Dərslik Prof. S.İ. Seyidov və prof. M.Ə. Həmzəyevin elmi redaktorluğu ilə



Yüklə 3,93 Mb.

səhifə73/191
tarix17.09.2017
ölçüsü3,93 Mb.
növüDərs
1   ...   69   70   71   72   73   74   75   76   ...   191

258

Toxunma (lamisə)  duyğusu vasitəsilə biz predmetlərin

dərinliyini,  bərkliyini,  yumşaqlığını,  kələkötürlülüyünü,  yaxud

səthinin hamar olmasını və sair kimi xüsusiyyətlərini əks

etdiririk. Toxunma duyğusunun reseptorları bir milyona qədər

olmaqla dəri üzərində müxtəlif sıxlıqda səpələnmişdir.  Bu

nöqtələr dilin ucunda,  barmaqların ucunda,  bədənin digər

hissələrinə nisbətən daha sıx yerləşmişdir.  Dəri duyğuları

hərəkət duyğusu ilə sıx surətdə əlaqədardır.  Korlar hərfləri

toxunma və hərəkət duyğusunun vasitəsi ilə oxuyurlar.



Temperatur duyğusu.  İstilik və soyuqluq duyğusu

olmaqla iki növ duyğu kimi mövcuddur.

İstilik duyğusu,  bədənin temperaturundan artıq hərarətə

malik olan cisim dəriyə toxunduqda əmələ gəlir.

Soyuqluq duyğusu isə bədən temperaturundan aşağı olan

cisim bilavasitə dəriyə təsir etdikdə yaranır.

Ağrı duyğuları. Ağrı duyğuları müxtəlif xarakterdə olur. 

Biz küt və bərk ağrıları, sanki kəsən, doğrayan, deşən ağrıları, 

davamlı və ani ağrıları duyuruq.

Dəri duyğularının hər birinin özünə məxsus reseptorları

vardır.    Dəridə olan bir çox nöqtələr toxunma,  digər nöqtələr

soyuqluq,  üçüncülər istilik,  nəhayət başqa nöqtələr ağrı

duyğularını yaradır.

Əzələ-hərəkət duyğuları. Bədənin ətraf üzvlərinin

vəziyyətini,  hərəkətini,  bu hərəkətin istiqamət və surətini,  bu

zaman əzələlərin gərilmə dərəcəsini əks etdirən duyğulara

deyilir.  Əzələ-hərəkət duyğuları insanın həyatında böyük rol

oynayır.  Əmək fəaliyyəti zamanı olduqca mürəkkəb hə-

rəkətlərin icrası,  bu hərəkətlərin tənzim olunması hərəkət

duyğusunun sayəsində mümkün olur.  Əzələ-hərəkət duyğusu

görmə qavrayışında,  lamisə qavrayışında müstəsna dərəcədə

əhəmiyyət daşıyır.

Müvazinət duyğuları.  Bu cür duyğular    başın və

bədənin fəzadakı vəziyyətinin inikasından ibarət olub, bədənin

hərəkətinin istiqamətini,  kordinasiyasını saxlamağa xidmət



259

edir.  Bu duyğunun reseptoru daxili qulaqda yerləşən yarım-

dairəvi kanalcıqların içərisindəki endolimfa və bu kanalcıqların

divarında olan sinir uclarıdır.  Bədənin vəziyyəti dəyişdikdə

endolimfa hərəkətə gəlir və kanalın divarında olan sinir uclarını

qıcıqlandırır.  Bununla da biz bədənimizin vəziyyətini əks

etdiririk.

  Üzvü duyğular daxili üzvlərin vəziyyətinin daxilindəki

dəyişmələrin inikasından ibarətdir.  Bu duyğular aclıq, 

susuzluq, toxluq, ürək bulanması haqqında, bədənin sağlamlıq

və xəstə    vəziyyətdə daxili üzvlərində baş verən ağrılar

haqqında xəbər verir.  Üzvi duyğuların reseptorları daxili

üzvlərin səthində,  selikli qişasında yerləşən sinir uclarından

ibarətdir. Üzvü duyğulara cinsi duyğuları da daxil edir.



IV.8.3. Duyğuların ümumi qanunauyğunluqları

Hər bir duyğuya xas olan xarakterik cəhətlərlə yanaşı

bütün duyğulara aid olan ümumi cəhətlər də mövcuddur.  Son

psixoloji ədəbiyyatlarda bu ümumi cəhətlərin aşağıdakılardan

ibarət olduğu göstərilir.

       Keyfiyyət cəhəti.  Bu,  bir duyğunu başqa duyğulardan

fərqləndirən

cəhət

olub


duyğuya xas

olan


modallıq

xüsusiyyətidir.



Duyğunun intensivliyi    duyğulara xas olan başqa bir

ümumi cəhət olub, təsir edən başqa qıcıqlandırıcının qüvvəsi

və reseptorun funksional vəziyyəti ilə müəyyən edilir.

Duyğuların davamlılığı onun zaman xarakteristikasından

ibarətdir.  Bu da hiss üzvlərinin funksional vəziyyətindən, 

qıcıqlandırıcının gücü və təsir müddətindən asılıdır.  Nəhayət, 

duyğulara aid olan ümumi cəhətlərdən biri də duyğuların



məkan lokallığıdır.  Bu o deməkdir ki, reseptorların

göndərdikləri

siqnalların

təhlili


imkan

verir


ki,  biz

qıcıqlandırıcının hansı məkandan təsirini də əks etdirək. Başqa




260

sözlə,  işığın haradan düşdüyünü,  istinin haradan gəldiyini, 

yaxud,  bədənimizin hansı hissəsinə mexaniki təsirin olduğunu

əks etdiririk. 

Duyğulara aid olan qanunauyğunluqlardan biri də  

həssaslıq və onun ölçülməsməsələsidir. 

Həssaslıq

analizatorun

duyma


qabiliyyətidir. 

Mütəxəssislər həssaslığın iki növünü qeyd ediblər:  mütləq və

fərqləndirmə həssaslığı.  Mütləq və fərqləndirmə həssaslığı

duyğunun mütləq və fərqləndirmə həddləri ilə ölçülur.



Duyğunun mütləq aşağı həddi zorla duyğu əmələ gətirə

bilən qıcıqlandırıcının ən kiçik kəmiyyəti ilə müəyyən edilir

Bu kəmiyyət nə qədər kiçik olarsa həssaslıq bir o qədər yüksək

olar.  Bu,  duyğunun mütləq həddi və həssaslıq arasında tərs

mütənasib asılılıq olduğunu göstərir.  Bunu riyazi olaraq belə

ifadə etmək olar:             

                        E = 1/p

Burada    E-mütləq həssaslıq,  isə qıcıqlandırıcının

mütləq hədd kəmiyyətidir.

Duyğuların aşağı həddi müvafiq analizatorun mütləq

həssaslıq səviyyəsini müəyyən edir. Yəni  P-nin kəmiyyəti nə

qədər kiçik olarsa E-nin göstəricisi bir o qədər yüksək olar və

ya əksinə.

Mütləq həssaslığın aşağı duyğu həddi ilə yanaşı yuxarı

duyğu həddi də vardır.  Duyğu yaratmaqda davam edən ən

yüksək qıcıq qüvvəsinə və ya kəmiyyətinə həssaslığın yüksək

mütləq həddi deyilir.  Məsələn,  eşitmə duyğusunda səs

dalğasının 20  hersə bərabər olan kəmiyyəti duyğunun aşağı

mütləq həddi hesab olunursa,  20  000  hersə bərabər kəmiyyəti

bu duyğuda yuxarı mütləq hədd kimi qəbul olunmuşdur. Həm

aşağı,  həm də yuxarı hədd kəmiyyətləri insanın fəaliyyətinin

xarakterindən, 

onun

yaşından, 



reseptorun

funksional

vəziyyətindən, qıcıqlanmanın qüvvəsindən və davamlılığından

asılı olaraq dəyişilir.



Fərqləndirmə həddi,  fərqləndirmə həssaslığı məsələsi




Dostları ilə paylaş:
1   ...   69   70   71   72   73   74   75   76   ...   191


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə