Dərslik Prof. S.İ. Seyidov və prof. M.Ə. Həmzəyevin elmi redaktorluğu ilə



Yüklə 3,93 Mb.

səhifə59/191
tarix17.09.2017
ölçüsü3,93 Mb.
növüDərs
1   ...   55   56   57   58   59   60   61   62   ...   191

204

rola girən insan tədricən həmin rola alışır və qrup üzvləri ondan

həmin rola uyğun davravnış tərzini gözləməyə başlayırlar. 

Kiçik qrupların həcmi və strukturu. Əvvəlki bölmədə

kiçik qrupların həcmindən danışdıq və qeyd etdik ki,  kiçik

qruplar 2- dən 30- 40- a qədər insanların birliyidir (III.6.2.). 

Onun strukturuna gəldikdə bunu bir neçə istiqamətdə

xarakterizə etmək mümkündür. 

R.S.Nemov qarşılıqlı təsir və informasiyaların qrupun bir

üzvündən digərinə ötürülmə imkanlarını və şəxsiyyətlərarası

əlaqə sistemini təmin edən kommunikasiya kanallarından asılı

olaraq kiçik qrupların özünəməxsus strukturunu qeyd edir. 

Qrupdaxili kommunikasiyanın struktur kanalının iki əsas növü

qeyd olunur:  mərkəzləşdirilmiş (A)  və mərkəzləşdirilməmiş

(B),  eyni zamanda onların həyatda özünü göstərən bəzi

variantları.

1

Mərkəzləşdirilmiş kommunikasiya kanalının strukturu



onunla səciyyələnir ki,  burada qrupun üzvlərindən biri daima

bütün ünsiyyət istiqamətlərində fəaliyyət göstərir,  diqqət

mərkəzində olur və qrup fəaliyyətinin təşkilində əsas rol

oynayır.  Həmin adamın vasitəsilə qrupda həmin qrupun digər

üzvləri arasında informasiya mübadiləsi həyata keçirilir. 

A

1) frontal                 2) radial                   3) ierarxik



                                                

1

Немов Р.С. Психология, в 3-х кн., кн. 1 – М., 1998, с. 539-541


205

B

4) zəncirvari            5) dairəvi              6) tam



               

  Şəkil 9. Qrupdaxili kommunikasiyanın struktur tipləri

və variantları (R.S.Nemova görə)

A şəklində mərkəzləşdirilmiş strukturun üç variantı

verilmişdir:  frontal,  radial və iyerarxik struktur.  Şəkildən

göründüyü kimi frontal kommunikasiya kanalı strukturunda

qrupun iştirakçıları birbaşa təmasa girmədən bir sırada dayanır

və bir- birlərini görə bilirlər. Bu cür struktur qrup iştirakçıları

birgə fəaliyyət zamanı müəyyən dərəcədə bir- birlərinin

davranış və reaksiyalarını nəzərə ala bilirlər.  Frontal struktur

müəllimlərə sinifdə dərs zamanı,  frontal iş zamanı yaranan

strukturdan tanışdır. 

İkinci,  mərkəzləşdirilmiş kommunikasiya strukturu olan

radial variant frontal variantdan onunla fərqlənir ki,  burada

fəaliyyətin iştirakçıları bir-birlərini bilavasitə qavraya, görə və

ya eşidə bilmirlər.  Onlar informasiya mübadiləsini yalnız

mərkəzi şəxsin vasitəsilə həyata keçirirlər. Bu hal qrupun ayrı-

ayrı üzvlərindən birinin digərlərinin davranış və reaksiyalarını

nəzərə almalarına imkan vermir. Bu zaman sadəcə olaraq qru-

pun hər bir üzvü tam sərbəst və müstəqil işləməklə, axıra qədər

fərdi, özünəməxsus mövqeyini təzahür etdirir.

Mərkəzləşdirilmiş iyerarxik kommunikasiya strukturun-

da tamamilə başqa cür vəziyyət yaranır.  Burada iştirakçıların

bir neçə, ən azı iki tabeçilik səviyyəsi mövcud olur. Bunlardan

bir qismi birgə fəaliyyət zamanı bir- birini görə bildiyi halda, 

digərləri görə bilmir.  Onların arasındakı şəxsiyyətlərarası

ünsiyyət məhdudlaşmış olur.  Yalnız tabeçilik səviyyəsində

olan iki nəfərin arasında əlaqə (kommunikasiya)  həyata keçə



206

bilir. 


Şəkil A – dan göründüyü kimi,  bu cür kommunikasiya

strukturunda iyerarxik tabeçiliyin yuxarı səviyyəsində 1-ci

fərdin bilavasitə 2- ci köməkçisi vardır.  2- ci fərd də öz

növbəsində qalan üç iştirakçıya tabedir.  1- ci fərd yalnız 3-

mərhələdə dayanan fərdlərlə ünsiyyət imkanına malik olan 2-

ci fərdlə qarşılıqlı təsir imkanına malikdir. 

Mərkəzləşdirilməmiş ünsiyyət strukturuna malik olan ti-

pik variantlar əvvəlki strukturdan fərqli xüsusiyyətlərə

malikdirlər.  Burada bütün variantlarda qrupun hər bir üzvü

həmin struktur daxilində öz qrup yoldaşları ilə eyni məlumat

əldə etmək, işləmək və məlumatları ötürmək imkanlarına malik

olmaqla, onlarla açıq, bilavasitə ünsiyyətə girə bilirlər. 

Kommunikasiyanın bu cür strukturunun zəncirvari

variantında ünsiyyət sistemində şəxsiyyətlərarası qarşılıqlı təsir

bir növ zəncirvari şəkildə həyata keçir.  İki kənar iştirakçıdan

başqa qalan iştirakçılar iki qonşusu ilə,  kənar mövqe tutan

fərdlər isə yalnız bir qonşusu ilə qarşılıqlı təsirə malik olur. Bu

cür ünsiyyət strukturu konveyer xarakterli işlərdə özünü aydın

göstərir. 

Dairəvi kommunikasiya strukturası zəncirvaridən onunla

fərqlənir ki, burada birinci növbədə qrup üzvlirinin hamısı eyni

imkana malik olur. İkincisi, onların öhdəsində olan məlumatlar

qrup üzvləri arasında dövr etmək,  tamamlanmaq və

dəqiqləşmək imkanına malik olur.  Üçüncüsü,  bu cür kommu-

nikasiya strukturunda iştirakçılar üzbəüz dayanmaqla bir-

birinin reaksiyalarını bilavasitə müşahidə etmək,  onları öz

işlərində nəzərə almaq imkanına malik olurlar.

Aparılmış tədqiqatlar belə bir qənaətə gəlməyə imkan

vermişdir ki,  qruplarda kommunikasiya strukturunun yuxarıda

qeyd etdiyimiz bütün variantlar bu və ya digər dərəcədə

məhdudiyyətə malikdir.  Bunlarda iştirakçıların hər biri ya

başqaları ilə bilavasitə ünsiyyətdə qeyri bərabər imkana, ya da

bərabər, lakin məüdud imkana malik olur. Ona görə də həmin




207

sahənin mütəxəssisləri ünsiyyət strukturuna görə qrupun daha

səmərəli variantı kimi tam və ya qeyri məhdud variantını qeyd

edirlər.  Bu variantda qrup iştirakçıları arasında sərbəst

şəxsiyyətlərarası ünsiyyət sahəsində heç bir məhdudiyyət ol-

mur. Burada qrupun hər bir üzvü digərləri ilə tamamilə sərbəst

qarşılıqlı təsiri həyata keçirə bilir.  Təcrübədə kommunikasiya

strukturunun hansından istifadə olunması qrupun qarşısında du-

ran məqsəd və vəzifədən asılı olur. 

Kiçik qruplarda psixoloji uyuşma.  Kiçik qruplarda

birgə fəaliyyətin müvəffəqiyyətlə getməsi,  səmərəliliyi qrup

uyuşmasından, başqa sözlə qrup üzvlərinin həmrəyliyindən çox

asılıdır.  Bunu həyatı faktlar da təsdiq edir.  Tez- tez hər hansı

bir qrupun dağılmasının,  onun fəaliyyətinin səmərəsizliyinin

qrup uyuşmasının olmaması ilə bağlı olması barədə söhbətlərin

şahidi oluruq.  Hər hansı bir qrupda,  məsələn,  ailədə,  istirahət

qruplarında,  biznesdə,  idman və s.  qruplarında adamların bir-

birinə uyuşa bilməməsini qrup fəaliyyəti üçün ciddi maneə he-

sab edirlər. Başqa sözlə, çox vaxt bu cür kiçik qruplarda heç də

bütün adamların hamısının həmin qrupda mürəkkəb və

məsuliyyətli birgə işi həyata keçirməyə hazır olmadıqları

özünü göstərir.  Kiçik qrupların fəaliyyətinin səmərəliliyinə

müsbət və ya mənfi təsir göstərən amillərdən biri məhz qrup



uyuşması fenomeni ilə əlaqədardır. 

Mövcud ədəbiyyatda qrup uyuşmasını ilk növbədə fizi-

oloji və psixoloji aspektdə izah edirlər. Fizioloji uyuşmanı çox

vaxt təmiz fiziki imkanlar,  xüsusiyyətlərlə bağlayırlar. 

Məsələn, hər hansı bir fiziki işi birgə yerinə yetirən adamlarda

fiziki uyuşmanın olması zəruridir.  Psixoloji uyuşmaya

gəldikdə,  bu,  qrup üzvlərinin psixoloji cəhətdən uyuşması ilə

bağlıdır.  Bu heç də fizioloji uyuşmadan az əhəmiyyətə malik

deyildir. 

Müasir psixologiyada psixoloji uyuşmanın üç istiqamətdə

– struktur,  funksional və adaptiv istiqamətlərdə öyrənildiyi





Dostları ilə paylaş:
1   ...   55   56   57   58   59   60   61   62   ...   191


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə