ElşƏn miSİr oğlu nəSİbov



Yüklə 309,67 Kb.

səhifə44/44
tarix17.09.2017
ölçüsü309,67 Kb.
1   ...   36   37   38   39   40   41   42   43   44

132 
 
 
График-3 
 
Инсан щцгугларыны дяйярляр кими якс етдирян схем 
 
Ещтийаж, мараг, тялябат –дяйяр 
кими 
Дяйяри тяминедижи, 
истигамятверижи  амил –
инсан щцгуглары 
 
Тяряфин, шяхсин, 
субйектин щцгугу 
 
Фярдин 
щцгугу  
 
Коллективин 
щцгугу  
 
Системин, 
субйектин 
щцгугу  
 
Истифадя 
амили 
 
Дяйяри сцбут едян, 
шяртляндирян  
амилляр 
 
Дяйярин ясасы-
щярякятверижилик 
Щцгугу йарадан 
дяйяр-фювгтябият, 
тябият 
 
Щцгуг дяйяринин ясасы  
 
Мараглары горума 
 
Мараглары тяминетмя  
Щцгугларын 
инкишафы 
просесляринин 
ясаслары 
Гейри-мцяййянликдян 
мцяййянлийя кечид 
 
Щцгугун тяркиб 
елементляри 
 
Дяйяр кими 
щцгугларын 
инкишафыны 
шяртляндирян 
амилляр-ресурсларын 
мювжудлуьу 
 


133 
 
 
График-4 
 
Дяйяр вя системлилийя даир схем  
 
Дяйярин ясасы 
 
Елемент 
 
Елементляр жями-
структур 
 
Елементляр 
фяалиййяти -
механизм 
 
Систем-
щцгуг 
системи  
 
Щцгугун ясасы 
 
 
Норма –
дяйяр  
 
Мадди-мяняви 
алям 
 
Фяалиййят-системли  
 
Нятижя  
 
Мцстявинин 
ашкарланмасы 
Системли 
ясасларла дяйярин 
артмасы вя 
инкишафы 
 
Цфиги вя шагули 
ясасларла 
 


134 
 
 
График-5 
 
Щцгуг нормаларыны дяйярляр  системинин тяркиби кими якс етдирян схем  
 
Щцгуг нормасынын 
функсийасы 
Тянзимлямя, 
гайдаларла 
низамлама 
 
Щцгуг  нормасынын 
тяркиби -елемент 
      Дяйяр 
Истигамятвермя 
 
Ямяляэятирмя, 
тюрямя, 
эенишляндирмя 
 
Мягсяд 
 
Дяйярляри 
тямин 
етмяк 
 
Дяйярляри 
мцщафизя 
етмяк 
 
        Йараныр  
Щцгуг вя дяйярляр 
системи 
 


135 
 
 
График-6 
 
Щцгугун щягигилийини якс етдирян схем 
 
обйект 
 
субйек
т 
Сигналлар, енеръи
 
мцбадиляси 
 
 
Щярякят  
 
Мараг вя 
мянафе 
 
Юдянилмя, 
тямин 
олунма 
 
Мягсяд 
 
Тясир етмяк 
 
Щаггын 
эерчякляшмяси 
 
Истяк, ниййят, ялдя 
етмяк мараьы 
 
Мякан, 
мцстяви 
 


136 
 
 
График-7 
 
Щцгугун епистемолоъи ясасларыны якс етдирян схем 
 
Щцгуги  биликляр-
щягиги биликляр 
 
Щягиги биликляр 
йараныр 
 
Ашкарланмагдан 
 
Мцжяррядликдян вя 
конкретлиликдян 
 
Нязяриййядян 
 
Тяжрцбядян 
 
Мцяййянлийя 
кечмя просесиндян 
 
Мараг уьрунда 
мювжуд олан 
фяалиййятдян, 
щярякятдян 
 
Мякан вя мцстяви 
бюйцклцйцндян 
 
Щягиги-щцгуги 
биликляр: тясдигедижи 
обйектив; тясдигедижи-
субйектив 
 
Щягиги щцгуги 
биликлярин хассяляри 
 
Тясдигедижи –
субйектив вя 
обйектив 
 
Инкаредижи 
субйектив вя 
обйектив 
 
Мювжуд  елемент 
сигналларыны  якс 
етдирмя 
 
Субйектив-дольун  
 
Обйектив-
дольун 
 


137 
 
 
График-8 
 
Дювлят щцгугунун дяйярли ясасларыны якс етдирян схем 
 
Дювлятин  щцгугу-
дювлятин дяйяри 
 
Тяряфин щцгугу 
 
Тяряфин 
мараг вя 
мянафейи 
 
        Дяйярляр:  мадди-мяняви  
 
Субйектин 
щцгугу 
 
Тяряфин дяйяри  
 
Ихтийар, сялащиййят, 
вязифя вя функсийа 
 
Дювлятин мараг вя 
мягсяди 
 
Мювжудлуг  
 
Жямиййятин 
мараг вя 
мягсяди 
 
Жямиййятин щцгугу 
вя дяйяри 
 
Дювлятин 
фяалиййяти 
 
Идаряетмя  
 
Тянзимлямя  
 
Жямиййятин, 
вятяндашларын вя 
халгын 
марагларынын 
тямин олунмасы  
 


138 
 
 
График-9 
 
Дювлят щцгугунун щягиги  ясасларыны якс етдирян схем 
 
Дювлят –реал 
структур вя 
систем 
Мцяййян 
олунмуш 
форма  
 
 
Реал фяалиййят 
эюстярян 
гурум 
 
Мцжярряд вя 
мцтляг 
анлайыш 
 
Щягиги 
тянзимлямя 
 
Щягиги тянзимлямя 
васитяляри 
 
Щцгуг нормалары  
 
Щакимиййят 
структурлары 
 
Щцгуги 
тянзимлямя 
сащяляри 
 
Рясми ялагяляр  
 
Тянзимлямя 
обйекти 
 
Идаряетмя 
 
Мцшащидя 
 
Нязарят 
 
Заман, мякан 
реаллашмасы вя 
реаллашан васитяляр 
 
Тязащцр  
 
Щягигят 
 


139 
 
NƏTİCƏ: 
 
 
Mətndə  vurğulandı  ki,  hüququn  fəlsəfəsi  onun  pozitiv 
(müsbət,  faydalı,  dəyərli)  mahiyyətində  əks  olunur.  İnsanlar 
dərinə  düşündükcə  öz  hüquqlarının  mahiyyətini  daha  da  geniş 
şəkildə  başa  düşürlər.  Hüququn  (hüquqların  pozulmasını  bərpa 
edən  hüquq  normalarının)  fəlsəfəsi  həqiqətin  sübutundan 
ibarətdir. 
Hüququn 
dəyərləri 
onun 
sərhədlərində, 
sərhədlənməsində də öz əksini tapır. Hüquqlar əlaqəsi və zənciri 
formalaşır. Bu formalaşma  aidyyatı hüquq sahələrini və sahələr 
üzrə  normalaşmanı  meydana  gətirir.  Dövlətdə  və  cəmiyyətdə 
çoxlu  sayda  tərkib  hüququ  olan  hüquq  bütövlüyü  meydana 
gəlmiş  olur.  Dərinə  düşünmə  hüquq  sahələrini  genişləndirir  və 
buradan da hüquqların bölgüsü və tərkibə ayrılmasının aksioloji 
və epistemoloji əsasları formalaşmış olur.  
Mövzunun  mətn  hissəsində  söylənilmiş  fikirlər  nəticəsində 
belə qənaətə gəlindi ki, hüquq maddi-mənəvi aləmin təcəssümü 
və təsdiqedici faktoru, tənzimedici obyekti olduğundan dəyərlər 
məcmusudur.  Hüquq  insan  kimi  həqiqi  mövcudluğun  (varlığın) 
daxili  mahiyyətini  onun  münasibət  və  əlaqəsində  cəm-
ləşdirdiyindən  dəyərlərin  ifadəedici  kriteriyasıdır.  Dəyərlərin 
daxili  mahiyyəti  dövlətdə  və  cəmiyyətdə hüquqla  məzmunlaşır. 
Əlaqə, münasibət, davranış, əxlaq və digər mənəvi keyfiyyətlər 
hüquqla  müəyyən  olunur.  Hüquq  dəyərləri  təsdiq  etməklə 
yanaşı,  reallaşdırır.  Reallaşma  gerçəkləşməni  yaradır  ki,  bu  da 
həqiqiliyi  üzərə  çıxarır.  Hüquq  dəyərlər  sisteminin  forma-
laşmasında  baza  amil  rolunu  oynayır,  dəyərlərin,  məsələn, 
maddi-mənəvi  dəyərlərin  istifadəsində  mühüm  faktor  rolunu 
oynayır.  Hüquq  dəyərlərdən  yaranır  və  dəyərlərin  ümumiləş-
məsini  təmin  edir.  Hüquq  dəyərlər  sistemini  formalaşdırmaqla 
həqiqi  biliklər  sistemini  də,  hüquqi  nəzəriyyələr  sistemini  də 
meydana  gətirir.  Hüquq  təbiətin,  fövqtəbiətin bəxş etdiyidir, bu 
baxımdan  da  dəyərlərdən  ibarətdir.  Hüquq  alidir  və  ali 
olduğundan da insanlara xasdır və insanların digər canlılara olan 


140 
 
münasibətinin  əsasında  dayana  bilir.  İnsanların  digər  canlılara 
humanistcəsinə  yanaşması  halları  meydana  gəlir.  Buradan  da 
digər  canlıların  haqlı  olduqları,  yaşamaq  haqları  olduqları 
məsələsi gündəlikdə dayanır.  
Təbiət,  fövqtəbiət  dəyərlər  olaraq  digər  dəyərləri  yaradır. 
İnsanların  dövlətdə  və  cəmiyyətdə  yaşamaları  hüququn  təbii 
xassələrini təsdiq edir, eləcə də dövləti və cəmiyyəti hüquqların 
təmin  olunmasında  mühüm  funksiya  daşıyan  tərəf  kimi 
təsdiqləyir.  Bununla  da  insanlar  üçün  münasibətlər  və  əlaqələr 
strukturu dəyər kimi əhəmiyyət kəsb edir.  
İnsanlar dəyərlər müstəvisində, yəni dövlətdə və cəmiyyətdə 
dəyərli  ünsürlər  olaraq  iştirak  edirlər.  İnsanların  hüquqları 
gerçək  fövqtəbiətin  və  təbiətin  nemətləridir.  Hüquq  müna-
sibətlərdə,  əlaqələrdə,  fəaliyyətdə  normalarla  tənzim  olunur. 
Normalarla tənzim olunduğuna görə də tərkibində mövcud olan 
dəyərlər aşkarlanır. Tənzimetmə dəyərlərin aşkar olunmasına və 
tərkib  baxımından  zənginləşməsinə  xidmət  edir.  Aşkarlama  və 
tənzimləmə  hüququn  həqiqi  biliklərdən,  gerçəkliyi  ifadə  edən 
fikirlərdən  ibarət  olması  qənaətini  ortaya  qoymuş  olur.  Hüquq 
həqiqi  biliklərdən,  bu  baxımdan  da  dəyərlərdən  ibarət  olan 
biliklər məcmusunu özündə ehtiva edir ki, bu biliklər məcmusu 
da  tərkibi  müəyyənləşdirir.  Tərkib  elementləri  və  onların 
müvafiq 
istiqamətləri 
hüquqi 
biliklərin 
dəyər 
olaraq 
reallaşmasında ortaya çıxır. Hüquqi fikirlər ictimai-siyasi müna-
sibətlərin  və  əlaqələrin  dəyərlərdən  ibarət  olması  qənaətini 
ortaya  qoymuş  olur.  Hüquq  biliklər  davranışı,  hərəkəti 
normalara salır. Hüquqi biliklər ixtiyar və səlahiyyətlərlə yanaşı, 
tənzimedici mənanı da aşkarlayır.  
Mənəvi  dəyərlərin  tərkibini  münasibətlərdə  və  əlaqələrdə, 
xüsusilə,  dövlətdə  və  cəmiyyətdə  hüquq  təsdiq  edir,  aşkarlayır. 
Mənəvi  aləm,  əxlaq  hüquqi  dəyərlərdən  və  gerçək  biliklərdən 
təşkil  olunur.  Hüququn  gerçək  olması,  müəyyən  şəraitlərdə 
aşkarlanması məhz araşdırmalar, mülahizələr obyekti kimi çıxış 
edir.  Mülahizələr,  fikirlər  aşkarlayıcı  funksiya  kəsb  edən  təlim 


141 
 
olaraq  epistemologiyanı  (ümumiləşdirici  təlimi,  izahı)  meydana 
gətirir. Hüququn epistemoloji təlim yolu ilə izah olunması amili 
insan hüquqlarının maraqların təmin olunması istiqamətində bir 
təsdiqedici faktor kimi rol oynamasına dəlalət edir. 
Bu əsərdə epistemioloji və aksiloloji fikirlər əsasən məntiqi 
nəticələrə gəlmək yolu ilə formalaşır. 
 
Hüququn aksioloji mahiyyəti üzrə: 
 
-hüquq  özündə  maddi-mənəvi  dəyərləri  birləşdirən  bir 
universallaşdırıcı dəyərdir; 
-hüquq məxsusiləşdirici kriteriya olaraq, məxsusi dəyərlərin 
əsaslarını  yaradır.  Burada  fərdin  hüququ  onun  dəyərli  olmasını 
şərtləndirir; 
-hüquq normaları istiqamətverici və tənzimedici dəyərlərdən 
ibarətdir; 
-hüquq  normaları  hüquqi  dəyər  müstəvisinin  tərkibini 
formalaşdırır; 
-dövlət  hüququ  digər  tərəflərin  hüquqi  dəyərlərini  qorumaq 
funksiyasını yerinə yetirir; 
-dövlət  hüquqa  malik  olduğundan  dəyərlər  məcmuəsindən 
ibarətdir və s.  
 
Hüququn epistemoloji mahiyyəti üzrə:  
 
-insan  maraqları  gerçəkdir,  həqiqidir,  hüquq  cəmiyyətdə  və 
dövlətdə bu gerçəkliyin daşıyıcısdır; 
-hüquq  dəyəri  həqiqiliyin  və  gerçəkliyin  bazasında 
qərarlaşır; 
-hüquqi  biliklər  insan  hüququnun  bütün  tərəflərini 
gerçəkləşdirir,  məntiqi  əsaslarla  bağlayıcılıq  qaydasında 
aşkarlayır; 
-hüquqi  gerçəkliklər  reallıqların  əsaslarını  meydana  gətirir, 
maraq və mənafeləri formalaşdırır; 


142 
 
İSTİFADƏ OLUNMUŞ MƏNBƏ VƏ ƏDƏBİYYAT: 
 
 
Azərbaycan Respublikasının milli təhlükəsizlik 
konsepsiyası. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2007-
ci il 23 may tarixli sərəncamı ilə təsdiq edilmişdir; 
 
İşgəncələrə və digər qəddar, qeyri-insani, yaxud ləyaqəti 
alçaldan rəftar və cəza növlərinə qarşı BMT-nin 10 dekabr 
1984-cü il tarixli 
Konvensiyası.www.genprosecutor.gov.az/?az/content/57/; 
 
Hüquq və qanunvericilik - Hüquq normaları. Hüquq 
nəzəriyyəsi. kayzen.az/blog/law/7820/hüquq- 
normaları.html; 
 
Cinayət hüquq normasının mühafizəedici funksiyası 
haqqında. V.Ş. Quliyev. Bakı Dövlət Universiteti. Bakı 
Universitetinin Xəbərləri. Sosial-siyasi elmlər seriyası. N4. 
2009. 
static.bsu.az/w8/Xeberler%20Jurnali/Sosial%202009%204/6
7-74pdf;  
 
Anais Guillemot. Legal axiology from the philosophy of 
Law. August 29, 2012. http://www.akimoo.com/2012/legal-
axiology-from-the-philosophy-of-law; 
 
Axiology.www.yourdictionary.com/axiology; 
 
Epistemology. First published. Dec 14. 2005. Stanford 
Encyclopedia of Philosophy. 
http://plato.stanford.edu/entries/epistemology/; 
  


143 
 
Archie J.Bahm. Axiology: The Science of Values. 
Editions Rodopi B.V., Amsterdam-Atlanta,GA1003. 
books.google.az/books?id=jqSRrmtQ_WoC&pg=PA140&lp
g=PA140&dq=axiology+of+law&source=bl&ots=j85c; 
 
КОНСТИТУЦИЯ ПОЛЬСКОЙ 
РЕСПУБЛИКИ.www.uznal.org/constitution.php?text=Pola
nd&language=r; 
 
КОНСТИТУЦИЯ РЕСПУБЛИКИ КОРЕЯ 
(ЮЖНАЯ КОРЕЯ). Принята: 17 июля 1948 года. 
Статус: 29 октября 1987 года).www.legalportal. 
am/download/constitutions/110_ru.pdf; 
 
Ценность. Философу.рф/словарь/статья/3-
философия-ценностей/48-ценность; 
 
Энциклопедия эпистемологии и философии науки. 
Аксиология. 
Epistemology_of_science.academic.ru/17/aксиология; 
 
Предмет и проблем юридической 
аксиологии.www.centrlaw.ru/publikacii/page35/page37/ind
ex.html; 
 
Правовая аксиология. Список терминов. web-
local.rudn.ru/web-local/uem/ido/fil_p/gloss.htm#Gloss_5;  
 
А.Ю.Бабайцев. Эпистемология. 
terme.ru/dictionary/175/word/yepistemologija; 
 
А.И. Овчинников. Эпистемология правового 
мышления. metodologlab.narod.ru/pravo/st4.htm 
 


144 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ELŞƏN MİSİR OĞLU NƏSİBOV 
 
 
“İnsan hüquqları” anlayışının dərk olunmasında fəlsəfi–məntiqi  
(formal (ənənəvi-klassik) və dialektik məntiq)  
metodlar 
Dərketmənin aksioloji və epistemoloji əsasları 
 
III KİTAB 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
«Елм вя Тящсил» няшриййат-полиграфийа мцяссисяси
 
 
 
 




Dostları ilə paylaş:
1   ...   36   37   38   39   40   41   42   43   44


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə