Dərslik Prof. S.İ. Seyidov və prof. M.Ə. Həmzəyevin elmi redaktorluğu ilə



Yüklə 3,93 Mb.

səhifə65/191
tarix17.09.2017
ölçüsü3,93 Mb.
növüDərs
1   ...   61   62   63   64   65   66   67   68   ...   191

223

etmək mümkündür. Bu metod, onun tətbiqi və təhlili qaydaları

Amerika psixoloqu C.Moreno tərəfindən irəli sürülmüşdür. So-

siometriyadan qrup üzvləri arasında mövcud olan simpatiya və

antipatiyanı aşkara çıxarmaq üçün geniş istifadə olunur. Onun

köməyi ilə eyni zamanda qrup liderini müəyyənləşdirmək

mümkündür. 

Adətən,  sosiometriya metodu aşağıdakı şəkildə tətbiq

olunur:  1.  Qrup üzvlərinə sosiometrik kriteriyanı (ölçünü) 

özündə əks etdirən təlimat verilir. Məsələn, qrup üzvlərinə belə

bir mətn çatdırılır:  «fərz edin ki,  sizin qrupa (sinfə)  dərs ili

ərzində daha bir neçə nəfər əlavə olunub. Ona görə də bu qrupu

iki yerə ayırırlar.  İndi sən kiminlə bir sinifdə olmaq (və ya

kiminlə bir partada oturmaq,  kiminlə birlikdə imtahanlara

hazırlaşmaq)  istərdin?    Əgər o olmasa ikinci və üçüncü kimi

seçərdin?    2.  Həmin ölçüdən asıılı olaraq qrup üzvləri hər bir

seçdikləri yoldaşlarının adlarını seçdikləri ardıcıllığa uyğun  

(1,2,3) vərəqdə qeyd edib yoxlamanı aparana təhvil verirlər. 3. 

Müvafiq suallara verilmiş cavablar statistik yolla işlənilir, sosi-

ometrik matris, sosioqramlarda öz əksini tapır. Matris və sosi-

oqramlar


qrup

üzvlərinin

qarşılıqlı

seçmələrini

aydınlaşdırmağa imkan verir. 

Sosiometrik matrisa adi idman yarışı yekun cədvəllərinə

oxşar şəkildə tərtib olunur.  Qrup üzvlərinin adları eyni

ardıcıllıqla üfiqi və şaquli şəkildə qeyd olunur.  Əgər birinci

adam birinci olaraq üçüncünü seçmişsə üçüncü xanədə 1 

rəqəmi qeyd olunur; həmin adam ikinci olaraq 6- cını seçmişsə  

altıncı xanədə 2 rəqəmi qeyd olunur; üçüncü olaraq 4-cü adamı

seçmişsə öz sırasının 4-cü xanəsində 3  rəqəmi qeyd olunur. 

Sonrakı adamların (şagirdlərin) seçimləri də bu qayda ilə qeyd

olunur.  Əgər seçimlər qarşılıqlıdırsa yazılan rəqəm dairəyə

alınır (məsələn, ).  Cədvəlin sonunda seçilmə və qarşılıqlı



224

seçilmənin miqdarı göstərilir.  Nəticədə kimin daha çox seçil-

diyi (və ya seçilmədiyi) aydın olur.

Sosiometrik seçməni göstərən sosioqrama gəldikdə bu

qrafik şəklində tərtib olunur. Bunun üçün bir-birinin içərisində

olan dörd dairə çəkilir.  Ən çox seçilən qrup üzvünün sıra

nömrəsi daxildəki dairədə, nisbətən bir-birindən çox seçilənlər

2-ci və 3-cü dairələrdə,  heç seçilməyənlər isə sonuncu –

dördüncü dairədə qeyd olunur.  Seçmənin xarakteri xətlərdəki

oxlarla qeyd olunur.  Əgər qrupda oğlan və qızlar olursa

məsələn, qızların sıra nömrəsi kiçik dairələrdə, oğlanlarınki isə

üçbucaqda qeyd olunur.




Sosiometrik seçməni göstərən matrisa

S

Yoxlananın



adı

Sey-


ran

Adil


Şəf-

iqə


Tu-

ral


mmə


d

Bə-


növşə

Fidan Araz

Kəkl

ik

Qu



mru

1

Seyran



2

3



2

Adil




3

Şəfiqə




4

Tural


3

2

1



5

Məmməd


2



6

Bənövşə




7

Fidan


3

2



8

Araz


1

3

2



9

Kəklik


1



10

Qumru


3

2



Seçmələrin

3

6



6

0

5



4

1

0



3

2

Qarşılıqlı



seçmələr

1

3



3

2



3

1



2

1

                                 Şəkil 10



23

1



232

Şəkil 11

Sosiometrik seçməni göstərən sosioqram

Qruplarda şəxsiyyətlərarası münasibətlərdə seçmənin

motivləşməsi.  Qruplarda şəxsiyyətlərarası münasibətlərin

sosiometrik yolla öyrənilməsi zamanı əldə edilmiş nəticələr

istər-istəməz bizi bunun hansı səbəblə bağlı olduğunu  

öyrənməklə maraqlandırır.  Başqa sözlə qrup üzvlərindən

birinin digər üzvlərindən biri ilə emosional (eləcə də işgüzar) 

təması,  münasibəti    həyata keçirməyə hazır olmasına, 

digərlərini rədd etməsinə təsir edən motivlər nədən ibarətdir. 

Psixologi tədqiqatlar göstərmişdir ki,  birbaşa verilən

suallara heç də həmişə həqiqi,  səmimi cavab almaq mümkün

deyildir.  Ona görə də psixoloqlar dolayı faktlar əsasında şəx-

siyyətlərarası seçmənin motivləşməsini eksperimental yolla

öyrənilməsinin vacibliyini qeyd etmişlər. 

Bu cəhəti nəzərə alan A.V.Petrovski və M.Q.Yaroşevski

xüsusi


eksperimental

metodika


hazırlamış

burada



motivləşməni    aşkara çıxarmaq üçün aşağıdakı cəhəti nəzərə

almışlar.  Şagird L-ə özünə parta yoldaşı seçmək ixtiyarı




233

verilmişdir?  O,  məsələn,  N-i və ya S-i deyil K-nı seçərkən

hansı motivlərə əsaslanmışdır?  Bu zaman L-in mümkün olan

fikir gedişinə nəzər salaq:  «K – şən və diribaşdır…  onunla

darıxmırsan, o hətta ən cansıxıcı dərs zamanı əyləncəli, gülməli

bir şey tapır,  onunla vaxt hiss edilmədən gəlib keçir.  Lakin

doğrusu o,  bilmədiyimi xəlvətcə mənə deməyi bacarmır. 

Ondan köçürməyə də dəyməz,  onun səhvləri mənimkindən

daha çox olur. N- ? O həmişə hər şeyi bilir, onun dəftəri mənim

ixtiyarımda olacaq,  hər şeyi köçürə və hər şey barədə ondan

soruşa biləcəm. Lakin dərsdə onunla gülmək mümkün deyil…  

kimi seçim?»  Şübhəsiz,  əgər seçim K- ın üzərinə düşürsə

burada üstün motiv vaxtı şən keəçirməkdən ibarət olacaqdır. 

Lakin N- in yzərinə düşərsə burada ondan köçürmək marağı

əsas motiv kimi özünü göstərəcəkdir.      

Bütün


bunlar

eksperimentin

proqramını

müəyyənləşdirməyə imkan verir.  Şagirdlərə müxtəlif sıraları

tərtib etmək tapşırılır.  Birinci növbədə sosiometrik cəhətdən

səhmana salınmış sıranı tərtib etmək tapşırığı verilə bilər

(təlimat : «birinci növbədə, ikinci növbədə və üçüncü növbədə

və s.      kiminlə bir partada oturmaq istərdin?»),  sonra təlim

fəaliyyəti və ünsiyyət üçün zəruri olan keyfiyyətlə bağlı sıranı

tərtib etmək tapşırılır (təlimat:  «göstər,  sinifdə sənə kiminlə

həmişə şən keçir – birinci növbədə,  ikinci növbədə,  üçüncü

növbədə və s.)  Bu sıra tərtib edildikdən sonra yeni təlimat

verilir: sinifdə birinci növbədə, ikinci növbədə və s. çətin təlim

şəraitində kimin sənə kömək göstərə biləcəyini göstər.  Əgər

sosiometrik sıra keyfiyyətlə bağlı sıranın birinci sırası ilə

uyğun gələrsə (yaxud yaxın olarsa)  seçmənin motiviasiya

özəyinə ünsiyyətdə komforluluq,  rahatlıq,  əgər sosiometrik

seçmə ikinci sıraya yaxın olarsa tədrisdə kömək gözləmək

motivi daxil olur.

Ranqların korrelyasiya kooffisentindən istifadə etməklə

bu sıralardan hansının şəxsiyyətlərarası seçmənin motivasiya

özəyini


təşkil

etdiyini


müəyyənləşdirmək

mümkündür. 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   61   62   63   64   65   66   67   68   ...   191


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə