Dərslik Prof. S.İ. Seyidov və prof. M.Ə. Həmzəyevin elmi redaktorluğu ilə



Yüklə 3,93 Mb.

səhifə70/191
tarix17.09.2017
ölçüsü3,93 Mb.
növüDərs
1   ...   66   67   68   69   70   71   72   73   ...   191

247

obyektdən digər obyektə,  bir fəaliyyət növundən digərinə

keçirməkdə təzahür edir.  Məsələn,  müəllim dərs zamanı

diqqətini müxtəlif şagirdlərə,  öz fəaliyyətinə,  gözlənilmədən

baş verən hadisələrə kecirir və eyni zamanda da o dərsin əsas

məzmunundan,  planından yayınmır.  Keçirilmə hər hansı bir

dəyişən, mürəkkəb situasiyaya daha tez bələdləşmə qabiliyyəti

ilə bağlıdır. Əlbəttə, diqqətin keçirilməsi bütün insanlarda asan

baş vermir və çox şərtlərdən asılıdır.  Bunlara əvvəlki və

sonrakı fəaliyyətin qarşılıqlı əlaqəsini və subyektin onlara

münasivətini aid etmək olar.  İnsan asan işdən çətin isə

keçdikdə keçirilmənin göstəriçiləri aşağı düşür.

Diqqətin keçirilməsi bir fəaliyyətdən digər fəaliyyətə

keçmə tezliyində ifadə olunur və o həm də sinir sisteminin bəzi

xassələrindən - dinamiklik və rigidlikdən asılıdır.

Diqqətin mərkəzləşməsi zamanı şüurumiz yalnız bir ob-

yekt və ya fəaliyyətə yönəlir. Fizioloji baxımdan mərkəzləşmə

beyində olan dominant oyanma ocağının fəaliyyətilə bağlıdır. 

Mərkəzləşmənin masksimal intensivliyi yalnız bir obyektin

qavranılması zamanı baş verir.  Diqqətin həcmi artıqça,  o

mərkəzləşmənin səviyyəsinin aşağı düşməsinə səbəb olur. 

Mərkəzləşmə dərk etdiyimiz cism və hadisələrin daha dərindən

öyrənilməsinin, 

mürəkkəb

əşyavi


fəalliyyətin

yerinə


yetirilməsinin psixoloji şərti kimi çıxış edir.

Diqqətin qeyd olunan xassələri ilə yanaşı bir sıra pozul-

ma hallarına da rast gəlmək mümkündür.  Bunlara diqqətin

tərəddüdünü, yayınmasını, dalğınlığı aid etmək olar.

Diqqətin

tərəddüdümüəyyən

fəaliyyət

zamanı

diqqətmizin gah bu, gah da başqa obyektə yönəlməsi, az və çox



müddət onun üzərində mərkəzləşməsidir.

Hətta çox davamlı və mərkəzləşmiş diqqət zamanı biz

onun intensivlik dərəcəsinin qısa müddətli qeyri-ixtiyarı

dəyişmələri ilə rastlaşırıq. Bu diqqətin tərəddüdüdür. Diqqətin

tərəddüdü

N.N.Lanqe

tərəfindən

öyrənilmişdir.

Onun

eksperimentlərində yoxlanılanlar saatın tiqqiltisini eşidirdilər.




248

Müəyyən zaman intervalı keçəndən sonra saatın səsi fluktia-

siyaya uğqayırdı. N.N.Lanqe qöstərdi ki,  tərəddüd dövrü

təqribən 2-3  saniyə təşkil edir. Diqqətin tərəddüdünün

səbəblərinə yorğunluğu və hiss üzvlərinin adaptasiyasını aid

etmək olar. Diqqətin tərəddüdü onun davamlılığına əks olan bir

xüsusiyyətdir. 

Diqqətin yayınmasına gəldikdə bu, hər hansı bir

fəaliyyət zamanı diqqətin qeyri-ixtiyari olaraq əsas işlə əlaqəsi

olmayan kənar cisim və ya hadisəyə yönəlməsindən ibarətdir. 

Diqqətin yayınması ilə mübarizə tədbirlərindən biri işlədiyimiz

yerdə kənar qıcıqların mümkün qədər olmamasına çalışmaqdır. 

Lakin buna həmişə nail olmaq mümkün olmur.  Bəzən istər-

istəməz bir sıra yayındırıcı qıcıqlandırıcıların təsir göstərdiyi

şəraitdə işləməli oluruq.  Ona görə də diqqətimiz yayınır.  Bu

cəhəti nəzərə alaraq insan özündə həm sakit şəraitdə,  həm də

kənar qıcıqlandırıcıların təsir göstərdiyi şəraitdə işləmək

bacarığı aşılamağa çalışmalıdır.

Diqqətin yayınması hallarından birini də dalğınlıq təşkil

edir. 

Dalğınlıq



insanın

öz

diqqətini



mərkəzləşdirə

bilməməsində ifadə olunur.  Dalğınlıq halının iki şəklini ayırd

edirlər.  Birincisi, ixtiyari diqqətin zəifliyində ifadə olunan

dalğınlıqdır. Bu zaman insan öz diqqətini müəyyən bir obyekt

üzərində mərkəzləşdirə bilmir,  onun diqqəti davamsız olur və

tez-tez yayınır. Uşaqlarda və yaşlı adamlarda bu cür dalğınlığa

tez-tez rast gəlmək olur.  Bunun səbəbi çox yorulmaq,  insana

təsir edən güclü emosional amillər,  xəstəlik,  uşaqda ixtiyari

diqqətin tərbiyəsinin düzgün təşkil edilməməsi ola bilər.

İkinci halda dalğınlıq diqqətin hər hansı bir obyekt

üzərində çox güclü,  gərgin şəkildə mərkəzləşməsində ifadə

olunur.  Bunun sayəsində kənar qıcıqlandırıcılar onu yayındıra

bilmir,  insan sanki ətraf aləmi «unudur».  Bu nöqsan diqqəti

paylamağı və bir obyektdən digərinə vaxtında keçirməyi ba-

carmamaqda ifadə olunur.



249

IV.7.5. Diqqətin inkişafı və dərsdə şagirdin diqqətinin

səmərəli təşkili haqqında

          

Diqqət də digər psixi proseslər kimi öz inkişaf

mərhələlərinə malikdir. L.S.Viqotski diqqətin inkişafı haqqında

yazırdı ki,  uşağın diqqətinin inkişaf tarixi onun davranışının

təşkili ilə çulğalaşır.  Genetik    planda uşağın diqqətinin

köklərini onun daxilində yox, uşaq şəxsiyyətindən kənarda ax-

tarmaq lazımdır.

Əlbəttə biz uşaqların həyatının ilk aylarında yalnız qeyri-

ixtiyari diqqətlə rastlaşırıq.  İxtiyari diqqət rüşeymləri 1  yaşın

axırında,  2-ci yaşın əvvəllərində təzahür etməyə başlayır. 

İxtiyari diqqətin inkişafında biz xüsusilə oyun fəaliyyətinin ro-

lunu qeyd etməliyik. Oyun situasiyasında uşaq öz hərəkətlərini

oyunun qaydalarına uyğunlaşdırmağı öyrənir.  Məktəbəqədər

yaşlı uşağın ixtiyari diqqəti öz davamsızlığı,  emosionallığı ilə

fərqlənir. Lakin tədricən iradi cəhd və təlim sayəsində uşaq öz

diqqətini idarə etməyi öyrənir. Qeyd etmək lazımdır ki, məktəb

təlimi ixtiyari diqqətin inkişafında xüsusilə böyük əhəmiyyətə

malikdir.  Əgər kiçik məktəblilər öz davranışlarını idarə edə

bilmirlərsə və onlarda qeyri-ixtiyari diqqət üstünlük təşkil

edirsə, artıq yuxarı siniflərdə məktəbli uzun müddət hər hansı

fəaliyyət növü ilə məşğul ola, öz davranışına nəzarət edə bilir. 

Lakin 13-14  yaşlarında müşahidə olunan və yorğunluğa, 

əsəbiliyə səbəb olan bəzi fizioloji dəyişikliklər yenidən

diqqətin bəzi xüsusiyyətlərinin aşağı enməsinə gətirib çıxarır. 

Lakin bu hadisə nəinki uşağın orqanizmində baş verən fizioloji

dəyişikliklərlə, həm də təəsürat bolluğunun təsiri ilə baş verir.

Qeyd etmək lazımdır ki,  məktəbdə təlim-tərbiyə işinin

təşkili zamanı hər bir şagirdin diqqətinin yaş və fərdi

xüsusiyyətləri nəzərə alınmalıdır.  Təlim və tərbiyə prosesində

müəllim bir ali funksiya kimi diqqəti inkişaf etdirmək,  dərs

prosesində onu idarə etmək üçün aşağıdakı üsullara əməl

etməlidir:





Dostları ilə paylaş:
1   ...   66   67   68   69   70   71   72   73   ...   191


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə