Azərba yca n mġLLĠ elm lər akadem ġyasi a. Bakixanov adina tarġX Ġnstġtutu



Yüklə 5,21 Mb.

səhifə40/223
tarix17.09.2017
ölçüsü5,21 Mb.
1   ...   36   37   38   39   40   41   42   43   ...   223

84 

 

təsərrüfatını  dirçəltmək  üçün  konkret  tədbirlər  görməy i  təklif  edən  qurultay 



suvarman ı  və  əkinə  yararlı  torpaq  sahələrini  geniĢləndirməyi,  dövlot  to xu m 

fondu  və  kəndlərdə  aqronom  məntəqələri  Ģəbəkəsi  yaratmağı,  həmçinin  kənd 

təsərrüfatına verilən kred iti artırmağı zəruri saydı.  

Azərbaycanda  ərzaq  vergisinin  özünəməxsus  xüsusiyyətləri  var  idi: 

pambıq əkinləri və tut bağların ın sahibləri bu vergidən azad olun muĢ, üzü mçü lük 

və bostançılığa azald ılmıĢ vergi norması müəyyənləĢdirilmiĢdi

57



"Çanaq"dan  fərqli  o laraq  ərzaq  vergisin in  əsasını  hər  kəndli 



təsərrüfatının  məhsuldarlığından  və  həcmindən  asılı  olan  mütərəqqi  vergi 

prinsipi təĢkil ed irdi 

58



Beləliklə, 1922-ci  ildə A zərbaycan üzrə nə zərdə tutulan bir  milyon



 

pud 


əvəzinə iki  milyon pud ərzaq vergisi toplandı, ərzaq  vergisi planı  200 faiz yerinə 

yetirildi 

59

  ki,  bu  da  ümumi  ta xıl  yığ ımının  6,74  fa izi  qədər  idi.  Ərzaq  



vergisindən əldə edilən, inqilabdan əvvəl kəndlilə rin verdiyi vergidən 7,5 dəfə az 

olsa da, yeni Ģəraitdə qazanılan əhəmiyyətli  müvəffəq iyyət idi. Azərbaycan MĠK 

Rəyasət  heyəti  1922-ci  ilin  oktyabrında  xüsusi  müraciətlə  zəhmətkeĢ  kəndlilərə 

vətəndaĢlıq borclarını nü munəvi surətdə yerinə yetirdiklərinə görə təĢəkkür etdi. 

YĠS-in ilk  müsbət nəticələrindən biri də A zərbaycanda  kənd təsərrüfatı 

əkin sahələrin in fəlakətli Ģəkildə azalmasının 1922-ci  ildə nəinki dayandırılması, 

hətta  artmasında  dönüĢ yaradılması  o ldu.  Əgər  buğda  əkin  sahəsi  1920/  21  -ci 

ildə  288  min  desyatin  idisə,  1921/22-ci  ildə  514  min  desyatinə  çatdı

60

.  Ərzaq  



sapalağından  ərzaq  vergisinə  keçildi.  Ərzaq  vergisin in  ərzaq  sapalağından 

həcmcə  az  olması  kəndlilərə  xey li  yüngüllük  gətird i.  Ərzaq  vergiləri 

ödənildikdən  sonra  qalan  məhsul  kəndlin in  tam  ixtiyarına  keçdi,  onu  bazarda 

satmaq imkanı yaratdı. 

Dövlət  orqanlarının  nizama  saldığı  azad  ticarətə  icazə  verilirdi.  Ərzaq  

vergisinə  keçid  fəhlələr  ilə  kəndlilərin  iqtisadi  əlaqəsinin  inkiĢafı  üçün  xüsusi 

əhəmiyyətə malik id i. 

Kooper asiya.  Yeni  iqtisadi siyasətə keçid kooperasiyanın fəaliyyətində 

əsaslı  dəyiĢikliklərə  səbəb  oldu.  1921-ci  il  aprelin  15-17-də  Azərbaycan 

kooperativçilə rin in  birinci  quru ltayı  oldu.  Qu rultay  YĠS-i  bəyəndi  və 

Q.M.Musabəyovun  məruzəsi  ü zrə   qətnaməsində  vurğuladı  ki,  Azərkooperasiya 

ona  həvalə  olunmuĢ  vəzifəni  Ģərətlə  yerinə  yetirəcək  və  Azərbaycanın  Ģəhər 

sənayesi  ilə  kəndli  təsərrüfatı  arasında  ittifaqın  tam  möh kəmlən məsi  yoluna 

körpü olacaq"

61



1921-c i  il  iyunun  27-də  Azərbaycan  Xalq  Ko missarları  Soveti  xüsusi 

dekretlə  istehlak  kooperasiyasını özünü idarə edən  müstəqil ictimai təĢkilat elan  

etdi

62

.  Fəhlə  kooperativləri  haqqında  əsasnamə  təsdiq  olundu.  Onlar  bilavasitə 



sənayedə,  nəqliyyatda  və  baĢqa  müəssisələrdə  fəaliyyət  göstərir,  kooperativ 


85 

 

üzvlərinin  ü mu mi  yığıncağında  seçilən  idarə  heyətləri  tərəfindən  idarə 



olunurdular

63

.  Fəhlə



 

kooperativlərinə  daxil  olmaq  və  çıxmaq  könüllü  idi.  Fəhlə 

kooperasiyası  tezliklə  Bakıda  iri  fəhlə  kooperativləri  Ģəbəkəsinin  güclü 

təĢkilatına  çevrild i.  Ba kıda  üç  kooperativ  ittifaqı  var  idi:  A zərneft  sistemi 

fəhlələrin i  və  qulluqçularını  ö zündə  birləĢdirmiĢ  "Qornyak",  Bakının  digər 

müəssisə və təĢkilatlarının  öz sisteminə daxil etmiĢ "Bakısoyuz" ("Bakı ittifaq ı"), 

əsasən  su  nəqliyyatı  fəhlə  və  qulluqçularına  xid mət  edən  "KasTPO"

64



Dəmiryolçu  fəhlələrin  kooperativləri  Gəncə,  Hacıqabul,  Biləcəri,  Kü rdəmir  və 

Yevla xda  idi

65

.  O  vaxt  hərbi  kooperasiya  da  formalaĢdı.  Könüllü  hərbi  istehlak 



cəmiyyətləri  üzvləri  q ızıl  əsgərlərdən,  ko manda  heyəti  ailələri,  hərbi  və  dəniz 

idarələri  qulluqçularından  ibarət  idi

66

.  Xəzər  donanmasının  hərbi-dəniz 



kooperativi

67

  Türküstanda,  RSFSR-in  HəĢtərxan  vilayətində  və  Ġranda  özünün 



geniĢ alqı-satqı və əmtəə mübadiləsi əməliyyatlarını həyata keçirird i. 

Azərbaycan Kooperasiya Ġttifaqı (sonralar A zərittifaq) nəzd indəki  fəhlə 

kooperasiyasının fəaliyyətinə rəhbərlik etmək üçün 1922-ci  ilin əvvəllərində 104 

min  payçını  ö zündə  birləĢdirən  fəhlə  kooperasiyası  mərkəzi  -  "Fəhlə 

Kooperasiyası MK" yaradıld ı.  Fəhlə  kooperativlə ri ö z ü zvlərinə payla maq üçün 

taxıl, tərəvəz, düyü, qond, arĢınmalı və baĢqa zəruri mallar tədarük edirdi

68



Azərittifaq  taxılı  sərbəst  qiymətə  satın  almaqla  tədarük  edirdi.  Bundan 



baĢqa,  qəzalarda  mütəxəssislər  və  fəhlə  nü mayəndələrindən  ibarət  satınalma 

ko missiyaları  yaradılmıĢdı

69

.  Azərittifaq  tədarük  və  mal  mübadiləsi 



əməliyyatların ı  ö zünün  yerli  Ģöbələri,  satınalma  məntəqələri  və  agentlikləri 

vasitəsilə  həyata  keçirirdi

70

.  Nəhayət,  Azərittifaq  bütün  qüvvələri  səfərbər  edib, 



ağır  çətinlikləri  -  nəqliyyat  yoxluğu,  ağır  iq lim  Ģəraiti,  aclıq,  manatın  kursunun 

fəlakətli  surətdə  aĢağı  düĢməsi  hallarını  aradan  qaldıraraq,  dövlətin  1921-ci  il 

iyulun birinədək  100  min pud taxıl tədarük etmək tapĢırığını  100, ət tədarükünü 

isə 234 faiz yerinə yetirdi

71



Bakı  neftçiləri  isə  kənd  üçün  ağ  neft  və  baĢqa  neft  məhsulları,  ĢüĢə 



zavodu fəhlələ ri 125  min ədəd stəkan və 35  min  ədəd la mpa ĢüĢəsi

72

, toxucular 



10,5  min arĢından artıq lampa piltəsi, on minlərlə arĢın tikiĢ sapı, corab, cilov və 

s.  istehsal  etdilər

73

.  Bakıdakı  "ĠnĢaatçı"  fəhlə  kooperativi  kürək,  d ırmıq,  çəkic, 



qıfıl,  çapacaq,  vedrə  və  kənd  əhalisinin  ehtiyacı  olan  baĢqa  əĢyaları  hazırlamaq  

üçün xüsusi istehsal sahəsi yaratdı

74



Koopcrativlər  vasitəsilə  qonĢu  respublikalarla,  xüsusilə  ġimali 



Qafqa z respublika lan və Ukrayna ilə ə mtəə  mübadiləs i  inkiĢaf edird i.  1921-c i 

ilin  yayında  bakılılar  11  min  pud  balığı  31,2  min  pud  Ukrayna  qəndinə 

dəyiĢmiĢdilər

75

.  1921-1922-c i  illərdə  Azə ritt ifaq  Moskva,  Kiyev,  Rostov, 



Krasnodar  və  Türküstanda  ticarət  və  əmtəə  mübadiləsi  əməliyyatları  həyata 

keçirirdi

76

.  Ümu mtürküstan  istehlakçıla rı  cəmiyyətləri  ittifaqı  ilə  A zərittifaq  






Dostları ilə paylaş:
1   ...   36   37   38   39   40   41   42   43   ...   223


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə