Zġyadxan nəBĠBƏYLĠ



Yüklə 2,8 Kb.

səhifə3/118
tarix26.01.2018
ölçüsü2,8 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   118

 

Oxucu  üçün  maraq  doğura  biləcək  məsələlərdən  olan 
qədim  Azərbaycan  insanlarının  milli-mənəvi  dəyərlərinin  əhə-
miyyət kəsb etməsi önə çəkilmişdir. 
XX əsrin 2-ci yarısı üçün qısa da olsa Azərbaycan ekolo-
giyası təhlil edilmiş, nöqsanlardan nümunələr yada salınmışdır. 
İlk dəfə olaraq ətraf mühitin mühafizəsi, milli sularımız, 
Xəzər  və  digər  ekoloji  durumların.  beynəlxalq  hüquqlarla  tən-
zimlənməsinə xeyli diqqət yetirilmişdir. 
Təbii  ki,  yazıda  Azərbaycanın  ayrı-ayrı  torpaqlarının, 
müxtəlif  bölgələrimizdəki  bu  və  ya  digər  suların,  bitkilərin, 
meşələrin,  atmosfer  havasının,  Xəzərin,  ümumilikdə  ətraf  mü-
hitin,  onun insan  sağlamlığına,  sosial  problemlərinə  göstərdiyi 
təsirdən söz açılmış, vətəndaş mövqeyi ortaya qoyulmuşdur. 
Bir  çox  yazılar  müxtəlif  illərdə  və  dövrlərdə  yazıl-
dığından,  həmin  fıkirlər  öz  dövrünün  problemi  olsa  da,  keçən 
dövr  ərzində  Azərbaycanda  ətraf  mühitin  ekoloji  durumu  heç 
də yaxşılaşmamış, deyilənlərdən lazımi nəticələr çıxarılmamış-
dır. Azərbaycanda əsas çirkləndirici amil kimi neft və onun ta-
rixi, çıxarılması və s. məsələr də qısa da olsa işıqlandırılmışdır. 
Əsl vətəndaşın, ziyalının, alimin də millətinə, xalqına ən böyük 
xidməti öz elmi araşdırmaları ilə ona xidməti qarşısına məqsəd 
qoymaqda görürük və bu yolda az da olsa istədiyimizə nail ola-
rıqsa çox məmnunluq hissələri keçirərik.  
Ekologiya  elə  bir  çoxsahəli  araşdırmalar  mənbəyidir  ki, 
burada  istəsəndə  hər  şeyin  öhdəsindən  gəlmək  mümkün  deyil 
və  belə  bir  iddiada  yoxdur.  Amma,  hər  hənsı  bir  çatışma-
mazlığa  qabaqcadan  hazır  olub,  oxucuya,  mütəxəssisə,  vətən-
daşa vaxt ayırmağı da mümkün hesab edirik. 
 
 
İsrafil Cəlilbəyli 


 

I FƏSĠL 
 
AZƏRBAYCAN TÜRKLƏRĠNĠN XALQ  
FENEOLOGĠYASINDAN 
 
Tarixən  Azərbaycan  türkləri  çox  işlərin  həll  edilməsinə 
qadir olmuşlar. Bu xüsusiyyət özünü daha çox xalqımızın müs-
təqil  yaşaması  dövrlərində  özünü  qabarıq  biruzə  vermişdir. 
Xalqa  başqa  xalqlar  hakim  olanda  -  onun  insanları  da  özünə 
yad diqtə ilə oturub-durmalı olur. Bu mənada müəyyən dövrlər 
Azərbaycan  insanları  qədim  köklərdən  müəyyən  qədər  aralı 
düşmüş, xalqın qazanmış olduğu tarixi bilgiləri unudulmuş, bə-
sitləşmişdir. 
Odur  ki,  xalqımızın  əkin-biçinlə,  xalq  meteorologiyası 
ilə,  ekologiyası  ilə,  təsərrüfatların  ayrı-ayrı  sahələri  üzrə 
emprik qaydaları olmuşdur. Bunlardan yadda qalmışları, xüsu-
səndə Zəngəzur, Yuxarı Qarabağ, Laçın bölgəsində son dövrlə-
rə  kimi  insanların  gündəlik  həyatda  işlətdikləri,  bəzi  yaradıcı 
insanların yazılarında təsadüf etdiklərimizi yada salaq. 
Bir çoxlarına məlum olduğu kimi, Laçın bölgəsində təbii 
halda  xeyli  qiymətli  palıd  meşələri,  zoğal  və  zirinc  adlı  bitki 
yetərincədir. Yerli əhali zoğalın, zirincin və palıd ağacının çox-
lu qoza gətirdiyi ilin qışının bərk keçəcəyini bildirirdilər və be-
lə də olurdu. İnsanlar bitkilərin köməyi ilə ilin fəsilləri haqqın-
da  da  mülahizələr  yürüdürdülər.  Əgər,  aprel  ayında  tozağa-
cından daha  çox şirə axardısa, bu  yayın  yağmurlu  olması  əla-
məti idi. El demişkən "Elin sözü əvvəl-axır düz olu - düz olu"... 
Rütubət  çox  olan  yerlərdə,  sucuqlarda  adətən  cincilim 
çox olur və bu bölgədə cincilimin yarpaqları havada yağışın ol-
masını söyləmək üçün əsas götürülürdü və insanlar ona uyğun 
işlərini nizamlayırdılar. Cincilimin çiçəkləri səhər vaxtı açma-
yıbsa, demək həmin gün yağış yagacağı labütdür. Payız gələr-
kən  çinar  ağacı  yarpağını  başdan  tökürsə  qış  mülayim,  aşağı-
dan tökürsə qışın tez gələcəyi, qarlı-çovğunlu keçəcəyinin əla-


 
10 
məti hesab olunurdu. Laçın bölgəsinin hər yerində çinar qalma-
mışdı,  yox  idi.  Ancaq  Laçın  şəhəri  yaxınlığında  300-350  yaşı 
olan bir neçə çinar var idi.  İnsanlar çox zaman adam göndərib 
həmin çinarların yarpaq tökülüşünü bilib - sonra işlərini nizama 
salardılar.  Öz  vaxtına  görə  albalı  ağacı  yarpağını  tamam  tök-
məyibsə. deməli soyuq hava az davam edəcək, havalar yenidən 
istiləşəcəkdir. Payızın  ilk ayında .göy  gurultusu  xalq  inamınca 
payızın isti keçəcəyi göstəricisidir. Yaxud, payızda yerə qar dü-
şərdisə bu qışın mülayim keçəcəyinin işarəsi idi. 
El-oba arasında leyləyin, ala qarğanın ağacın başında yu-
va tikməsi qışın soyuq, ortasında tikməsi mülayim keçəcəyi he-
sab edilirdi. Deyilənləri bilən, ona fikir verən insanlar payızda 
həm  də  qışa  hazırlıq  işlərini  qaydaya  salardılar.  Qış  ayları  tə-
sərrüfat  işlərində  mühüm  rol  oynamasa  da  xalq  etiqadlarında 
bununla bağlı mühüm işlər olmuşdur. 
Adətən  9  dekabrdan  (21  -dən)  başlanan  qış,  martın  9-na 
(21-dək)  davam  edir.  Xalq  qışı  müxtəlif  mərhələlərə  -  böyük 
çillə, kiçik çillə və alaçalpo olmaqla 3 yerə bölmüşdür. Böyük 
çillə 40 gün, kiçik çillə 20 gün, alaçalpo 30 gün ömürlüdür. Bö-
yük çillə və kiçik çillə arasinda iki çillənin bir – birini əvəz et-
məsinə  xalq  arasında  "təhvil  -  təslim  dövrü"  adı  almışdır.  İn-
sanlar müəyyən etmişlər ki, təhvil-təslim dövründə hava 3, bə-
zən hətta 7 gün qarlı - çovğunlu keçməlidir. Böyük çillənin so-
nu, kiçik çillənin başlanğıcında havaların dəyişməsini özü üçün 
bir sınaq hesab edən əhali həmişə buna haznırlıq görmüş təbiə-
tə onun səxavətinə arxalanmamışdır. 
Çillələr  dövründə  həyata  keçirilən  mühüm  nəzarət  işlə-
rindən  biri  bağ-bağatın  suvarılmasıdır.  Bu  suvarma  xalq  ara-
sında ” çillə suyu” adı daşıyıb və bağlarda, bostanlarda ziyan-
vericilərin  məhv  edilməsi,  meyvə  ağaclarının  vaxtından  əvvəl 
gül  açmasının  qarşısını  almaq  məqsədi  güdürdü.  Çillə  zamanı 
bağa verilən su gecələr donur, həmin donuş həm də ağaca təsir 
edirdi. Bunun sayəsində xalq dili ilə desək, qış yuxusundan gec 
oyanır  ki,  buda  onun  məhsuldarlığının  artırılmasına  xidmət 




Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   118


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə