TBK çəkisi olan (külləcə) və orqanizmlərin müxtəlif
qrupundan ibarətdir
(şəkil 10.1). 1 kq torpaqda 3...90 mln baktcriya, 0,1...35 mln ak- tinomisct,
8
...
1000
min mikroskopik göbələk, 100
min yosun, 1,5..6 mln ibtidailər vardır.
Qəbul olunmuşdur ki, torpağın üst qatı mineral substratdan (93%) və üzvi
maddələrdən (7%) ibarətdir. Üzvi maddələrlə öz növbəsində, ölü üzvi
maddələr (85%), bitki kökləri (1%) və edalbn (5%) daxildir. Rdalbn
strukturuna bakteriya və aktmomisetlər (40%), göbələk və yosunlar (40%),
torpaq soğulcanları (12%), digər mikrofauna (5%) və mczofauna (3'/o)
daxildir.
Bakteriya kütləsi 1 ha-da 10 ton, mikroskopik göbələklər 10 ton,
ibtidailərin kütləsi 370 kq təşkil edir.
Torpaq soğulcanı 1 ha şumda 250 min ədəd (50... 140 kq), 1 ha otlaqda
500-1575 min ədəd (1150... 1680 kq), 1 ha biçənək sahəsində 2...5,6 mln ədəd
(2 tondan artıq) təşkil edir.
Biosferin heyvan orqanizmləri arasında torpaq sakinləri ən çox biokütləsi
ilə səciyyələnir. Ehtimal olunur ki, 80 mln km^ Yerin torpaq örtüyündə
(səhrasız) orta hesabla torpaq faunası 300 kq/ha. Yer kürəsində torpaq
heyvanlarının biokütləsinin cəmi 2,5 mlrd, ton təşkil edir (Dyuvinyo Tanq,
1973). Torpaq faunasının və ya pedofaunanın fəaliyyəti töküntünün kompleks
törəmə üzvi maddələrə parçalamaqdan ibarətdir; bu birləşmələr sonralar
bakteriya, aktinomiset və torpaq göbələklərinə keçir. Bütün bu orqanizmlər
daima qarşılıqlı təsirdədir; onlar məkan və zamanca olduqca dinamikdirlər;
onların bəziləri qeyri adi güclü fermentativ aparata malikdir və ətraf mühitə
müxtəlif toksin ayırmağa qabildirlər.
Torpağın münbitliyi, onun «sağlamlığı», kənd təsərrüfatı məhsullarının
keyfiyyəti, ətraf mühitin vəziyyəti torpaq biotasının fəaliyyətindən asılıdır.
Müxtəlif ekoloji şəraitdə TBK-nın funksional (fəaliyyət) xüsusiyyətlərinin
məlumatları prinsip etibarilə, məhsuldar və davamlı ekosistemin yaradılması,
ekoloji təhlükəsiz kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalı və biosferin
çirklənməsinin minimuma endirilməsi üçün vacibdir.
Torpaq biosferin bir hissəsi olub orada müxtəlif ekoloji faktorlar fəaliyyət
göstərir; odur ki, təbiətdə müxtəlif bioloji proseslər gedən bir sıra torpaq tipləri
və onların növ müxtəliBikləri mövcuddur. Məsələn, ekoloji faktorların
(kifayət qədər istilik, rütubətlik, qida) optimal uyğunluq əlaqəsində
formalaşan cənub torpaqları yüksək bioloji aktivliyi ilə fərqlənir. Limiti təyin
edilmiş (hədd qoyulmuş) temperatur faktoru, yuyulma su rejimi tipi,
torpaqəmələgətirən süxurların xüsusiyyətləri şəraitində formalaşan şimal
torpaqları isə aşağı bioloji aktivliyi və özünəməxsus TBK ilə fərqlənirlər.
Başqa sözlə desək, müxtəlif ekosistemlər
183
müxtəlif torpaq orqanizmlərinin iştirakı ilə fəaliyyət göstərir, bu, torpağın
münbitlik səviyyəsini və ekosistemin əlverişsiz mühit faktorlarına qarşı
davamlılığını şərtləndirir.
Mikrofauna
Hanofauna
Mezofauna
Makrofauna
Meqafauna
Yereşə
nlər
Gəmjriçjİər
Hə^əratyeyənlər
hr
Tqıpaq
Molyıisklar
MərəyjuqurdlT
Enxitroidlər
Həşaratlar
.
(^xayaqlılar
!
Hörümçəklər
HorOXBOCTKIl
Gənələr
Nematodlar
Ərincəklər
İbtidailər
0.04
0.16
Rotatorilər
0,64
2.56
ld,2
40.8
qurdları
163
Z~TZZ
0.02
0,08
0,32
,28
.S,12 20,04 81.6
326
Ölçü, mnı
Şəkil 10.1. Torpaq heyvanlarının ölçü qrupları (Babyeva, Zenova, 1989)
Belə ki, qara torpaqlar yüksək məhsuldarlığı və toksikantlara qarşı
yüksək davamlığı ilə səciyyələnir. Şimalda yayılan podzol və çimli- podzol
torpaqlar isə aşağı məhsuldar, həmçinin antropogen çirklənməyə qarşı az
davamlıdır.
Torpağın tipindən və mədəni (istifadə) səviyyəsindən asılı olaraq bu fərq,
torpaq biotasının və ümumiyyətlə, mikroorqanizmlərin miqdarı və strukturu
xeyli dəyişir. Torpaq orqanizmləri ən çox qara torpaqlarda və şabalıdı
torpaqların bəzi
yarımtiplərində olur. Suvarılan boz torpaqlar
mikroorqanizmlərin yüksək miqdarı ilə səciyyələnir. Mikrobiota, əsasən.
184
qida elementlərinin ehtiyatı daha çox olan, yəni torpağın münbitliyi və torpaq
biotası qarşılıqlı əlaqədə olan üst humııs horizontunda aktiv fəaliyyət göstərir.
Torpaqda məskunlaşan canlı orqanizmlər həm bir-birilə, həm də abiolik
mühitlə qarşılıqlı təsirdə olur. Bu qarşılıqlı təsir və qarşılıqlı əlaqə torpağın
münbitlik səviyyəsini və torpağın «sağlamlıq» vəziyyətini təyin edir.
10.2.
MİKROB KOMPLEKSİNİN BİOGEOSENOTİK
FƏALİYYƏTİ
Torpağın mikroskopik məskunları (orqanizmləri) olduqca müxtəlifdir.
Torpaq mikroməskunlarmm əsas qrupları bakteriyalar, göbələklər,
aktinomisetlər, bir sıra yosunlardır. Bu orqanizmlər olduqca kiçik ölçüləri ilə
səciyyələnir (bakteriya hüceyrəsinin kütləsi 2,92,lO'^ qram, ölçüsü 0,5... 1,0
mkm diametrlə). Onlar üçün qısa ömür (bir neçə saatdan bir neçə günə qədər),
qeyri-adi yüksək fermentativ aktivlik, ətraf mühitin ən az dəyişməsinə qarşı
yüksək həssaslıq səciyyəvidir.
Oksigenə münasibətinə görə aerob (oksigendən istifadə edir) və anaerob
(oksigensiz şəraitdə yaşayır) orqanizmlər, qidalanmasına görə avtotrof (özləri
üzvi maddələr yaradır), heterotrof (hazır üzvi maddələrlə qidalanır)
orqanizmlər
ayrılır.
Torpaq-ekoloji
faktorlardan
asılı
olaraq
mikroorqanizmlərin sayı olduqca dəyişir.
10.2.1.
Maddələrin dövranında mikroorqanizmlərin rolu
Mikroorqanizmlər biogeosenozlarda maddələr mübadiləsində əsas rol
oynayaraq, üzvi maddələri minerallaşdırır və beləliklə, ekosistemin bioloji
tsiklini qapayır. Hər il quruda böyük miqdarda fıtokütlə sintez olunur
(115...117), 10‘^ ton düşür. Fitokütlənin bir hissəsi heyvanlar tərəfindən
(6..*..20%) yeyilir, onun 10...60%-i ekskrement (ifrazat) halında torpağa
qaytarılır. Biokütləyə kökətrafı canlı ayrılmalar və kök sisteminin özü əlavə
olunur, bu fitokütlənin 20...90%-ni təşkil edir.
Böyük həcmdə olan bu üzvi maddələr torpaq orqanizmlərinin fəaliyyəti
nəticəsində minerallaşaraq mənimsənilə bilməyən üzvi birləşmələrdən bitki
tərəfindən mənimsənilə bilən mineral formalara çevrilir. Karbon qazının
parçalanmasında mikroorqanizmlərin payına 85%, torpaq heyvanlarının
payına isə 15% düşür. Sonralar isə mineral birləşmələrdən yenidən üzvi
maddələr sintez olunur. Belə ümumi şəkildə kiçik (bioloji) dövran baş verir.
Bioloji dövranın xarakteri və intensivliyi üç başlıca faktordan - bitki
örtüyünün tərkibindən, hidrotermik rejimdən və orqanizm kompleksin
185