Azərba yca n mġLLĠ elm lər akadem ġyasi a. Bakixanov adina tarġX Ġnstġtutu



Yüklə 5,21 Mb.

səhifə38/223
tarix17.09.2017
ölçüsü5,21 Mb.
1   ...   34   35   36   37   38   39   40   41   ...   223

80 

 

Eyni  zamanda  Azərbaycanda  əmtəə  məhsulu  çox  az  olan  patriarxal 



uklad da var idi. Bu, köçəri ma ldarlıq təsərrüfatın ın mövcud olması ilə  bağlı id i. 

Azərbaycanda YĠS-in baĢlanğıcında  xüsusi kapitalın ələlxüsus ticarətdə 

canlanması  müĢahidə  olunurdu.  1921-ci  il  ərzində  respublikada  602  xüsusi 

ticarət  müəssisəsi  yaranmıĢdı.  Ġyul  ayı  ərəfəsində  onlar  bütün  ticarət 

müəssisələrinin  90  faizdən  çoxunu  təĢkil  edird i.  1922-ci  ilin  üç  ayında  təkcə 

Bakıda 3496 xüsusi ticarət müəssisəsi açıldı

35



YĠS-in  baĢladığı  dövrdə  dövlət  ticarəti,  kooperativlər  geniĢ  ticarət 



əməliyyatlarına  və  bazarda  kütləv i  istehlakçını  əhatə  etməye  hazır  deyildi. 

Dövlətin kooperativ ticarətinin zəifliyindən istifadə edən xüsusi kapital bazar ları, 

xüsusən də kənddə, ələ keçirməyə nail o ldu. 1922-ci  ilin sonunda Azərbaycanda 

ümu mi  mal  dövriyyəsinin  70  faizi  xüsusi  alverçilərin,  11  faizi  dövlət  ticarət 

orqanların ın, 19 faizi kooperasiyalarını əlində id i

36



Respublikanın  kənd  təsərrüfatında  xüsus i  təsərrüfat  kapitalını  tə msil 

edən varlı kəndlilərin, qolçomaq ların da müəyyən mövqeləri var idi. 1921 -ci  ildə 

qolçomaq təsərrüfatları kəndli təsərrüfatların ın altı faizini təĢkil edird i.  

YĠS-lə  bağlı  kəndlərdə  yaran mıĢ  Ģəraitlə  uyğunlaĢan  qolçomaqlar  ö z 

təsərrüfatların ı  geniĢləndirməyə  çalıĢırdılar.  Yo xsul  kəndlilərin  torpaq  paylarını 

becərmək  imkanında olmamasından istifadə edən qolçomaqlar A zərbaycan SSR 

Xalq  Ko missarları  ġurasının  müvəqqəti  olaraq  zəhmətkeĢ  əhali  arasında 

bölünməmiĢ,  kənd  təsərrüfatına  yararlı  torpaqların  icarəyə  verilməsinə  icazə  

verən  1922-ci  il  1  mart  tarixli  qərarına  arxalanaraq,  onların  pay  torpaqların ı, 

həmçinin fəaliyyətsiz qalmıĢ su nasoslarını icarəyə götürürdülər. 

Azərbaycanda dövlət kapitalizmi  konsessiyalarda deyil, ço x  məhdud da 

olsa, yalnız icarə yolu ilə, əsasən neft sənayesində mövqe tuturdu. 

1921-c i  ilin  əvvəllərində  neft  sənayesi  ağır  vəziyyətdə  idi,  vəsait 

çatıĢmazlığı  ü zündən,  hətta  Mərkəzi  sovet  dövlətinin  gücü  ilə  də  onun  yaxın  

zamanda  bərpası  mü mkün  olmadığından  neft  mədənlərini  xarici  kapitalistlərə 

konsessiyaya  vermək  məs ələsi  ortaya  çıxd ı.  Azərbaycan  neftinin  taleyi  əsasən 

"Mərkəzi  hakimiyyətin"  əlində  idi.  1921-ci  il  fevralın  1-də  RSFSR  Xalq  

Ko missarları  Soveti  qərar  çıxardı:  Bakının  və  Qro znın ın  ayrı-ayrı  neft 

rayonların ın,  həmçinin  baĢqa  mədənlərin  konsessiyaya  verilməsi  əsas  etibarilə 

bəyənilsin.  Rusiya  XKS-i  Ümu mrusiya  Xalq  Təsərrüfatı  ġurasına  tapĢırdı  ki, 

neft çıxarmağ ı təmin etmək və mədənlərin indiki istismarı zamanı yarana b iləcək 

fəlakətlərin  səbəblərini  öyrənmək  üçün  Bakıya  və  Qrozn ıya  komissiyalar 

göndərsin

37



Lakin   Bakı  fəhlələri  arasında  belə  bir  inam  var  id i  ki,  onlar  ö z 

mədənlərin i konsessiyaya vermədən özləri bərpa edə bilərlər.  Bu  məsələ 1921-ci 

ilin ortalarında Moskvada keçirilmiĢ müĢavirədə Bakı neftçilərinin nümayəndəsi 



81 

 

–  Mədən  Fəhlələri  Hərnkarlar  Ġttifaq ı  MK-n ın  sədr  müavini  M.E.Sapunovun 



məruzəsində  qaldırılmıĢdı.  Bu  fikirlə  tanıĢ  olan  V.Ġ.Len in  onu  kifayət  qədər 

inandırıcı hesab etmə miĢdi

38

. V.Ġ.Lenin RK(b)P-n in X qurultayı öz iĢini qurtaran 



gün  (1921-ci  il  16  mart)  ö z  mövqeyini  əsaslandıraraq  demiĢdi:  "Konsessiyalar 

olmasa,  biz  yüksək  dərəcədə  təchiz  edilmiĢ  müasir  kapitalist  texn ikasından 

yardım görəcəyimizə ü mid edə bilmərik.  Bu te xnikadan istifadə etmədən isə biz 

bütün  dünya  təsərrüfatı  üçün  müstəsna  əhəmiyyəti  olan  neft  çıxarılması  kimi 

sahələrdə  öz  iri  istehsalımızın  əsasını  düzgün  qura  bilmərik...  .  Bu,  dünya 

bazarına çıxmağa imkan verər"

39



RK(b)P  X  qurultayının  qəbul  etdiyi  qətnamədə  göstərilirdi  ki, 



Azərbaycan Respublikasının partiya və hökumət dairələrinin razılığ ı olduğundan 

Bakı  neft  mədənlərinin   bir  hissəsi  konsessiya  obyekti  ola  b ilər

40

.  Lakin   məsul 



iĢçilər,  həmçinin  Bakı  fəh lələri  arasında  mədənlərin  konsessiyaya  verilməsinə 

mənfı  münasibət  bəsləyənlər  də  var  idi.  1921-ci  il  aprelin  11-də  Ümu mrusiya 

Həmkarlar  Ġttifaqının  Mərkə zi  ġu rasının  fraksiyasındakı  məru zəsində  V.Ġ.Len in 

Bakı  və  Qrozn ını  da  əhatə  edən  konsessiya  barədə  dekreti  təsdiq  edən  partiya 

qurultayının qərarın ı Ģərh edərkən bakılıların etirazına to xunaraq demiĢdi: "Mən 

bu  fikirlə  ta m  qətiyyətlə  mübarizə  aparmıĢa m...  ",  V.Ġ.Lenin  onu  "yerliçilik 

vətənpərvərliy i", "sex vətənpərvərliyi" kimi səciyyələndirmiĢdi

41



Bununla  belə  1921-ci  ilin  oktyabrında  rəhbər  dövlət  orqanların ın, 

Dövlət  Plan  Ko missiyasının  və  RSFSR  ÜXTġ-nin  Rəyasət  Heyətinin 

yığıncağında  bu  məsələnin  mü zakirəsi  zaman ı  Əmək  və  Müdafiə  ġurasının 

Bakıda o lmuĢ ko misiyyasının  məru zəsi din lənilmiĢdi.  Ko missiya da mədənlərin  

konsessiyaya  verilməsi  əleyhinə  çıxmıĢdı.  Onun  bu  təklifı  y ığıncağın  qərarı  ilə 

bəyənilmiĢdi

42



Bununla  belə  Bib iheybət  və  Suraxan ı  mədənlərinin  konsessiyaya 



verilməsi  artıq  həll  olun muĢ  hesab  edildi.  Buna  görə  Bakı  neftçiləri  ö z 

nümayəndəsini  —  AHĠġ  Rəyasət  Heyətinin  üzvü  A.NikiĢin i  V.Ġ.Len inin  

görüĢünə  göndərərək,  konsessiyalar  haqqında  müqavilənin  bağlan masını 

ləngitməyi  xahiĢ  etmiĢ  və  mədənləri  ö z  qüvvələri  ilə  bərpa  etməy ə  söz 

vermiĢdilər

43

.  Onlar  verdikləri  sözə  əməl  etdilər.  1921-1922-ci  illərdə  Bakı 



fəhlələrin in  istehsalat  uğurları  göstərdi  ki,  o  zaman  xarici  kapitalın  iĢtirakı 

olmadan  da  neft  sənayesini  dirçəlt mə k  mü mkündür.  Bakı  fəhlə lərinin  

qəhrəmancasına əməyi nəticəsində 1922-ci ildə neft hasilatı artmağa baĢladı. 

Azərbaycanda  YĠS-in  baĢlanğıcında,  təsərrüfat  dağınıqlığı  Ģəraitində  

fəaliyyətdən  qalmıĢ  kiçik  sənaye  müəssisələrinin  icarəyə  verilməsinə,  onların  

tezliklə bərpası üçün xüsusi kapitaldan istifadə etməyə icazə var  idi. A zərbaycan 

XKS-n in 1921-c i il 5 avqust tarixli dekret inə müvafıq olaraq, respublikanın XTġ 

gəlirli olmayan, dayanmıĢ kiçik və kustar müəssisələrdən yaxa qurtarmaq imkanı 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   34   35   36   37   38   39   40   41   ...   223


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə