Dərslik Prof. S.İ. Seyidov və prof. M.Ə. Həmzəyevin elmi redaktorluğu ilə



Yüklə 3,93 Mb.

səhifə76/191
tarix17.09.2017
ölçüsü3,93 Mb.
növüDərs
1   ...   72   73   74   75   76   77   78   79   ...   191

268

müalicə aldıqdan sonra göz almacıqlarının hərəkəti bərpa olu-

nur. Ancaq bundan sonra predmetləri qavraya bilir. Bu fakt onu

göstərir ki,  cisimlərin qavranılmasında    görmə duyğusu ilə

yanaşı hərəkət duyğusunun da iştirakı vacibdir.  Qavrayışın

əşyaviliyi, onun əşyaviliyi deyilən keyfiyyəti ancaq bu zaman

meydana çıxır.

        Qavrayışın əşyaviliyi xüsusiyyəti davranışın tənzim

olunmasında mühüm rol oynayır. Adətən insan əşyaları onların

görkəminə görə deyil, təcrübədə onlardan necə istifadə

etdiyimizə, onların əsas xassəllərinə görə xarakterizə edirik. Bu

isə qavrayışın əşyaviliyi xüsusiyyəti sayəsində mümkün olur. 

Məsələn,  biz oyuncaq tapançanı həqiqi tapançadan,  yaxud bir

quşun müqəvvasını canlı quşdan ayıra biliriksə və onlarla

müvafiq şəkildə davranırıqsa,  burada qavrayışın əşyaviliyi

xüsusiyyəti özünü göstərir.

        Qavrayışın digər bir xüsusiyyəti isə onun tamlığıdır.

Qavrayış cisimlərin ayrı-ayrı xassələrini,  əlamətlərini əks

etdirən duyğulardan fərqli olaraq cisimlərin tam surəti kimi

təzahür edir.

         Qavrayışın sabitliyi onun digər bir xüsusiyyətidir.  Qav-

rayışın sabitliyi qavranılan cismin surətinin, onun dərk edilmə

şəraitinin dəyişilməsinə baxmayaraq,  sabit qalmasında ifadə

olunur.  Bu daha çox görmə qavrayışında özünü büruzə verir. 

Məsələn,  eyni bir karandaş həm 20  sm,  həm də 1  metr

məsafədə böyüklük etibarı ilə eyni cür qavranılır.

          Yaxud,  biz qarşımızdakı boşqabı üstdən dairə şəklində, 

yandan baxanda isə ellepis şəklində görməli idik. Lakin biz onu

hansı tərəfdən baxmağımıza baxmayaraq dairə şəklində

qavrayırıq. Bu qavrayışın sabitliyi ilə əlaqədardır.

          Qavrayışın sabitliyinin həqiqi mənbəyi perseptiv siste-

min fəaliyyətindən ibarətdir.  Sıx meşə şəraitində yaşayan

adamlar üzərində aparılan müşahidələr göstərmişdir ki,  həmin

adamlara uzaqda olan obyektləri göstərdikdə onlar bu əşyaları

uzaqda olan əşya kimi deyil, kiçik əşya kimi qavramışlar.



269

          Qavrayışın sabitliyi anadangəlmə bir xüsusiyyət deyil. 

Belə bir fakta diqqət yetirək.  Uşaqlıqda gözləri tutulmuş bir

insanın görmə qabiliyyəti cərrahiyə əməliyyatı sayəsində bərpa

edilir. Əməliyyatdan sonrakı ilk vaxtlarda ona elə gəlir ki, 10-

12 metr hündürlükdə olan pəncərədən küçəyə tullansa ona heç

bir ziyan dəyməz. Bu o deməkdir ki, həmin adam aşağıda olan

obyektləri uzaqda olan obyekt kimi yox, kiçik obyektlər kimi

qavramışdır. Bu qavrayışın sabitliyinin pozulmasıdır. Yaxud da

belə


demək

olar


ki,  perseptiv

sistemin


fəaliyyət

göstərməməsidir.  Müalicə dövrü keçir.  Perseptiv sistem

fəaliyyətə başlayır, qavrayışın sabitliyi də bərpa olunur.

         Qavrayışın



mənalılığı

xüsusiyyəti

qavrayışı



xarakterizə edən başqa bir cəhətdir.  Qavrayış zamanı yaranan

obrazlar qıcıqlandırıcıların bilavasitə təsiri nəticəsində yaransa

da,  bu zaman yaranan surətlər həmişə müəyyən məna

əhəmiyyətinə malik olur. İnsanın qavrayışı təfəkkürlə, əşyanın

mahiyyətini anlamaqla sıx şəkildə bağlı olur.  Əşyanı şüurlu

surətdə qavramaq onu fikrən adlandırmaq,  yəni qavranılan

əşyanı müəyyən predmetlər qrupuna aid etmək,  onu sözdə

ümumiləşdirmək deməkdir.  Qavrayış obyekti,  hətta bizə

naməlum olarsa,  biz onun məlum predmetlərə oxşar olan

cəhətlərini axtarır,  tapır,  onu müəyyən cisimlər qrupuna aid

etməyə cəhd edirik. Qavrayış prosesində bu cür ilkin təfəkkür

elementlərinin iştirakı qavrayışın mənalılıq kimi xüsusiyyətə

malik olduğunu göstərir.

         Qavrayışın mənalılığını əyani şəkildə görmək üçün iki

mənalı adlanan şəkillərə baxmaq kifayətdir (bax, şəkil 12) .



270

                                          

              A                                              B

Şəkil 12. Qavrayışın mənalılığı

Şəkil A-ya baxdıqda gah ağac, gah da insan silueti, şəkil

B-yə baxdıqda isə,  gah vaza,  gah da iki adamın profilini

gördüyümüzü söyləriksə,  elə bu qavrayışın mənalılığı

deməkdir.

         Deyilənlərdə əlavə qavrayışın seçiciliyi və strukturluğu

kimi xüsusiyyətləri də var.

         Qavrayış fəal bir prosesdir,  belə ki,  qavrayış prosesində

hərəki sinirlər fəalliyyətə gəlir.    Bu zaman əllərin,  gözün, 

bədənin hərəkəti zəruriyyətə çevrilir.

Appersepsiya.  Qavrayış təkcə qıcıqlandırıcılardan asılı

deyil,  həm də qavrayanın özündən də asılıdır.  Qavrayan

adamın şəxsiyyətinin xüsusiyyəti,  onun qavranılan obyektə

münasibəti,  tələbatları,  maraqları,  arzu və hissləri həmişə

qavrayışda bu və ya başqa şəkildə özünü büruzə verir. 

Qavrayışın

insanın

psixi

həyatının

məzmunundan, 

şəxsiyyətinin xüsusiyyətlərindən asılılığına appersepsiya

deyilir.  Appersepsiya

hadisəsi


qavrayışın

mühüm

xüsusiyyətlərindəndir.



          Appersepsiya hər şeydən əvvəl insanın bilikləri ilə, onun

həyat təcrübəsi ilə, onun keçmiş fəaliyyəti ilə bağlı olur. 

Məsələn, biz bilmədiyimiz bir dildə olan sözü qavrayarkən onu

tanımırıq, ancaq ana dilində o qədər də səlis tələffüz edilməyən

sözü eşitdikdə onu anlayırıq.

           Qavrayış

insanın

qarşısına



qoyduğu

məqsədlə, 

fəaliyyətinin motivləri ilə və onun maraqları, şəxsiyyəti ilə də

bağlı olur.  Məsələn,  texnika ilə maraqlanmayan bir adam

müxtəlif konstruksiyaya malik olan maşınlarda ancaq zahiri

fərqləri qavrayır,  bir sıra digər çox sayda olan konstruksiya

fərqlərini qavraya bilmir.

          Appersepsiya

zamanı

insanın


emosiyaları,  onun




Dostları ilə paylaş:
1   ...   72   73   74   75   76   77   78   79   ...   191


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə