Dərslik Prof. S.İ. Seyidov və prof. M.Ə. Həmzəyevin elmi redaktorluğu ilə



Yüklə 3,93 Mb.

səhifə72/191
tarix17.09.2017
ölçüsü3,93 Mb.
növüDərs
1   ...   68   69   70   71   72   73   74   75   ...   191

255

faktı xatırlamaq yerinə düşər. 

Məşhur həkim Botqin öz klinikasında belə bir hadisə ilə

rastlaşmışdır:  Xəstə bütün duyğulardan məhrumdur.  Onun

ancaq bir gözü azacıq görmə qabiliyyətini saxlamışdır. Bir də

əlinin üstə kiçik bir sahədə dəri duyğusu hələlik qalır.  Həkim

göstərir ki,  əgər xəstə həmin görən gözünü yumursa,  əlindəki

hissiyyatın qaldığı sahəyə heç kim toxunmursa, bu zaman xəstə

huşa gedir, xarici aləmlə heç bir əlaqəsi qalmır.

     

I V . 8 . 2 .

D u y ğ u l a r ı n t ə s n i f a t ı

Müasir psixologiyada duyğuların təsnifatını müxtəlif

prinsiplər əsasında aparırlar.  Bunlardan biri duyğuları

reseptorların yerləşməsnə görə təsnif etməkdən ibarətdir. 

Müasir fizioloji və psixoloji ədəbiyyatda reseptorları üç qrupda

birləşdirirlər: ekstreoseptorlar, intreoseptorlar, proprioseptorlar. 

Ekstreoseptorlar

bədənin


xarici

səthində


yerləşir. 

Ekstreoseptorların yaratdığı duyğular da ekstreoseptiv 

yaxud xarici duyğular adlanır. Bunlara görmə, eşitmə, iybilmə

dadbilmə və dəri duyğuları daxildir.

İkinci qrup reseptorlar daxili üzvlərin səthində selikli

qişasında yerləşir.  Bunlara isə intreoseptorlar deyilir. 

İntreoseptorların yaratdığı duyğular intreoseptiv və ya daxili



duyğular adlanır.  Üzvü duyğular bu reseptorlarla bağlı olan

duyğulardır.

Nəhayət üçüncü qrup reseptorlar əzələlərdə, oynaqlarda,

onları


birləşdirən

vətərlərdə

yerləşir. 

Bunları


isə

proprioseptorlar adlandırırlar.  Bu reseptorlarla bağlı olan

duyğular proprioseptiv duyğular adlanır.  Hərəkət duyğusu və

müvazinət duyğuları bu bölgəyə daxildir.

Duyğuların reseptorların bilavasitə qıcıqlandırıcılarla

təmasından asılı olaraq kontakt və distant    duyğulara da

ayırırlar. Bu baxımdan eksteroseptiv duyğular iki cür olur:




256

1) kontakt duyğular. Dad və dəri duyğusu kontakt duy-

ğulardır. Bu duyğular qıcıqlandırıcının duyğu orqanlarına

bilavasitə təsiri zamanı əmələ gəlir.

2) distant duyğular.  Bunlara görmə, eşitmə və iybilmə

duyğularını aid etmək olar. Bu duyğuların əmələ gəlməsi üçün

qıcıqlandırıcının müəyyən məsafədən təsir etməsi kifayətdir.

Bu təsnifata uyğun olaraq duyğuların ayrı- ayrı növlərini

qısaca nəzərdən keçirək.

Görmə duyğusu.  Bu duyğu rənglərin və işığın

inikasından ibarətdir.  Biz iki cür rəngi duyuruq: xromatik və

axromatik. Xromatik rənglər boyalı rənglər olub spektrin bütün

rənglərini əhatə edir.  Xromatik rəngləri görmə duyğusu 380 

milli mikrodan 780  milli mikrona qədər uzunluqda olan

elektromaqnit dalğalarının görmə üzvünə,  gözə təsiri zamanı

əmələ gəlir. Ən qısa elektromaqnit dalğasında bənövşəyi,  ən

uzun elektromaqnit dalğasında isə qırmızı rəngi duyuruq. Hansı

uzunluqda olan dalğa hansı rəngi yaradır?  Bunu aşağıdakı

cədvəldən görə bilərik:

         

Dalğanın uzunlu-

ğu

Müvafiq uzunluqda olan dalğanın

yaratdığı rənglər

          380 – 450

          480

          500

          521

          540 – 560

          572

          600 – 650

          650 - 780

          Bənövşəyi

          Mavi

          Göy

          Yaşıl

          Yaşıl

           Sarı

           Çəhrayı

           Qırmızı

       


Görmə duyğularının reseptorları gözün torlu qişasında

yerləşir.  Burada iki cür hüceyrələr:  çöpcüklər və kolbacıqlar

mövcuddur.  Çöpcüklər işığı,  kolbacıqlar rəngləri duyma

orqanıdır.  Çöpcüklər pozulduqda toyuq korluğu,  kolbacıqlar




257

pozulduqda isə yarasa korluğu baş verir.



Eşitmə duyğusu. Bu duyğular səslərin inikasından

ibarətdir.  Eşitmə duyğusu dəyişən hava dalğalarının eşitmə

analizatoruna təsiri nəticəsində əmələ gəlir.  Qulağa təsir edən

dalğa aşağı və yuxarı təzyiq kimi əlamətləri ilə xarakterizə

olunur. Dalğaya xas olan bu cəhətlər səsin ucalığını, gurluğunu

və tembirini yaradır.  Səsin ucalığı dalğanın tezliyi,  quruluğu

dalğanın amplitudası, tembri isə dalğanın formasından asılıdır. 

İnsan qulağı saniyədə 20 dən 20 000-ə qədər hersə bərabər olan

səsləri eşidə bilir.  Hers səsi əmələ gətirən dalğanın tezliyinin

fiziki ölçü vahididir.



İybilmə duyğuları. İybilmə duyğusu çox müxtəlif iylərin

inikasından ibarətdir. Adətən insanlar iyləri onların xoş yaxud

xoşagəlməz

olması


baxımından

fərqləndirirlər.  İybilmə

duyğusunun reseptoru burun boşluğunun yuxarı hissəsində

yerləşir.  Bu hissədə yerləşən hüceyrələr müxtəlif    iylərə qarşı

çox həssas olur.  Cisimlərin havada uca bilən mikroskopik

hissəcikləri hava ilə birlikdə burun boşluğuna daxil olur və

reseptorlara təsir edir.  Beləliklə də iybilmə duyğusu əmələ

gəlir.


Dadbilmə duyğuları. Müxtəlif maddələrin suda,  yaxud

tüpürcəkdə həll olunması nəticəsində onların ağız boşluğunda

dad reseptorlarına təsiri zamanı əmələ gəlir.  P.P.Lazarevin

nəzəriyyəsinə görə, ağız boşluğunda dörd növ dad reseptorları

yerləşir.  Elə bu reseptorlar da dörd növ dad duyğusunun

yaranmasına səbəb olur:  şirinlik,  acılıq,  duzluluq,  turşluluq

duyğuları.

Dilin selikli qişasının müxtəlif sahələrinin həm eyni, həm

də müxtəlif dad qıcıqlandırıcılarına həssaslığı cürbəcürdür. 

Məsələn adamın dilinin ucu şirinə, ətrafı  turşuya, kökü acıya

daha həssasdır.

Dəri duyğuları.  Xarici aləmin cisimlərinin bir sıra

xassələrini əks etdirir. Dəri duyğuları üç yerə ayrılır: toxunma,  

temperatur, ağrı duyğuları.





Dostları ilə paylaş:
1   ...   68   69   70   71   72   73   74   75   ...   191


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə