Fəsil 13. Müqavilədən kənar öhdəliklər
§ 1. Müqavilədən kənar öhdəliklər üzrə
kollizion məsələlər
Müqavilədən kənar əmələ gələn öhdəliklərin əsas
kütləsini ziyan
vurma nəticəsində meydana gələn öhdəliklər təşkil edir. Belə
öhdəliklərə hüquq ədəbiyyatında delikt öhdəliklər deyilir. Elmi-
texniki tərəqqinin sürətli inkişafı ilə xarakterizə olunan müasir
zəmanəmizdə çox hallarda delikt öhdəliklərin meydana gəlməsi və
onlann doğurduğu nəticələr bir dövlətin hüdudlarından kənara çıxır
və bu zaman bu və ya digər formada onlarda xarici element özünü
bümzə verir. Bəzən bir dövlətin ərazisində törədilən hərəkətin
nəticələri başqa dövlətin ərazisində maddiləşir. Belə hallar ziyan
vunnaq baxımından məqsədyönlü xarakter daşıdıqda isə çox vaxt
hətta sərhəd tanımayan təbiİ proseslərdən: küləyin əsməyi, çayların
axımı, quşların uçuşu və s, hadisələrdən istifadə edilir. Məsələn,
Azərbaycan Respublikasının ərazisinə qonşu
dövlətlərdən daxil olan
çaylara orada müxtəlif zərərli maddələr axıdılırsa, bu da öz nəticəsini
həmin çayların suyundan həm içməli su, həm də kənd təsərrüfatı
məqsədi İlə istifadə edildiyi Azərbaycan Respublikasının ərazisində
bürüzə verəcəkdir. Və yaxud, bir dövlətin atom stansiyasında baş
vermiş qəzanın nəticələri onun sərhədlərindən çox- çox uzaqlarda öz
təsirini göstərir.
Xarici elementli delikt öhdəliklərə hansı qanun tətbiq
edilməlidir? Əksər dövlətlərin beynəlxalq xüsusi hüququnda bu
istiqamətdə ziyanın vunılduğu yerin qanununa
(lex loci delicti
commissi) üstünlük verilir. Mütəxəssislərin fikrinə görə, bu norma
öz başlanğıcını Napoleon Mülki Məcəlləsindən götürmüşdür.'
Həmin məcəllənin 3-cü maddəsinin 1-ci bəndində "rifah və
təhlükəsizliklə
1.
'JncKoB
B.n. Me*
4
yHap
0
iiHoc
wacTHoc npaso.
M., 2001,
c.
358.
228
§ 1. Müqavilədən kənar öhdəliklər üzrə kollizion məsələlər
əlaqədar olan qanunlar Fransa ərazisində yaşayanların hamısı üçün
məcburidir" məzmununda ifadə olunan birtərəfli kollizion norma
sonralar Fransa beynəlxalq xüsusi hüquq doktrinasında və məhkəmə
təcrübəsində inkişaf etdirilərək lex loci delicti formulasında ikitərəfli
kollizion hüquq normasına çevrilmişdir.
Lakin beynəlxalq əlaqələrin
kütləsinin daim artması müqabilində delikt öhdəliklərə gətirib
çıxaran hərəkət və nəticələrin rəngarəngliyi də aıtmış və bu da
göstərilən istiqamətdə bütün situasiyalar üçün daha ədalətli və qəbul
edihnəli olan norma axtanşına zəmin yaratmışdır. Bununla yanaşı lex
loci delicti əsas kollizion prinsip olaraq qalmaqda davam edir.
Sonrakı axtanşlar isə hələ ki, yalnız ona alternativ kollizion
normalann yaradılmasına gətirib çıxartmışdır. Bu istiqamətdə milli
qanunvericiliklərdə aşağıdakı alternativ kollizion bağlamnalara
təsadüf edilir; tərəflərin vətəndaşı olduqları və ya daimi yaşadıqları
yerin qanunu, əgər belə hallar üst-üstə düşürsə; nəqliyyat vasitəsinin
qeydiyyatdan keçdiyi yerin qanunu (konkret halda ziyan vuran
nəqliyyat vasitəsi nəzərdə tutulur); delikt münasibətin daha sıx
əlaqədə olduğu Ölkənin hüququ; tərəflərin seçdiyi qanun və s. Bu
baxımdan ayrı-ayrı dövlətlərin qanunvericiliyinə müraciət edək.
Avstriyanın beynəlxalq xüsusi hüquq haqqında qanununda delikt
öhdəliklərə münasibətdə əsas kollizion norma kimi ziyanın vunıl-
masma səbəb olan hərəkətin törədildiyi yerin qanununa istinad edilir.
Bununla yanaşı tərəflərin daha sıx əlaqədə olduğu digər ölkənin də
hüququnun tətbiqi mümkün hesab edilir.
Macarıstanın beynəlxalq xüsusi hüquq haqqında qanununda
delikt məsuliyyəti ilə əlaqədar müxtəlif situasiyalar üçün kollizion
normalar nəzərdə tutulub. Burada da əsas kollizion prinsip kimi
ziyanın vurulduğu yerin qanunu göstərilir. Əgər tərəflərin (ziyan
vuran və zərərçəkən) daimi yaşayış yerləri (domicilii) üst-üstə
düşürsə, yəni bir dövlətin ərazisində yerləşirsə, onda həmin dövlətin
hüququna üstünlük verilir. Qanuna görə ziyana səbəb olan hərəkətin
yol hərəkəti qaydalan və ya digər təhlükəsizlik normaları baxı
229