MahirəNərimanqızı



Yüklə 5,95 Mb.

səhifə29/219
tarix17.09.2017
ölçüsü5,95 Mb.
1   ...   25   26   27   28   29   30   31   32   ...   219

www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

 

Ümumi psixologiya. Psixologiya 



90 

gəlirlər. Bu isə mənimsəmənin səmərəliliyini aĢağı salır.  

Psixoloqların  apardıqları    müĢahidələr  göstərmiĢdir  ki, 

kontaktda  olan  dillərdə  qrammatik,  struktur  və  dil  faktları  nə 

qədər  çox  oxĢar  olarsa,  keçirilmə  hadisəsi  də  bir  o  qədər  çox 

özünü göstərmə imkanına malik olur. 

P s i x o l o j i   t ə d q i q a t l a r   g ö s t ə r m i Ģ d i r   k i ,  

k e ç i r i l m ə n i n   s ə m ə r ə l i l i y i   s t a t i s t i k   d e y i l ,  

d i n a m i k  

x a r a k t e r  

d a Ģ ı y ı r .  

K e ç i r i l m ə n i n  

s ə m ə r ə l i l i y i   b i r - b i r i n ə   t ə s i r   e d ə n   h a d i s ə l ə r i n  

z a m a n   i n t e r v a l ı n d a n   a s ı l ı d ı r .   M ə h z   b u n a   g ö r ə  

d ə   s o n r a k ı   d i l ə   t ə s i r   e d ə n   ə v v ə l k i   d i l   ü z r ə  

b i l i k ,   b a c a r ı q   v ə   v ə r d i Ģ l ə r i n   ə l d ə   e d i l d i y i  

v a x t ,   o n l a r ı n   m ə n i m s ə m ə   s ə v i y y ə s i   h ə l l e d i c i  

r o l   o y n a y ı r .   T ə c r ü b ə   g ö s t ə r i r   k i ,   ə v v ə l  

m ə n i m s ə n i l m i Ģ   d i l   ü z r ə ,   o n u n   ə l a m ə t   v ə  

p r i n s i p l ə r i   ü z r ə   b i l i k ,   b a c a r ı q   v ə   v ə r d i Ģ l ə r  

n ə   q ə d ə r   ç o x   m ö h k ə m l ə n ə r s ə ,   o n l a r ı n   y e n i c ə  

ö y r ə n i l ə n   d i l ə   t ə s i r i   b i r   o   q ə d ə r   ç o x   o l u r .  

N ə t i c ə d ə   b u   v ə   y a   d i g ə r   o x Ģ a r   h a l l a r a  

m ü v a f i q   o l a r a q   ə v v ə l   m ə n i m s ə n i l m i Ģ   d i l i n  

h ə m   ə l a m ə t l ə r i ,   h ə m   d ə   p r i n s i p l ə r i   ö y r ə n i l ə n  

d i l ə   d ə   Ģ a m i l   e d i l m ə y ə   b a Ģ l a y ı r .  

Psixoloqlar  sübut  edirlər  ki,  dil  keçirmələri  ən  çox 

sonradan  yaranan  və  reseptiv  ikidillilik  və  ya  çoxdillilik 

Ģəraitində  özünü  göstərir.  Burada  daha  çox  əvvəlki  dilin, 

xüsusilə  ana  dilinin  sonrakı  dilin  mənimsənilməsinə  müsbət 

təsiri, keçirilməsi halları baĢ verir.  

Psixoloji  tədqiqatlar  (M.Həmzəyev)  göstərmiĢdir  ki, 

dillərarası  keçirilmə  hadisəsi    iki  səviyyədə  baĢ  verə  bilir:  a



generalizasiya  səviyyəsində  keçirilmə;  b)  fərqləndirmə 

səviyyəsində keçirilmə. 

1

 

Bu  səviyyələrin  ümumi  mahiyyəti  aĢagıdakından 

ibarətdir.  Adətən,  keçirilmə  oxĢarlıq  əlamətlərinə  görə, 

                                                 



1

 Щямзяйев М.Я.

 Шаэирдлярин д

üзэüн йазы вярдишляриня йийялянмя 

х

üсусиййятляри. – Бакы, 1984. 




www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs 

Mərkəz

i

 

Ümumi psixologiya. Psixologiya 

 

91 


aparıldıgına görə buradakı ümumiləĢdirmənin rolu Ģübhəsizdir. 

Lakin  ümumiləĢdirmə  həmiĢə  tələb  olunan  səviyyədə  vaĢ 

vermir. 

Psixoloji  tədqiqatlar  artıq  sübut  etmiĢdir  ki,  bəzən 

aparılan  ümumiləĢdirmələr  oxĢar  mühüm  əlamətlərinə  görə 

deyil,  ikinci  dərəcəli,  formal  əlamətlərə  görə  aparılır.  Bu  cür 

ümumiləĢdirmələr  çox  vaxt  yanlıĢ  xarakter  daĢıyır.  Bu  cür 

ümumiləĢdirmələr  psixoloji  ədəbiyyatda  generalizasiya 

hadisəsi adlandırılmıĢdır. 

Təcrübə  göstərir  ki,  generalizasiya  hadisəsi  çox  vaxt 

müĢahidə  etdiyimiz  cisim  və  hadisələrin,  mənimsədiyimiz 

faktların, məfhum və qaydaların xüsusiyyətlərilə bağlı olur. Bu 

xüsusiyyətlər isə həmiĢə səmərəli mənimsəmə imkanı yaratmır, 

bəzən  səhv  ümumiləĢdirmələrin  meydana  gəlməsinə  Ģərait 

yaradır.  Professor  P.A.ġevaryov  bu  Ģəraiti  belə  xarakterizə 

edir: adətən, müəyyən hadisənin daimi xüsusiyyətləri iki qrupa 

(A və  B qruplarına) ayrılır. Lakin bəzən elə hadisələrə də rast 

gəlirik  ki,  onlarda  daimi  A  xüsusiyyəti  oldugu  halda,  B 

xüsusiyyəti  mövcud  deyildir.  Həmin  hadisə  yalnız  müəyyən 

mərhələdə həm A, həm də B xüsusiyyətlərinə malik olur. Ona 

görə  də  Ģagirddə  bu  cür  hadisələr  üzrə  yalnız  A 

xüsusiyyətlərini dərk etməyə aid assosiasiya yaranır.  

Hadisədə həm A həm də B xüsusiyyətləri olduqda Ģagird 

yalnız  birinci  xüsusiyyətə  əsaslansa  da  bu  cür  assossasiyanın 

səhv  olduğu  meydana  çıxmır.  Lakin  Ģagirdin  yalnız  A 

xüsusiyyətinə  malik  olan,  ancaq  B  xüsusiyyəti  olmayan  

hadisələr  rast  gəldikdə  də  eyni  yolla  hərəkət  etməsi,  yalnız  A 

xüsusiyytinə  əsaslanması  səhvə  gətirib  çıxarır.  Deməli  burada 

A  xüsusiyyətinə  əsaslanılır,  B    xüsusiyyətinin  mövcud 

olunmasına fikir verilmir. Nəticədə səhvə yol verilmiĢ olur. 

Eyni  hadisə  ikinci  və  üçüncü  dilin  mənimsənilməsi 

prosesində  də  özünü  göstərir.  Ġkinci  və  üçüncü  dili  öyrənən 

adam  həmin  dil  faktlarının  əvvəlki  dilə  oxĢar  bir  əlamətinə 

istinad  etdiyi    (A  əlamətinə)  və  burada  ikinci  əlamətin  olub 




www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

 

Ümumi psixologiya. Psixologiya 



92 

olmadığına  (B  əlaməti)  fikir  vermədiyi  üçün  səhv 

ümumiləĢdirmə aparılır ki, bu da çox vaxt səhvlərlə nəticələnir. 

Eyni hal  təkcə iki  dilin əlamətlərinin  deyil prinsiplərinin 

keçirilməsi  səviyyəsində  də  özünü  göstərir.  Bəzən  öyrənən 

adamlar  ana  dilində  prinsipin  yalnız  bir  cəhətini  ,  həm  də 

formal  cəhətini  fərqinə  varmadan  öyrəndiyi  dilin  faktlarına  da 

Ģamil edir ki, bu da bəzən istənilən nəticəni vermir. 

Ona  görə  də  keçirilmənin  həmin  səviyyəsi  hələ  əsl 

müsbət  keçirilmə  hesab  oluna  bilməz.  Bəs  ikinci  və  sonrakı 

dilin  öyrənilməsi  zamanı  keçirilmə  hadisəsinin  generalizasiya 

səviyyəsi  nə  vaxt  özünü  göstərir,  onun  özünəməxsus  baĢqa 

hansı xüsusiyyətləri vardır? 

Psixoloji  tədqiqatlar  göstərmiĢdir  ki.  Ġkinci  dilin 

mənimsənilməsi  zamanı  baĢ  verən  keçirilmə  hadisəsinin 

generalizasiya səviyyəsi  ən çox həmin dilin öyrənilməsinin ilk 

mərhələlərində  təzahür  edir.  Əvvəl  qeyd  etdiyimiz  kimi  çox 

vaxt ikinci dili mükəmməl Ģəkildə ali məktəbdə mənimsəməyə 

baĢlayan tələbə bu halla qarĢılaĢır.  Bu zaman ana dilinin həm 

formaca  həm  məzmunca,  denotatlar  səviyyəsində  oxĢar 

cəhətləri  ikinci    dilə  keçirilir.  Nəticədə  həm  forma,  həm  də 

məzmun generalizasiyası baĢ verir. 

Forma  oxĢarlığının  keçirilməsi  birinci  növbədə  oxĢar 

qrammatik quruluĢu, dil faktlarının bu və ya digər anlayıĢa aid 

edilməsinin müəyyənləĢdirilməsi Ģəklində özünü göstərir. Həm 

də  bəzən  ana  dilində  də  o  qədər  səmərə  verməyən,  lakin 

möhkəmlənmiĢ  priyomların  ikinci  dilin  öyrənilməsində  də 

tətbiqi  müĢahidə  olunur.  Məsələn,  üzərində  tədqiqat  aparılan 

tələbə  ana  dilindi  hər  hansı  bir  sözü  müəyyən  qrammatik 

kateqoriyaya  aid  etmək  üçün  qrammatik  sualdan  (formal 

qrammatik)  istifadə  etdiyi  kimi,  ikinci dildə də  həmin  əlamətə 

istinad  edir.  Yaxud  ana  dilinin  tələffüz  xüsusiyyətlərini,  onun 

intonasiya  və  vurgusunu  olduğu  kimi  öyrəndiyi  dildə  tətbiq 

edir.  

MüĢahidələr  göstərir  ki,  generalizasiya  səviyyəsində 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   25   26   27   28   29   30   31   32   ...   219


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə