). Qazıma kəmərini lazım olan istiqamətə yönəltmək üçün
baltanı inhiraf etdirmək əslində sistemdə baltanı quyu divarına
sıxmaqla yerinə yetilir.
Bu növ İRS-də 3 ədəd qazıma məhlul ilə hərəkətə gətirilən
irəli çəkilən başmaqlı, və balta yaxınlığında inhirafetdirici yan
gücü yaratmaq üçün yaxınlığında inhirafetdirici blok istifadə
olunur (şəkil 9.2). Süxura yan təzyiq yaratmaq üçün fırlanan
gövdədən siyirtməli başmaq dinamiki çıxır və bu öz növbəsində
qazıma istiqamətinin dəyişməsinə səbəb olur.
Şəkil 9.2.İnhiraflı balta ilə İRS.
Bucağın qiymətini artırmaq üçün hər bir başmaq quyu
lüləsinin aşağı divarına sıxılır və baltanı yuxarı divara sıxır.
Bucağın qiymətini azaltmaq üçün, əksinə - quyunun
yuxarı hissəsinə sıxılır və baltanı quyu lüləsinin aşağı divarına
255
sıxır. Qazmaçı tərəfindən göndərilən komanda telemetrik və
hidroimpuls əlaqə kanalı vasitəsilə başmağın işləmə vaxtını və
gücünü təyin edir. İnhirafetdirici blokun üstündə yerləşən idarə
bloku, fırlatma qapağını (klapanını) işə salır, qazıma kəmərinin
dönməsi ilə əlaqədar irəli çəkilən başmağa qazıma məhlulunun
verilməsini açır və ya bağlayır. Bu başmaqların hər biri
istiqamətləndirmə nöqtəsindən keçdikdə sistem sinxron
uzunluğunu və təmas istiqamətində təzyiqi dəyişir. Hər dəfə
(konkret) müəyyən nöqtəni keçdikdə hidravliki təzyiq göstərərk
başmaq qazıma kəmərini əks istiqamətə əyir, bununla da baltanı
lazım olan istiqamətə yönəldir.
Baltanı istiqamətləndirmə sistemində quyu oxunun cari
istiqamətindən alətin oxunu müəyən bucaq qədər əymək və
qazımanın istiqamətini dəyişmək üçün daxili əyilmədən istifadə
olunur. Belə sistemdə əyilmə nöqtəsi balta üstündə yerləşən
AQB üzərində yerləşir. (şəkil 9.3).
Şəkil 9.3. İstiqamətli balta ilə İRS
256
Baltanı
istiqamətləndirmə
sistemində
quyunun
trayektoriyasını dəyişmək üçün qazıma aləti başlığının bucağını
dəyişmək yolu ilə yerinə yetirirlər.
Quyu trayektoriyası əyilmə istiqamətində dəyişir. Əyilmə
istiqaməti qazıma kəmərinin fırlanma sürətinə uyğun əks
istiqamətdə fırlanan xidmət mühərrikinin köməyilə nəzarət
edilir.
İRS quyu oxuna nisbətən baltanın yerdəyişməsinin idarə
olunma üsuluna görə iki əsas tipə bölünür:
1)
Dostları ilə paylaş: |