I fəSİL. TÜTÜn haqqinda üMÜMİ MƏlumat



Yüklə 0,57 Mb.

səhifə5/21
tarix17.09.2017
ölçüsü0,57 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   21

12 

                                   

  Philip Morris amonyak qatqılı siqaret istehsalına 1965-ci ildə başladı. 1965,1974-cü illərdə 

amonyak  istifadəsini  gedərək  artırdı.  Bu  dövrdə  Philip  Morris  satışlarında  yüksək  artımlar 

ortaya  çıxdı.  Amonyak  qatqılı  Amerikan  tütününün    məhsul  xüsusiyyətləri:  daha  yumşaq, 

daha yüksək tüstü pHli, daha yüksək miqdarda sərbəst nikotin təmin etməsidir. Tütünün geniş 

yayılmasının əsas səbəbi bu bitkinin orqanizmdə aslılıq yaratmaq xüsusiyyəti ilə bağlıdır. 

  Nikotindən  asılılıq  sindromu  -  davranış,  dərketmə  və  fizioloji  simptomlar  kompleksi  olub, 

nikotinin  təkrar  qəbulundan  sonra  yaranır  və  adətən,  təkrar  olaraq  qəbul  etmə  istəyini 

(tələbini) yaradır. Nikotinin qəbuluna nəzarətin çətinləşməsi həmin maddənin zərərli  təsirinə 

malik  olmasına  baxmayaraq  nikotinin  davamlı  qəbul  edilməsinə,  nikotinin  dozasının  yol 

verilən  həddinin  artmasına  və  bəzən  abstinensiya  vəziyyətinin  yaranmasına  gətirib 

çıxarır(XBT-10,221-ci  səhifə).  Nikotin  qəbul  etdikdən  sonra, eyforiya,  oyanıqlıq,  hafizə  və 

diqqətin  artması  və  sıxıntıdan  qurtulma  kimi  təsirləri  olur.  Nikotinin  təsirlərinə 

qarşı tolerantlıq inkişaf edir və ilk siqaret istifadə edərkən yaranan təsir yaranmır. 

  N-xolinoreseptorlar orqanizmin müxtəlif üzv toxuma və sistemlərində lokalizasiya olunaraq 

son dərəcə  mühüm həyatı əhəmiyyətli fizioloji  funksiyaların tənzim və icrasında  əvəzsiz  rol 

oynayırlar.  Müxtəlif  lokalizasiyalı  N-xolinoreseptorların  kimyəvi  maddələrə  qarşı  həsssalığı 

müxtəlif olsa da,N-xolinomimetiklər bu törəmələrə bir qayda olaraq stimuləedici, oyandırıcı 

təsir göstərir. Bu sıranın tipik və etalon nümayəndəsi nikotindir. O, tütün yarpağından alınan 

alkoloiddir. Tütün yarpağının tərkibində oxşar kimyəvi quruluşa malik və bu səbəbdən də bir 

birinə  bənzər  adları  olan  12  alkoloid  vardır.  Bunlardan  ən  əsasları  nikotin,  nornikotin, 

nikotein  və  nikotimindir.  Bu  alkoloidlərdən  tibbi  və  sosial  yönümdə  ən  mühüm  əhəmiyyət 

kəsb  edəni  eləcə  də  tütün    yarpaqlarında  miqdarca  ən  çox  olanı  nikotindir.  Preparatın 

farmakoterapevtik  əhəmiyyəti  yoxdur,  başqa  sözlə  ondan  dərman  maddəsi  kimi  istifadə 

olunmur.  Əhali  arasında  tütün  (siqaret)  istifadənin  geniş  yayılması  ilə  əlaqədər  olaraq, 

preparatın toksioloji aspekti böyük əhəmiyyət kəsb edir. Müəyyən edilmişdir ki, qurudulmuş 

tütün yarpaqlarında nikotinin miqdarı 0,3%-dən 8%-ə qədər olub, ümumi alkoloidlərin  

22

Bilir  N.  Ve  arkadaşları;  Avrupa  Tütün  Kontrol  Raporu  2007  ,  11-15s.WHO  Türkiye  Ofisi,  December:2007 



(www.dusunenadamdergisi.org/)

 



13 

                                   

 95%-ni  təşkil  edir.  Adi  siqaretdə

 

  nikotinin  miqdarı  istifadə  olunan  tütünün  növündən  asılı 



olaraq  15-20  mq-a  qədər  ola  bilər.  Siqaret  çəkmə  zamanı  nikotin  yanaraq  parçalandığına 

(piroliz prosesinə uğradığına) və siqaretdən çıxan dumanın yalnız bir qismi inhalyasiya məruz 

qaldığına görə, orqanizmə daxil olan nikotinin miqdarı 0,37-1,56 mq-a bərabər olur. İstifadə 

dozasında  asılı  olaraq  nikotinin  N–xolinoreseptorlara  təsiri  iki  fazalıdır.  O,  bu  törəmələrə 

kiçik dozalarda stimuləedici, böyük dozalarda isə iflic edici  təsir göstərir.

23

 



  Uzunmüddətli qəbul zamanı psixi aslılıq halı eyni zamanda fiziki aslılıq halı da törədə bilir. 

İnsanlarda nikotinə bağlılıq halının meydana çıxmasında əsas səbəb, onun psixoaktiv təsiri və 

pozitiv  reaksiyalar  törətmək  xüsusiyyəti  rol  oynayır.  Bu  cür,  mərkəzi  effektlərin  meydana 

çıxmasını nikotinin orta beyində ventral seqmental sahəni stimulə etməsi ilə əlaqələndirirlər. 

Bu stukturun stimulyasiya mezolimbik dofaminergik neyronları aktivləşdirdiyi üçün nucleus 

accumbens  və  digər  limbik  strukturlarda  dofaminergik  sinir  liflərini  ucundan  endogen 

mediator-dofaminin  ifrazını  artırır.  Limbik  strukturlarda  dofaminin  artması  aslılığa  səbəb 

olan müvafiq effektlər törədir. Nikotinə qarşı aslılığın əmələ gəlməsində onun xroniki qəbulu 

zamanı beyində nikotinə həsas reseptorlarda törənən paradaksal dəyişiklik də əhəmiyyəti rol 

oynayır. 

  Müəyyən  edilmişdir  ki,  nikotinin  ona  həsas  olan  reseptorların  sayının  artması  yeni 

reseptorların  sintezilə  bağlı  deyildir.  Nikotinin  metabolizmi  orqanizmdə  əsasəsən  qaraciyər, 

ağciyərlər  və  böyrəklərdə  gedir.  O,  bu  orqanlarda  inaktivləşərək  sidik  vaistəsilə  10-15  saat 

müddətində  orqanizmdən  tamamilə  (onun  yarım  xaricolma  müddəti  2  saatdır)  xaric  olur( 

nikotindən əmələ gələn  ikincili məhsullar orqanizmdən 2  gün müddətinə xaric olur). Zərərli 

təsirləri müəyyən edildikdən sonra siqaretlərdəki ortalama qətran miqdarı 30 mg-dən 11 mg-a 

salınmışdır. Avropa Birliyi ölkələrində siqaretin tərkibindəki qətran və nikotinin  miqdarının  

göstərilməsi  zəruriliyi vardır. Ağciyər xərçənginin inkişafında siqaret tüstüsündə olan qətran 

və  tərkibindəki  benzaprin  epoksit  maddəsinin  əhəmiyyətli  olduğu  və  bu  maddənin  ağciyər 

hüceyrələrində şiş təzyiqləyici genlərin DNT quruluşunu pozduğu müəyyən olunmuşdur. 

 

23

 Qəniyev. M. Farmakologiya .I hissə.Bakı: 2010, 206-209 s 




14 

                                   

  Beynəlxalq  Əmək  Təşkilatının  məlumatlarına  əsasən  işləyən  insanların  hər  il  ən  azı  200 

000-i  iş  yerlərində  məruz  qaldıqları  tütün  tüstüsünün  (ikincili)  təsiri  nəticəsində  dünyasını 

dəyişir.  Bundan  əlavə  ananın  aktiv  və  ya  passiv  tütünçəkməsi  nəticəsində  tütün  tüstüsünə 

məruz qalan dölün də vəziyyəti passiv məruz qalma kimi tanınır.

36 

  Aktiv tütünçəkmə - qurudulmuş və ya emal edilmiş közərən  tütün yarpaqlarının tüstüsünün 



(əksər hallarda siqaret çəkmə vasitəsi ilə) nəfəs yolları ilə qəbul edilməsidir. Tütün tüstüsündə 

olan nikotin və qarmin kimi psixoaktiv maddələr mərkəzi sinir sistemini stimulyasiya edərək 

eyforiya  hissi  yaradır  və  müvəqqəti  olaraq  yorğunluğu,  yuxululuğu,  əzginliyi  aradan 

qaldıraraq  iş  qabiliyyətinin  və  yaddaşın  yüksəlməsi  effektini  göstərir.  Nəticədə  yaranmış 

nikotindən  asılılıq  tütünçəkmənin  davam  etməsinə  gətirib  çıxarır.  Passiv  tütün  çəkmə 

böyüklərdə bir çox ürək-damar və nəfəs yolları xəstəliklərinin yaranmasına səbəb olur və bu 

da sonda ölümə gətirib çıxara bilir. Hesablamalara əsasən dünyada 700 milyon uşaq (dünyada 

bütün uşaqların demək olar ki, yarısı) havada olan ikincili tütün  tüstüsü ilə nəfəs alır. Bu da 

uşaqlarda  bir  çox  ciddi  xəstəliklərin  yaranmasına  və  artıq  mövcud  olan  xəstəliklərin 

ağırlaşmasına  gətirib  çıxarır.  Tütün  çəkmənin  güclü  vərdiş  və  hətta  asılılığın  formalarından  

biri olmasına baxmayaraq milyonlarla insan bu təhlükədən qurtula bilir. 

  Passiv tütünçəkməyə məruz qalmanın ölüm, xəstəlik və şikəstliklərə gətirib çıxarması elmi 

cəhətdən  sübuta  yetirilsədə,  sağlamlıq  riskləri  cəmiyyətin    əksəriyyəti  tərəfindən  qəbul 

edilmir.


24 

  Azərbaycanda  əhalinin    passiv  tütünçəkməyə  məruz  qalması  mövzusunda  yetərli  məlumat 

yoxdur.  Bu  vaxta  qədər  Azərbaycanda  ikincili  tütün  tüstüsünün  təsirinin  problemləri  haqda 

milli  reprezentativ  tədqiqatlar  aparılmayıb.  2004  və  2006-cı  illərdə  aparılmış  ÜST-nin 

keçirdiyi Tütün üzrə Qlobal Epidemioloji tədqiqatların məlumatına görə yeniyetmələr (13-15 

yaşlarında məktəblilər) (GYTS) və gənclər (ali tibb məktəblərinin 18-19 yaşlarında tələbələri) 

(GYTS) arasında uyğun olaraq 72% məktəblilər və 85 % tələbələr evdən kənar ikincili tütün 

tüstüsünün təsirinə məruz qalırlar, bununla yanaşı 71% məktəblilər və 70% tələbələr hesab 

 

24

Tütünçəkmədən imtina etmə üzrə klinik protokol. Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyi.Bakı ;2012,  6-  12 s



 




Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   21


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə