Azərbaycan miLLİ elmlər akademiyasi



Yüklə 65,28 Kb.

səhifə15/101
tarix21.10.2017
ölçüsü65,28 Kb.
1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   ...   101

 48 
hüceyrələrinin protoplastlarına [246] və Arabidopsis cücərtilərinə 
[410]  ABA  (absis  turşusu)  verilməklə  İP3  səviyyəsinin  artdığı 
müşahidə  edilmişdir.  Sitoplazmada  Ca-mun  miqdarının  artma-
sında  İP3  müəyyən rol  oynayır  və bu  artım  yarpaqlarda ağızcıq-
ların bağlanmasına və transpirasiyanın qarşısının alınmasına səbəb 
olur [344]. Ekzoğen İP3 izolə edilmiş vakollardan və tonoplastdan 
kalsiumun  sərbəst  buraxılmasını  həyata  keçirir.  Kalsiumun  art-
ması  osmotik  streslə  aktivləşən  genlərin  fəaliyyətini  artıra 
bilir [406]. 
Bitkilər xarici mühit şəraitinin kəskin dəyişikliklərinə, abiotik 
stres amillərə qarşı müqavimət göstərmək üçün müxtəlif müdafiə 
mexanizmlərinə malikdirlər [411]. Bu müdafiə mexanizmləri stres 
genlərinin  ekspressiyasının  dəyişilməsi  ilə  tənzimlənir.  Hesab 
olunur  ki,  ekspressiyası  induksiya  olunan  bu  genlər,  müxtəlif 
metobolik  və  hüceyrə  qoruyucu  zülallar  vasitəsilə  təkcə  hücey-
rənin  müdafiəsində  deyil,  həmçinin  stresə  cavab  siqnallarının 
transduksiyasında iştirak edən digər genlərin ekspressiyasının tən-
zimlənməsində də mühüm rol oynayırlar [411, 412].  
McCourt  (1998) bitkilərdə quraqlığa  tolerantlığı  təmin edən 
geni  izolə  etmiş  və  bitki  yarpaqlarının  daha  uzun  müddət  yaşıl 
qalmasını  və  su  qıtlığı  şəraitində  yaşaya  bilməsini  idarə  edən 
genin  fəaliyyətini  dayandırmaq  metodunu  işləyib  hazırlamışdır. 
Bir  bitki  hormonu  olan  absis  turşusu  stres  zamanı  bitkilərin 
yarpaqlarında  ağızcıqların  bağlanmasına  səbəb  olur.  Court  gen 
işləməsini inhibrə edərək ABT-ni kontrol edən GRA-1 genini kəşf 
etmiş  və  bitkilər  genin  fəaliyyəti  dayandırıldıqda  çox  həssas 
vəziyyətə gəlmişlər. Genin aktiv vəziyyətə keçirilməsilə ağızcıqlar 
bağlanmış  və  su  itkisinin  qarşısı  alınmışdır.  Beləliklə,  genin 
fəaliyyətini  tənzimləməklə  quraqlığa  tolerantlığı  nəzarətdə 
saxlamaq mümkün olmuşdur [169]. 
 


 
49 
1.6. Bitkilərin duzluluq stresinə davamlılığı 
 
Əkinə  yararlı  sahələrdə direnaj  sistemlərinin  yetərincə olma-
ması, qurunt sularının səthə yaxın səviyəyə galxmasına və bununla 
da  torpaqların  duzlaşmasına  səbəb  olmuşdır.  Dünyada  suvarılan 
ərazilərin  1/3-nin  duz  stresi  altında  olduğu  müəyyən  edil-
mişdir [186]. 
Şoranlıq,  kənd  təsərüfatı  bitkilərinin  məhsuldarlığını  məh-
dudlaşdıran,  onların  böyümə  və  inkişafına  mənfi  təsir  edən  ən 
önəmli amillərdən biridir. Şoranlıq bitkilərin inkişafına birbaşa və 
dolayısı olmaqla iki çür təsir edə bilir. Birbaşa təsir torpaq məhlu-
lunun qatılığını artıraraq bitkilərin  inkişafına zərərli  təsir  göstərən 
ionların  onların  kök  sahəsinə  yığılması  səbəbindən,  dolayısı  təsir 
isə  torpağın  fiziki,  kimyəvi  və  bioloji  özəlliklərinin  pozulmasına 
səbəb olmaqla bitkilərin normal inkişafına əngəl törədir. 
Duz stresi dedikdə, hər şeydən öncə duzlu mühitdə bitkilərin 
məruz qaldıqları osmotik stres başa düşülür. Duz mühitinin yüksək 
osmotik  təziqi  nəticəsində  bitkilərə  suyun  daxil  olmasına  mane 
olan  amil  osmotik  stres  olaraq  qəbul  edilir.  Məlum  olduğu  kimi, 
geniş yayılmış duzluluq şoran və yarı şoran bölgələrin əsas xüsu-
siyyətlərindən  biridir.  Bitkilər  yüksək  duzluluğa  cavab  reaksiya-
larına görə iki böyük qurupa ayrılır- hallofitlər və qlikofitlər. Hal-
lofitlər  duzlu  torpağa  uyğunlaşan  və  həyat  fəaliyyətini  bu 
şəraitdə  başa  vuran  bitkilərdir.  Qlikofitlər  isə  duzlu  şəraitə 
müqavimət göstərə bilməyən bitkilərdir [200]. Duz şəraiti hal-
lofitlərdən  əlavə  digər  bitkilərin  də  böyümə  və  inkişafına 
mənfi təsir edir: onlar cücərməni ləngidir (inhibrə edir), böyü-
məni zəiflədir, məhsuldarlığı  azaldır, bəzi hallarda bitki hətta 
həyat  fəaliyyətini  başa  vurmadan  məhv  olur.  Belə  hallarda 
böyümədəki azalma  kök mühitindəki osmotik təziqin artması 
ilə izah edilir [35]. 


 50 
Bitkilərin böyüyüb inkişaf etdiyi torpaq mühiti onların istifadə 
etdiyi  həllolunan  duzların  daşıyıcısıdır.  Lakin  həllolunan  duzların 
miqdarı bitkilərin tolerant sərhəddindən yüksək olduqda ortaya bir 
sıra çətinliklər çıxır. Əgər duz qatılığı bitkilərin istifadə edə bildiyi 
su potensialını 0,5-1 bar-a endirə biləcək dərəcədə olarsa bu qatılıq 
duz  stresi  sayılır.  Duza  tolerantlıq,  bitkilərin  duzluluq  şəraitində 
normal  böyümə  və  inkişafını  sürətləndirmə  qabilliyətidir.  Duz-
luluğa səbəb ola bilən birləşmələr, xloridlər (NaCl, CaCl
2
, MgCl
2
), 
sulfatlar  (Na
2
SO
4
,  MgSO
4
),  nitratlar  (NaNO
3
,  KNO
3
),  boratlardır. 
Ancaq torpaq duzluluğu və stresi deyildikdə əsasən NaCl-un varlığı 
nəzərdə  tutulur.  Torpaqda  NaCl-un  miqdarı  0,5%-dən  artıqdırsa, 
belə torpaqlar duzlu torpaqlar hesab olunur. Dünyada əkinə yararlı 
torpaq  sahələrinin  26%-i  quraqlıq,  30%-i  isə  duzluluq  stresi  təsiri 
altındadır.  Yüksək  qatılıqlı  Na  və  yüksək  qatılıqlı  duzun  təsirləri 
bənzərdir.  Ca
+2
,  Mg
-2
,SO
-
4
  kimi  ionlar  da  ümumi  duz  miqdarına 
daxildirlər.  Torpaqda  olan  yüksək  qatılıqlı  Na,  bitkilərə  birbaşa 
zərər verməklə yanaşı, eyni zamanda torpağın strukturunu da poza-
raq onda suyun keçiriciliyini azaldır [200]. 
Torpaqdakı dusluluq problemini aradan qaldırmaq, torpaqların 
direnaj üsulu ilə yuyulması çox çətin, həm də iqsadi cəhətdən baha 
başa  gələn  işdir.  Duzlu  torpaqlardan  kənd  təsərrüfatında  müvəf-
fəqiyyətlə istifadə etmək üçün, hər şeydən öncə, bitki-duz əlaqəsini 
dərk etmək, yəni duzun bitkinin böyüməsinə və inkişafına təsiri və 
onun  duz  stresinə  qarşı  adaptasiya  mexanizmini  aydınlaşdırmaq 
lazımdır. 
 
1.6.1.
 
 Duzluluq stresinin təsirindən bitkilərdə 
baş verən morfoloji, fizioloji və biokimyəvi dəyişikliklər 
 
Əlverişsiz  mühit  şəraiti  bitkilərdə  bir  çox  struktur  və 
funksional  dəyişikliklərin  əmələ  gəlməsinə  səbəb  olur  ki,  bu 




Dostları ilə paylaş:
1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   ...   101


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə