Dərslik Prof. S.İ. Seyidov və prof. M.Ə. Həmzəyevin elmi redaktorluğu ilə



Yüklə 3,93 Mb.

səhifə64/191
tarix17.09.2017
ölçüsü3,93 Mb.
növüDərs
1   ...   60   61   62   63   64   65   66   67   ...   191

220

nasibətlər rəhbərlə tabe olanlar arasında baş verir.  Bu cür

qarşılıqlı münasibətlər əvvəlcədən qrupun statusunda öz əksini

tapır. Burada qarşılıqlı münasibətin gedişi rəsmi şəkildə həyata

keçirilir.  Nə rəhbər,  nə də tabe olan adam qarşılıqlı

münasibətin tələblərindən kənara çıxmır. Hər kəs öz səlahiyyəti

çərçivəsində hərəkət edir. 

Qeyri-rəsmi münasibətlər isə    insanların bir-birinə olan

şəxsi münasibətlərinə əsaslanır.  Ona görə də bu cür

münasibətlər subyektiv xarakter daşımaqla insanların bir-

birlərinə olan simpatiyası,  antipatiyasında və s.  ifadə olunur. 

Ona görə də çox zaman bu cür qarşılıqlı münasibətləri    şəxsi

münasibətlər adlandırırlar. Bu cür qarşılıqlı münasibətlər «sim-

patiya» zəminində əmələ gəlir və qarşılıqlı şəkildə inkişaf edir.

Şəxsi qarşılıqlı münasibətlərin sosial psixologiyada

aşağıdakı tiplərini fərqləndirirlər:  tanışlıq,  yoldaşlıq,  dostluq, 

ər-arvad (N.N.Obozov,  Ə.S.Bayramov,  Ə.Ə.Əlizadə).  Mü-

təxəssislərin fikrincə şəxsi qarşılıqlı münasibətlərin kökü

insanların hisslər aləmi ilə baglıdır və emosional amillər

zəminində formalaşır. 

Ən geniş şəxsi qarşılıqlı münasibət forması tanışlıqdır

Bu cür qarşılıqlı münasibət özünün üç əsas səciyyəsi ilə

fərqlənir: «üzdən tanıyırsan»; «salamlaşırsan» (yalnız qarşılıqlı

tanıma zamanı);  «salamlaşır və ümumi mövzularda söhbət

edirsən». Bu cür tanışlıq zamanı şəxsiyyətlərarası hisslər əsaslı

rol oynamır.   



Yoldaşlıq

qarşılıqlı

münasibətləri

işgüzar


təmasa  

əsaslanır.  Bu zaman birgə fəaliyyətin məqsədi,  vasitə və

nəticələri

əlaqələrin

saxlanması,  vəzifə

bölgüsü


ilə

müəyyənləşir. 



Dostluq qarşılıqlı münasibətlərinə gəldikdə insanlar

arasındakı bu cür münasibət qarşılıqlı bağlılığa,  mənəvi




221

yaxınlığa, maraqların eyniliyinə və s. əsaslanır. Ə.S.Bayramov

və Ə.Ə.Əlizadənin qeyd etdikləri kimi,  şəxsi qarşılıqlı

münasibətlərin hər bir tipi psixoloji məsafə ilə xarakterizə olu-

nur.  Ər-arvad münasibətləri onların arasındakı psixoloji

məsafənin xarakterinə görə intim, dostluq münasibətləri,  şəxsi, 

yoldaşlıq və tanışlıq münasibətləri isə sosial münasibətlər kimi

formalaşırlar. 

Şəxsiyyətlərarası münasibətlərin növlərindən birinin də

işgüzar münasibət olduğunu qeyd etdik.  Bu cür qarşılıqlı

münasibətlər işgüzar əlaqələrin həyata keçirilməsi prosesində

baş verir və insanların birgə fəaliyyətinin səmərəliliyinə öz

təsirini göstərir. 

Sosial psixoloqlar (A.V.Petrovski)  qrupların inkişaf

səviyyəsindən asılı olaraq dörd növünü:  diffuz,  assosiasiya, 

korporasiya,  kollektiv

qruplar və onlarda    qarşılıqlı

mynasibətlərin xarakterini vermiş və bunu aşağıdakı şəkildə

səciyyələndirmişlər: 

1. Diffuz qrupda şəxsiyyətlərarası münasibətlər mövcud-

dur.  lakin onlar qrup fəaliyyətinin məzmunu vasitəsilə ifadə

olunmur. 

2. Assosiasiyada şəxsiyyətlərarası münasibətlər qrup

fəaliyyətinin hər kəs üçün şəxsiyyət baxımından əhəmiyyətli

olan məzmunu vasitəsi ilə ifadə olunur.

3.  Korporasiyada şəxsiyyətlərarası münasibətlər qrup

fəaliyyətinin

şəxsiyyət

baxımından

əhəmiyyətli,  lakin

ustanovkalarına görə cəmiyyətə zidd məzmunu vasitəsilə ifadə

olunur. 

4.  Kollektivdə şəxsiyyətlərarası münasibətlər qrup

fəaliyyətinin şəxsiyyət baxımından əhəmiyyətli və ictimai

cəhətdən qiymətli məzmunu vasitəsilə ifadə olunur. 



                            


222

III.   6. 5.   Qruplarda şəxsiyyətlərarası  seçmə

Şəxsiyyətlərarası

seçmə



onun

sosiometrik

baxımdan təhlili.  Aparılmış müşahidələr və araşdırmalar

göstərir ki,  eyni qrupa daxil olan adamlar bir-birlərinə

münasibətlərinə və qrup məşğuliyyətinə görə həmin qrupda

eyni mövqe tuta bilmirlər.  Qrupun hər bir üzvü özlərinin

işgüzar və şəxsi keyfiyyətlərinə, statuslarına, qrupda tutduqları

yerə,  qrup üzvlərinin onlara bəslədiyi münasibətə,  daha

doğrusu onu nə dərəcədə qəbul edib etməmələrinə görə

qrupdakı şəxsiyyətlərarası münasibətlər sistemində müəyyən

mövqeyə malik olurlar. Qrup üzvlərinin biri yüksək nüfuza ma-

lik olduğu halda, digəri qrup üzvləri tərəfindən qəbul edilmir; 

biri ilə daima ünsiyyətdə olmağa can atsalar da,  digərini

görməyə gözləri olmur; birinə inanıb ona arxalanmaq mümkün

olduğu halda,  digərinə etibar etmir,  inanmırlar və s.  Bu hal

qrup differensiasiyası kimi diqqəti cəlb edir.  Şübhəsiz qrup

differensiasiyasını aşkara çıxarmaq onun gələcək fəaliyyətinin

səmərəliliyini təmin etmək nöqteyi-nəzərdən xüsusi əhəmiyyət

kəsb edir. Bu cəhət uzun müddət birgə fəaliyyətdə olan şagird

qruplarında (siniflərində)  özünü daha qabarıq şəkildə göstərir. 

Şagird qruplarında qrup differensiyasını aşkara çıxarmaq üçün

ya uzun müddətli,  sistematik və ciddi pedaqoji müşahidələr

aparmaq,  ya da müvafiq müəyyənedici eksperimentlərdən

istifadə etmək lazım gəlir. 

Qrup psixorlogiyasını öyrənən psixoloqlar qrupdaxili

differensiasiyanın iki başlıca sisteminisosiometrik və referen-

tometrik  seçməni fərqləndirmişlər.

Birinci növbədə şəxsiyyətlərarası seçməni sosiometrik

baxımdan nəzərdən keçirək.  Qrupdaxili münasibətlərin statik

mənzərəsini sosiometriyadlanan metodun köməyi ilə əldə






Dostları ilə paylaş:
1   ...   60   61   62   63   64   65   66   67   ...   191


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə